ThS. Trương Thùy Anh
Bộ Xây dựng
(Quanlynhanuoc.vn) – Xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hoạt động hiệu lực, hiệu quả là yêu cầu, đòi hỏi tất yếu khách quan đối với mỗi quốc gia trong quá trình phát triển. Bộ máy nhà nước hoạt động hiệu lực, hiệu quả là yếu tố then chốt để quyết định một nhà nước tốt, qua đó, khẳng định hiệu quả vận hành của nhà nước. Bài viết nghiên cứu các yêu cầu đặt ra trong xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả của các cơ quan nhà nước, từ đó định hướng tổ chức và hoạt động của Bộ đáp ứng yêu cầu đổi mới quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc
Từ khóa: Tổ chức và hoạt động, bộ, quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
1. Yêu cầu đổi mới quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả
Thế giới đang đứng trước việc tái thiết lập một trật tự mới, nơi sự va chạm và giao thoa giữa các nền văn minh ngày càng rõ rệt, từ đó, nhiều xu thế mới bao trùm lên toàn cầu, như: phát triển bền vững, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, tăng trưởng xanh. Trong kỷ nguyên mới đan xen giữa thuận lợi và khó khăn, thời cơ và thách thức khiến cho phương thức quản lý công truyền thống không còn là lựa chọn tối ưu để kiến tạo một quốc gia bền vững, đòi hỏi Nhà nước phải có những chiến lược cụ thể để đổi mới đường lối quản trị nhằm nâng cao vai trò trong việc giải quyết các vấn đề cấp bách của quốc gia cũng như các vấn đề mang tính chất toàn cầu.
Trước bối cảnh đó, quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả đã trở thành một xu thế tất yếu khách quan trong quá trình vận động và phát triển của mỗi Chính phủ, thể hiện sự chuyển dịch về mối quan hệ giữa nhà nước với công dân, từ lấy chính phủ làm trọng tâm sang thể chế “dung hợp”, lấy sự hài hòa lợi ích giữa các chủ thể trong xã hội làm giá trị cốt lõi. Đồng thời, thông qua hệ thống các công cụ, phương tiện, cách thức với nguyên tắc, đặc trưng phổ quát của quản trị tốt nhằm huy động sức mạnh của mọi nguồn lực trong xã hội vào hoạt động quản lý nhà nước, qua đó, hoạch định, ban hành và tổ chức thực hiện các quyết sách chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội với mục tiêu hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước theo hướng hiện đại, hiệu quả.
Nguyên tắc, đặc trưng phổ quát của quản trị quốc gia tốt theo hướng hiện đại, hiệu quả, bao gồm: “(1) Tính pháp quyền; (2) Huy động sự tham gia của các chủ thể trong xã hội; (3) Đồng thuận xã hội khi ban hành các quyết sách liên quan tới người dân, xã hội và vận mệnh của quốc gia; (4) Công khai, minh bạch trong hoạt động của khu vực công; (5) Trách nhiệm giải trình của các chủ thể trong quản trị quốc gia; (6) Hiệu lực, hiệu quả trong thực thi chính sách, pháp luật; (7) Hài hòa lợi ích giữa các bên liên quan; (8) Năng lực của nhà nước trong giải quyết các vấn đề toàn cầu; (9) Tầm nhìn và sự thích ứng với sự biến đổi của môi trường và (10) Bảo đảm quyền con người và quyền công dân1.
Quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, hiệu quả chính là lăng kính phản ánh năng lực và tầm nhìn của quốc gia đối với những biến đổi của thế giới để không ngừng phát triển bền vững trong điều kiện có hạn của nguồn lực, nhất là trong bối cảnh thế giới đa cực và xu hướng phân mảnh địa chính trị ngày càng gia tăng. Phương thức quản trị này cho phép công dân tin rằng, họ đang được trao quyền lớn hơn trong hoạt động quản lý nhà nước và là trung tâm của sự phát triển, trở thành những “người duy hộ và rường cột của toàn thể chính quyền và đất nước”2. Quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả được bảo đảm bằng sức mạnh của niềm tin, sự đồng thuận, trách nhiệm giải trình, sự công khai, minh bạch.
