Thượng úy Lê Gia Thịnh
Hệ 5, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Trên cơ sở quán triệt nguyên lý của chủ nghĩa duy vật lịch sử về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, nghiên cứu khẳng định, ý thức chấp hành pháp luật là sự phản ánh tích cực, tự giác các quy phạm pháp luật vào trong tư duy và hành động của quân nhân. Bài viết phân tích cấu trúc của ý thức (tri thức, tình cảm, niềm tin, ý chí) và thực trạng tại đơn vị, từ đó, đề xuất giải pháp nhằm phát triển ý thức chấp hành pháp luật của hạ sĩ quan, binh sĩ tại Sư đoàn 2, Quân khu 5 hiện nay.
Từ khóa: Ý thức pháp luật; chấp hành pháp luật; hạ sĩ quan, binh sĩ; Sư đoàn 2; Quân khu 5.
1. Đặt vấn đề
Trong sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, thượng tôn pháp luật đã trở thành chuẩn mực đạo đức, văn hóa của xã hội văn minh. Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, việc chấp hành nghiêm pháp luật của Nhà nước, kỷ luật Quân đội không chỉ là yêu cầu mang tính nguyên tắc, là “xương sống” tạo nên sức mạnh chiến đấu mà còn là nét đẹp văn hóa của “Bộ đội Cụ Hồ”.
Sư đoàn 2, Quân khu 5 là đơn vị chủ lực có bề dày truyền thống vẻ vang, đóng quân trên địa bàn chiến lược của miền Trung – Tây Nguyên. Trong bối cảnh hiện nay, trước sự tác động đa chiều của cơ chế thị trường, sự bùng nổ của công nghệ thông tin và những âm mưu “diễn biến hòa bình”, “phi chính trị hóa” Quân đội của các thế lực thù địch, tình hình tư tưởng và kỷ luật của bộ đội chịu nhiều chi phối phức tạp. Đối tượng hạ sĩ quan, binh sĩ tại Sư đoàn chiếm số lượng đông đảo, trực tiếp thực hiện nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, là lực lượng trẻ, nhạy bén nhưng tâm lý chưa thực sự ổn định. Thực tiễn những năm qua cho thấy, bên cạnh đại đa số quân nhân có ý thức chấp hành tốt, vẫn còn một bộ phận hạ sĩ quan, binh sĩ nhận thức pháp luật còn hạn chế, hành động cảm tính, dẫn đến những vi phạm kỷ luật, thậm chí là vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Những hạn chế này nếu không được khắc phục kịp thời sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến bản chất, truyền thống của đơn vị và sức mạnh chiến đấu của Sư đoàn.
2. Cơ sở lý luận về ý thức chấp hành pháp luật của hạ sĩ quan, binh sĩ
Một là, quan niệm triết học về ý thức chấp hành pháp luật.
Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, ý thức pháp luật là một hình thái ý thức xã hội đặc thù. Nếu pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự do Nhà nước ban hành (tồn tại xã hội được thể chế hóa), thì ý thức pháp luật là sự phản ánh của hệ thống đó vào trong đời sống tinh thần của xã hội. V.I.Lênin đã khẳng định: “Ý thức con người không phải chỉ phản ánh thế giới khách quan, mà còn tạo ra thế giới khách quan”1. Điều này có nghĩa là, ý thức pháp luật không phải là sự sao chép thụ động các điều luật, mà là quá trình tâm lý tích cực, bao gồm sự đánh giá, thái độ và sự lựa chọn hành vi của con người trước các quy định pháp luật. Như vậy, ý thức chấp hành pháp luật của hạ sĩ quan, binh sĩ là tổng hòa những tri thức, tình cảm, niềm tin và ý chí của quân nhân đối với pháp luật của Nhà nước và kỷ luật Quân đội; thể hiện sự nhận thức sâu sắc về tính tất yếu, sự cần thiết phải tuân thủ các quy định và chuyển hoá thành động cơ, hành vi tự giác trong thực tiễn hoạt động quân sự. Bản chất của ý thức chấp hành pháp luật ở đây chính là sự thống nhất biện chứng giữa nhận thức và hành động. Nhận thức là tiền đề, hành động là kết quả. Một quân nhân có ý thức chấp hành pháp luật tốt không chỉ là người học thuộc điều lệnh, mà phải là người biết kiểm soát hành vi của mình theo khuôn khổ điều lệnh ngay cả khi không có sự giám sát của chỉ huy.
Hai là, cấu trúc của ý thức chấp hành pháp luật.
(1) Tri thức pháp luật. Đây là yếu tố đầu tiên, là cơ sở của ý thức. Đối với hạ sĩ quan, binh sĩ, tri thức này bao gồm hiểu biết về Hiến pháp, Luật Nghĩa vụ quân sự, Luật Hình sự, các thông tư, điều lệnh quản lý bộ đội… Nếu thiếu tri thức, quân nhân sẽ rơi vào trạng thái “mù luật”, vi phạm do thiếu hiểu biết. Tuy nhiên, tri thức chỉ là điều kiện cần, chưa phải là điều kiện đủ. Biết luật nhưng vẫn phạm luật là hiện tượng phổ biến nếu tri thức chưa chuyển hóa thành niềm tin.
(2) Tình cảm pháp luật. Đây là cầu nối giữa lý trí và hành động. Đó là trạng thái tâm lý thể hiện thái độ đồng tình, ủng hộ cái đúng, lên án cái sai; là lòng tự trọng, danh dự của quân nhân; là sự căm ghét tội phạm và hành vi vô kỷ luật. C.Mác từng nhấn mạnh vai trò của tình cảm trong việc thúc đẩy con người hành động. Khi người chiến sĩ có tình cảm tốt đẹp với đơn vị, coi đơn vị là nhà, họ sẽ tự giác giữ gìn kỷ luật như giữ gìn nếp nhà.
(3) Niềm tin pháp luật. Đây là tri thức đã được kiểm nghiệm qua thực tiễn và kết hợp với tình cảm nồng nàn để trở thành chân lý trong nội tâm. Niềm tin vào tính công minh của pháp luật, tin vào sự cần thiết của kỷ luật sắt trong quân đội sẽ tạo nên hệ miễn dịch trước các cám dỗ.
(4) Ý chí pháp luật. Đây là sự biểu hiện tập trung nhất của ý thức chấp hành. Ý chí là khả năng huy động sức mạnh tinh thần và thể chất để vượt qua khó khăn, trở ngại nhằm thực hiện đúng quy định. Ở Sư đoàn 2, trong điều kiện huấn luyện gian khổ, nắng gió thao trường, chính ý chí pháp luật giúp hạ sĩ quan, binh sĩ nỗ lực cố gắng, phấn đấu, hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao.
Ba là, đặc điểm chi phối sự hình thành ý thức chấp hành pháp luật của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Sư đoàn 2.
Sư đoàn 2 sở hữu bề dày truyền thống “Trên tin, bạn mến, dân thương; đã đi là đến, đã đánh là thắng”, tạo nên một không gian văn hóa tinh thần to lớn, khơi dậy lòng tự hào và trở thành thước đo giá trị buộc mỗi chiến sĩ phải tự giác soi mình, sửa mình để xứng đáng với thế hệ cha anh. Tuy nhiên, xét về đặc điểm chủ thể, hạ sĩ quan, binh sĩ phần lớn có tuổi đời từ 18 – 25, đang trong giai đoạn chuyển biến tâm lý. Họ quy tụ từ nhiều địa phương khu vực miền Trung – Tây Nguyên với thành phần xuất thân đa dạng, tạo nên sự phong phú nhưng cũng đầy phức tạp trong nhận thức. Đặc biệt, những thói quen tự do, tản mạn mang theo từ đời sống dân sự, chịu ảnh hưởng của lối sống hưởng thụ, thực dụng, khi va chạm với môi trường kỷ luật quân sự nghiêm ngặt dễ nảy sinh những mâu thuẫn tâm lý cần được giải quyết thấu đáo.