Trong quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả, bộ máy hành chính nhà nước là một trong những yếu tố tiên quyết ảnh hưởng tới hoạt động điều hành và cũng là thành tố xác định một quốc gia có được vận hành tốt hay không. Quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả đặt ra yêu cầu đối với tổ chức và hoạt động bộ máy hành chính nhà nước không chỉ hướng tới xây dựng một chính quyền lý tưởng mà còn thiết lập một mối quan hệ xã hội – Nhà nước đồng thuận, bền vững, coi trọng quyền con người và các quyền chính trị, pháp lý để hướng tới công bằng xã hội và đáp ứng kỳ vọng của người dân.
Trên thế giới, các nước Tây Âu, như: Đức, Hà Lan và Thuỵ Sĩ liên tục thực hiện các biện pháp nhằm củng cố và duy trì mức độ tín nhiệm cao vào chính quyền khiến cho bộ máy hành chính công có sự đồng thuận, không gây đối nghịch và có khả năng thích nghi tốt hơn với những thay đổi lớn của toàn cầu hóa. Tại các nước này, việc tư nhân hóa các dịch vụ phúc lợi được thiết lập cho toàn bộ nền kinh tế. Đan Mạch là quốc gia thành công trong việc chuyển đổi từ nhà nước thân tộc sang nhà nước hiện đại, từ nơi mà “các nhà cầm quyền được hậu thuẫn bởi những mạng lưới thân bằng cố hữu nhận được những lợi ích vật chất để đổi lại sự trung thành chính trị” sang một nhà nước “quan chức chính quyền được xem là nô bộc hay người canh giữ lợi ích công và bị pháp luật cấm lợi dụng chức vụ để mưu cầu riêng”3. Tại Singapore, quan điểm “dân tộc trước cộng đồng (sắc tộc) và xã hội trên cái tôi, cộng đồng quan tâm và ủng hộ cho cá nhân, đồng thuận thay vì bất hòa” trở thành những giá trị chung và được định nghĩa trong Sách Trắng của Singapore4.
Ở Việt Nam, trên cơ sở vận dụng sáng tạo những học thuyết quản trị mới và kinh nghiệm quốc tế vào xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII đã xác định“đổi mới quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, cạnh tranh hiệu quả” là khâu đột phá đầu tiên trong 3 đột phá chiến lược5. Đây là một tư duy hiện đại cho thấy, Đảng và Nhà nước đã coi quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả là vấn đề mang tầm chiến lược có ý nghĩa cấp bách, quyết định đối với công cuộc đổi mới toàn diện, đồng bộ nhằm phát huy sức mạnh nội tại cũng như bắt kịp với những xu hướng phát triển trên thế giới. Điều đó được thể hiện qua những nỗ lực của Chính phủ trong việc sắp xếp, tổ chức lại bộ máy của các cơ quan thuộc Chính phủ theo hướng tinh gọn nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên mới.
2. Tổ chức và hoạt động của Bộ hiện nay
Bộ máy nhà nước gánh vác sứ mệnh và trọng trách lịch sử quan trọng, thực hiện vai trò, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm thông qua việc vận hành Nhà nước theo đúng chủ trương, đường lối nhằm hiện thức hóa các giá trị, nguyên tắc, mục tiêu mà Nhà nước đặt ra. Bộ máy nhà nước nói chung và hệ thống cơ quan hành chính nhà nước nói riêng là hạt nhân trong xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền hành pháp và là cơ quan chấp hành của Quốc hội, có trách nhiệm cụ thể hóa và tổ chức thực hiện pháp luật của Nhà nước. Bộ là cơ quan của Chính phủ, được thành lập trên cơ sở luật định với chức năng chính là quản lý nhà nước về một hoặc một số ngành, lĩnh vực và dịch vụ công thuộc ngành, lĩnh vực được phân công trong phạm vi toàn quốc. Bộ máy của Bộ được tổ chức theo hướng quản lý đa ngành, đa lĩnh vực, tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. Các tổ chức mới chỉ được thành lập khi đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật. Bộ thực hiện chức năng quản lý nhà nước thông qua ba hoạt động chủ yếu: (1) Xây dựng cơ chế, chính sách; (2) Tổ chức thực hiện chính sách và (3) Kiểm tra việc thực hiện chính sách. Bộ là cơ quan trực tiếp thi hành các chính sách, pháp luật của Nhà nước, do đó có mối quan hệ mật thiết, mang lại các lợi ích thiết thực cho toàn thể nhân dân.