3. Thực trạng ý thức chấp hành pháp luật của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Sư đoàn 2, Quân khu 5
Thực tiễn ý thức chấp hành pháp luật của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Sư đoàn 2, Quân khu 5 hiện nay phản ánh một bức tranh sinh động, chịu sự chi phối của quy luật mâu thuẫn và vận động không ngừng của tồn tại xã hội. Những năm qua, Đảng ủy, Chỉ huy Sư đoàn 2 đã quán triệt sâu sắc các chỉ thị của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về xây dựng chính quy, rèn luyện kỷ luật, qua đó, tạo nên những chuyển biến tích cực về chất trong ý thức pháp luật của bộ đội. Biểu hiện cụ thể về mặt nhận thức là tuyệt đại đa số hạ sĩ quan, binh sĩ đã nắm chắc các quy định cơ bản về nghĩa vụ quân sự, chức trách, nhiệm vụ; kết quả các đợt kiểm tra nhận thức chính trị, pháp luật hằng năm đều đạt tỷ lệ khá, giỏi cao, phản ánh sự chuyển biến từ tri thức sang niềm tin. Về hành động, tính tự giác được nâng lên rõ rệt, thể hiện qua hình ảnh người chiến sĩ Sư đoàn 2 dầm mình trong mưa lũ giúp dân hay miệt mài trên thao trường nắng lửa mà vẫn giữ nghiêm đội hình, đội ngũ. Tỷ lệ vi phạm kỷ luật thông thường giảm dần theo từng năm, các vụ việc vi phạm nghiêm trọng được kiềm chế tối đa, góp phần giữ vững sức mạnh chiến đấu của đơn vị.
Những thành tựu trên bắt nguồn từ việc Sư đoàn đã vận dụng linh hoạt các hình thức tuyên truyền, giáo dục như “Mỗi tuần một điều luật”, “Tổ tư vấn tâm lý – pháp lý quân nhân”, cùng với sự nêu gương “miệng nói tay làm” của đội ngũ cán bộ các cấp, tạo niềm tin vững chắc cho chiến sĩ noi theo. Tuy nhiên, còn tồn tại những hạn chế trong ý thức chấp hành pháp luật tại đơn vị. Một số hạ sĩ quan, binh sĩ nhận thức pháp luật còn hời hợt, chưa sâu sắc và thiếu tính vững chắc, dẫn đến tình trạng học trước quên sau. Thực tế cho thấy, vẫn còn tồn tại tình trạng vi phạm các lỗi thông thường, như: hút thuốc lá không đúng nơi quy định, sử dụng điện thoại sai mục đích, xưng hô, chào hỏi thiếu chính quy, hay nghiêm trọng hơn là các biểu hiện vay nợ, lô đề, cá độ qua mạng ở một số đơn vị cơ sở. Đáng chú ý là hiện tượng “chấp hành miễn cưỡng”, tức là hành vi tuân thủ chỉ diễn ra khi có mặt chỉ huy, còn khi vắng mặt thì buông lỏng, điều này chứng tỏ ý thức chưa thực sự trở thành nhu cầu tự thân, chưa chuyển hóa hoàn toàn từ trạng thái tự phát sang tự giác.
Phân tích nguyên nhân của những hạn chế trên, về mặt khách quan, sự tác động của mặt trái cơ chế thị trường và mạng xã hội là rất lớn; những trào lưu xấu độc dễ len lỏi vào đơn vị, tác động tiêu cực vào tâm lý thích hưởng thụ, ngại rèn luyện của giới trẻ. Song, xét về chủ quan, nguyên nhân giữ vai trò quyết định là công tác giáo dục ở một số đơn vị còn nặng về lý thuyết, khô cứng, chưa thực sự chạm đến cảm xúc hạ sĩ quan, binh sĩ. Một số cán bộ quản lý còn nóng vội, buông lỏng, xuê xoa theo kiểu dĩ hòa vi quý. Đặc biệt, tính tích cực, chủ động trong tự tu dưỡng, rèn luyện của bản thân một số hạ sĩ quan, binh sĩ còn thấp; bản lĩnh chính trị chưa vững vàng, thiếu quyết tâm cao trong tu dưỡng nên dễ bị lôi kéo, kích động trước những cám dỗ đời thường.
4. Một số giải pháp nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Sư đoàn 2, Quân khu 5
Một là, tăng cường vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy và nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ trong giáo dục pháp luật.
Đây là giải pháp đóng vai trò tiên quyết. Cấp ủy các cấp trong Sư đoàn cần xác định việc nâng cao ý thức pháp luật cho bộ đội là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, được đưa vào nghị quyết lãnh đạo thường kỳ.
Người chỉ huy và chính ủy, chính trị viên phải là những “thẩm phán” công minh và là những nhà giáo dục mẫu mực. Cần khắc phục triệt để tư tưởng “khoán trắng” cho cơ quan chính trị. Mọi cán bộ, từ tiểu đội trưởng đến sư đoàn trưởng phải thực hiện nghiêm túc phương châm “nêu gương”. Cán bộ chấp hành nghiêm thì không cần mệnh lệnh, chiến sĩ cũng tự giác làm theo; cán bộ vi phạm thì dù nói hay đến mấy cũng vô tác dụng. Đồng thời, cần bồi dưỡng kỹ năng nắm bắt, giải quyết tư tưởng, kỹ năng tư vấn pháp luật cho đội ngũ cán bộ cơ sở, giúp họ có đủ năng lực dự báo và ngăn chặn các hành vi vi phạm từ trong trứng nước.