Tại Chiến lược phát triển kinh tế – xã hội 10 năm 2021 – 2030, nội dung “quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, nhất là quản lý phát triển và quản lý xã hội” một lần nữa được khẳng định vai trò là đột phá chiến lược khơi dậy khát vọng phát triển đất nước; đồng thời, được xác định là thành tố gắn kết chặt chẽ với nhiệm vụ “xây dựng bộ máy nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả”. Trong thời gian qua, với khí thế mới, nỗ lực mới, Chính phủ đã chỉ đạo các bộ quyết tâm phấn đấu lập thành tích, hoàn thành nhiều trọng trách mà Đảng, Nhà nước và Nhân dân giao phó không chỉ trong công tác chuyên môn mà còn trong công cuộc đổi mới, kiện toàn các bộ theo hướng chủ động, tích cực để trở thành các cơ quan kiến tạo phát triển và phục vụ nhân dân.
Việc sắp xếp tổ chức bộ máy đã đạt được dấu ấn quan trọng trong đổi mới quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, hiệu quả. Việc đổi tên gọi và sáp nhập một số bộ đã bảo đảm phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và phạm vi, đối tượng quản lý, từ đó, cơ bản khắc phục tình trạng bỏ trống hoặc trùng lặp về chức năng, nhiệm vụ giữa các bộ, ngành. Số lượng các bộ đã giảm phù hợp với số đầu mối các bộ, cơ cấu bên trong của các bộ được sắp xếp hợp lý, bỏ cấp trung gian, giảm tầng nấc, vừa bảo đảm sự ổn định hoạt động quản lý vĩ mô, vừa đổi mới để thực hiện tốt chức năng kiến tạo, phục vụ người dân và xã hội.
Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, song tổ chức và hoạt động của Bộ vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức, nhất là trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, như: chưa vận dụng được những ưu thế của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và xu hướng chuyển đổi quốc gia, sự tham gia của xã hội vào hoạt động quản lý nhà nước còn hạn chế.
Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả tiếp tục đặt ra những yêu cầu mới cho tổ chức và hoạt động của các bộ, như: (1) Xây dựng thể chế kiến tạo phát triển, quản trị quốc gia trên tinh thần thượng tôn pháp luật và tôn trọng quyền con người, quyền công dân; (2) Công khai, minh bạch trong tổ chức và hoạt động; (3) Phát huy năng lực và khả năng giải trình; (4) Cải thiện hiệu lực, hiệu quả trong thực thi chính sách, pháp luật; (5) Tạo sự đồng thuận, bảo đảm hài hòa lợi ích với xã hội, người dân và doanh nghiệp; (6) Huy động sự tham gia của các chủ thể trong xã hội; (7) Nâng cao năng lực dự báo, ứng phó, có tầm nhìn và khả năng thích ứng, giải quyết các biến đổi của toàn cầu hóa và (8) Có khả năng vận dụng các thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.
Để tiếp tục nâng cao chất lượng tổ chức và hoạt động của Bộ đáp ứng yêu cầu đổi mới quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, hiệu quả cần triển khai thực hiện đồng bộ những giải pháp bám sát với mục tiêu, đường lối, đặt trong khuôn khổ các quan điểm và chủ trương của Đảng về đổi mới hệ thống chính trị và cải cách bộ máy nhà nước, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.
3. Định hướng tổ chức và hoạt động của Bộ đáp ứng yêu cầu đổi mới quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả
Thứ nhất, nâng cao nhận thức, đột phá về đổi mới tư duy trong quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả. Để đổi mới tổ chức và hoạt động của Bộ đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả cần có quyết tâm chính trị cao, nỗ lực lớn trong việc lãnh đạo, chỉ đạo, triển khai đồng bộ và toàn diện các giải pháp nhằm nâng cao nhận thức, thái độ của từng cơ quan, đơn vị và cá nhân đối với vấn đề được coi là rường cột và đột phá chiến lược, khiến cho tư duy về đổi mới quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả trở thành ý thức của toàn thể bộ máy chính trị.
Đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp phải có tầm nhìn chiến lược quốc gia để hoàn thành trọng trách đưa quản trị nhà nước tốt vừa trở thành mục tiêu, vừa là động lực phát triển và có tính chất sống còn đối với sự phát triển của đất nước. Nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu trong việc thực hiện hóa khát vọng đổi mới hoạt động quản trị của các bộ theo hướng hiện đại, hiệu quả theo những định hướng cụ thể.
Thứ hai, bảo đảm tổ chức và hoạt động của Bộ trên tinh thần thượng tôn pháp luật, gắn với tôn trọng quyền con người và quyền công dân. Việc tổ chức và hoạt động của Bộ cần được đổi mới trên cơ sở đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. Mức độ tín nhiệm của người dân vào bộ máy nhà nước là đặc trưng quan trọng để xác định chính quyền có đang được vận hành tốt hay không. Đây là một yếu tố thiết yếu để bảo vệ và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh đó, cần tiếp tục triển khai tổ chức thực hiện pháp luật về quyền con người, quyền công dân trên tất cả các lĩnh vực quản lý nhà nước, lấy sự hài lòng và trọng lượng tiếng nói của Nhân dân làm thước đo hiệu quả tổ chức và hoạt động của bộ.
Thứ ba, tiếp tục hoàn thiện các quy định về vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Bộ và sắp xếp, kiện toàn bộ máy từ nội tại bên trong các bộ theo hướng Bộ tinh gọn, hiện đại, hiệu quả. Quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả trước hết phải bắt đầu từ việc quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của các bộ theo hướng phục vụ Nhân dân, thể hiện khát vọng của Nhân dân, tập trung vào quản lý, điều hành vĩ mô, tháo gỡ khó khăn, rào cản để hỗ trợ kiến tạo phát triển, phục vụ lý tưởng của Nhân dân, khắc phục các thủ tục rườm rà liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích của người dân và doanh nghiệp. Cần nghiên cứu, xây dựng hệ thống tiêu chí để xác định loại hình, nội dung và tổ chức hoạt động của từng cơ quan, từ đó đánh giá chất lượng hoạt động và hướng tới sự cạnh tranh sáng tạo, phát triển bền vững, công bằng, dân chủ.
Đối với tổ chức bộ máy bên trong của các bộ, cần rà soát và điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn bảo đảm hợp lý, khắc phục tình trạng chồng chéo hoặc bỏ trống nội dung, đối tượng quản lý theo ngành, lĩnh vực và giữ vững nguyên tắc một việc chỉ giao một cơ quan chủ trì thực hiện và chịu trách nhiệm chính.
Thứ tư, phát triển đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Đội ngũ cán bộ, công chức là trung tâm của sự đổi mới phát triển và là lực lượng nòng cốt dẫn dắt quốc gia, do đó, kiến tạo và làm trong sạch đội ngũ cán bộ, công chức các cấp là nhân tố căn bản quyết định thành công trong công tác điều hành bộ máy nhà nước bảo đảm mục tiêu phát triển quốc gia theo hướng hiện đại, hiệu quả.
Song hành với tinh gọn bộ máy là tinh gọn đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước theo hướng chuyên nghiệp, thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Bộ máy hoạt động hiệu lực, hiệu quả cần bố trí những cán bộ, công chức tinh hoa, có đức, có tài, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Tiếp tục hoàn thiện tiêu chuẩn chức danh, tiêu chí, cơ chế đánh giá cán bộ, công chức; tăng cường tính cạnh tranh trong hoạt động công vụ để làm động lực cố gắng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức ngang tầm vị thế, sứ mệnh và trách nhiệm trong kỷ nguyên mới.