Hai là, đổi mới căn bản, toàn diện nội dung, hình thức, phương pháp tuyên truyền, giáo dục pháp luật.
Giải pháp này tác động trực tiếp vào thành tố tri thức và tình cảm của ý thức. Theo quy luật tâm lý, con người chỉ tiếp thu tốt nhất những gì họ thấy gần gũi, thiết thực và hấp dẫn. Nội dung bồi dưỡng cần tinh giản những lý thuyết hàn lâm, tập trung vào những vấn đề sát sườn với đời sống quân ngũ, như: chế độ, chính sách, quyền và nghĩa vụ quân nhân, các quy định về an toàn giao thông, an toàn huấn luyện, các quy định về sử dụng mạng xã hội. Hình thức bồi dưỡng, cần “mềm hóa” các quy định khô khan. Thay vì chỉ đọc văn bản, cần tăng cường các hình thức, như: sân khấu hóa (tiểu phẩm kịch về tình huống pháp luật); phiên tòa giả định; thi tìm hiểu pháp luật trực tuyến; tọa đàm, đối thoại dân chủ. Đặc biệt, cần tận dụng lợi thế của công nghệ 4.0, xây dựng các fanpage, nhóm Zalo nội bộ để chia sẻ các câu chuyện pháp luật, các bài học thực tiễn. Phương pháp giáo dục phải kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, lấy cái đẹp dẹp cái xấu, lấy gương người tốt, việc tốt để cổ vũ hành động đúng.
Ba là, xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, dân chủ, kỷ cương gắn với bảo đảm tốt đời sống vật chất, tinh thần cho bộ đội.
Đây là giải pháp tạo lập “tồn tại xã hội” thuận lợi để nuôi dưỡng ý thức. C. Mác đã chỉ rõ: “Con người tạo ra hoàn cảnh đến mức nào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người đến mức ấy”2. Một môi trường mà ở đó mọi quân nhân đều bình đẳng trước kỷ luật, mọi tâm tư, nguyện vọng chính đáng được lắng nghe và giải quyết thì ý thức tự giác sẽ nảy nở.
Sư đoàn 2 cần tiếp tục đẩy mạnh thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở; duy trì nghiêm nề nếp chính quy nhưng không được cứng nhắc, máy móc. Cần quan tâm chăm lo đời sống vật chất, bữa ăn, giấc ngủ và các hoạt động vui chơi giải trí cho bộ đội trong ngày nghỉ, giờ nghỉ. Khi đời sống tinh thần phong phú, tư tưởng thoải mái, người chiến sĩ sẽ ít bị cám dỗ bởi các tệ nạn xã hội bên ngoài. Môi trường đơn vị phải thực sự là “ngôi nhà thứ hai”, nơi có tình đồng chí, đồng đội ấm áp, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ.
Bốn là, tích cực hóa vai trò nhân tố chủ quan của hạ sĩ quan, binh sĩ trong tự tu dưỡng, tự học tập, rèn luyện.