Thứ năm, tăng cường trách nhiệm giải trình. Trách nhiệm giải trình được thực hiện đầy đủ phản ánh quyền lực nhà nước đang được sử dụng có kiểm soát và được Nhân dân đồng thuận. Do vậy, các bộ cần chủ động trong việc cung cấp thông tin, giải trình cho người dân và xã hội; đồng thời, cần nâng cao trách nhiệm giải trình trước cơ quan hành chính cấp trên và trước Nhân dân bằng cách quy định cụ thể. Xây dựng bộ quy tắc, trong đó, quy định rõ nội dung, phạm vi, phương thức thực hiện trách nhiệm giải trình đối với bộ và công chức khi thực thi công vụ.
Thứ sáu, phát huy dân chủ và tăng cường sự tham gia của người dân vào hoạt động quản lý nhà nước. Mục tiêu quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả hướng tới sự đồng thuận và vận dụng tối đa nguồn lực của xã hội vào hoạt động quản lý nhà nước, do đó cần huy động sức sáng tạo của mọi tầng lớp nhân dân trên cơ sở phát huy dân chủ thông qua việc quy định cụ thể cách thức tham gia của người dân trong quá trình hoạch định chính sách và giám sát việc thực thi thể chế, nhất là trong hoạt động xây dựng và hoàn thiện tổ chức bộ máy của các bộ. Bên cạnh đó, cần tích cực khuyến khích khởi nghiệp, tạo động lực cạnh tranh lành mạnh trong sản xuất – kinh doanh, phát triển kinh tế tư nhân để huy động mọi nguồn lực xã hội trong công cuộc phát triển và đổi mới đất nước.
Thứ bảy, ứng dụng những thành tựu và sức mạnh của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Trong kỷ nguyên đột phá phát triển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia với xung lực mạnh mẽ từ cuộc cách mạng công nghệ 4.0 trên thế giới, sự hiện diện và trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI), internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data), điện toán đám mây, Blockchain và một số công nghệ mới nổi đã tạo ra các tài nguyên mới mang tính chất tái tạo. Để tranh thủ tối đa lợi thế từ tài nguyên tri thức và công nghệ nhằm giải quyết bài toán nguồn lực là hữu hạn trong khi những nhu cầu của con người và xã hội là vô hạn, quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả cần xây dựng một môi trường chính trị thuận lợi, hoàn thiện chính sách, pháp luật, khung khổ pháp lý để đáp ứng phát triển chính phủ điện tử.
Trong tổ chức và hoạt động của các bộ, cần đẩy mạnh ứng dụng AI và các thành tựu của chuyển đổi số trong việc thu thập, nhập thông tin dữ liệu, tính toán, phân tích, sàng lọc, dự báo và đưa ra quyết định trong các hoạt động, như: tuyển dụng, đánh giá chất lượng thực thi công vụ của cán bộ, công chức; quản lý hồ sơ hay chấm điểm chỉ số cải cách hành chính để giảm thiểu sự chi phối bởi cảm xúc, thiên vị hoặc thành kiến. Bên cạnh đó, việc sử dụng trợ lý ảo cho cán bộ, công chức trong việc thực hiện các nhiệm vụ hằng ngày có thể hạn chế những sai sót do thiếu cập nhật kiến thức và hỗ trợ xử lý nhiều công việc mang tính chất phức tạp. Đổi mới cách thức kết nối giữa cơ quan hành chính nhà nước và công dân để khắc phục giới hạn về thời gian, không gian, tránh tình trạng tham ô, tham nhũng, lãng phí, quan liêu; gia tăng khả năng tiếp cận các dịch vụ, giao dịch nhanh chóng và thuận tiện cho người dân; tăng tính minh bạch và công khai trong thực thi công vụ.
Chú thích:
1. Nguyễn Bá Chiến, Lê Hải Bình (2024). Quản trị quốc gia hiện đại, hiệu quả – Cơ sở lý luận và thực tiễn ở Việt Nam hiện nay. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
2. Marcus Tullius Cicero (2017). Bàn về chính quyền. H. NXB Hồng Đức.
3. Francis Fukuyama (2023). Trật tự chính trị và suy tàn chính trị. H. NXB Tri thức.
4. Samuel P. Huntington (2025). Sự va chạm giữa các nền văn minh. H. NXB Tri thức.
5. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 131.