Tích cực hóa nhân tố chủ quan trong tự tu dưỡng, rèn luyện được xác định là giải pháp then chốt, giữ vai trò quyết định trực tiếp đến tính bền vững của ý thức chấp hành pháp luật. Trong tác phẩm “Bút ký triết học”, V.I.Lênin viết: “Thế giới không thoả mãn con người và con người quyết định biến đổi thế giới bằng hành động của mình”3. Trong thực tiễn, bằng hành động mà con người đã cải tạo thế giới, tạo ra “giới tự nhiên thứ hai”, phục vụ cho cuộc sống của mình tốt hơn. Nhờ đó, con người ngày càng hoàn thiện hơn, nhận thức đầy đủ vai trò, vị trí và sức mạnh của mình trước thế giới, từ chỗ phụ thuộc tuyệt đối vào tự nhiên, con người từng bước vươn lên, là chủ thể sáng tạo ra các giá trị vật chất, tinh thần phục vụ cho xã hội loài người. Sự sáng tạo của con người được thể hiện ở chỗ: con người bằng năng lực của chính mình đã từng bước “tách mình” ra khỏi giới tự nhiên, không ngừng gia tăng sự tác động vào giới tự nhiên để làm chủ cuộc sống. Vai trò của con người đối với thế giới được triết học phản ánh thông qua hàng loạt phạm trù, trong đó có phạm trù nhân tố chủ quan. Nhân tố chủ quan là hệ thống phẩm chất, năng lực của chủ thể được huy động, vận dụng vào hoạt động nhận thức và thực tiễn nhằm cải tạo hiện thực khách quan theo mục đích của chủ thể. Sức mạnh của nhân tố chủ quan không tự thể hiện ra, mà được hiện thực hóa thông qua hoạt động của chủ thể. Trên cơ sở đó, cần tập trung giáo dục để mỗi hạ sĩ quan, binh sĩ nhận thức sâu sắc, việc chấp hành pháp luật, kỷ luật không phải là sự gò bó, mất tự do, mà chính là điều kiện tiên quyết để rèn luyện ý chí, bảo đảm tự do chân chính và sự trưởng thành của bản thân. Đồng thời, phải khơi dậy lòng tự trọng, danh dự của quân nhân cách mạng, kết hợp với việc phát huy vai trò xung kích của Đoàn Thanh niên, Hội đồng quân nhân thông qua các phong trào thi đua.
Cần khuyến khích tinh thần tự phê bình và phê bình, cổ vũ quân nhân dũng cảm đấu tranh với những hành vi sai trái, kiên quyết loại bỏ tư tưởng bao che, giấu giếm. Mỗi quân nhân phải tự xây dựng cho mình kế hoạch tu dưỡng, rèn luyện hằng ngày, hằng tuần, lấy việc chấp hành kỷ luật làm thước đo phẩm chất đạo đức để hướng tới thành công. Khi hạ sĩ quan, binh sĩ tự xây dựng được “hệ miễn dịch” tự thân mạnh mẽ, họ sẽ có đủ bản lĩnh để đứng vững trước mọi cám dỗ, dù ở trong đơn vị hay khi ra ngoài xã hội.
5. Kết luận
Phát triển ý thức chấp hành pháp luật của hạ sĩ quan, binh sĩ ở Sư đoàn 2, Quân khu 5 hiện nay là một quá trình biện chứng, lâu dài và phức tạp, đòi hỏi sự kiên trì, bền bỉ. Thực trạng tại Sư đoàn 2 cho thấy, bức tranh tươi sáng với dòng chủ lưu là tích cực nhưng vẫn tiềm ẩn những nguy cơ do tác động của bối cảnh xã hội mới. Để giữ vững truyền thống đơn vị Anh hùng, phải xây dựng được “bức tường thành” kỷ luật vững chắc trong mỗi người lính. Trong hệ thống các giải pháp đã đề xuất, việc kết hợp giữa giáo dục, quản lý nghiêm minh của tổ chức với việc phát huy tính tích cực, tự giác tu dưỡng của mỗi hạ sĩ quan, binh sĩ là quan trọng nhất. Chỉ khi nào mỗi hạ sĩ quan, binh sĩ coi kỷ luật là “cơm ăn, nước uống, không khí thở” hằng ngày, coi việc chấp hành pháp luật là danh dự thiêng liêng, thì khi đó, Sư đoàn 2 mới thực sự trở thành một khối thống nhất về ý chí và hành động, đủ sức hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ mà Đảng, Nhà nước và Quân đội giao phó.
Chú thích:
1, 3. V.I.Lênin toàn tập (1981). Tập 29. NXB Tiến bộ Mátxcơva, tr. 288, 229.
2. C.Mác và Ph.Ăngghen toàn tập (1995). Tập 3. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 55.
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Bí thư Trung ương Đảng (2003). Chỉ thị số 32/CT/TW ngày 09/12/2003 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân.
2. Bộ Quốc phòng (2020). Thông tư số 16/2020/TT-BQP ngày 21/02/2020 quy định về việc áp dụng các hình thức kỷ luật, trình tự, thủ tục, thời hiệu, thời hạn và thẩm quyền xử lý kỷ luật trong Bộ Quốc phòng.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
4. Nguyễn Minh Đoan (2011). Ý thức pháp luật. H. NXB Chính trị quốc gia.
5. Nâng cao ý thức chấp hành pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội ở Quân khu 5. https://tapchiqptd.vn/vi/giao-duc-qp-va-an-giao-duc-phap-luat/nang-cao-y-thuc-chap-hanh-phap-luat-nha-nuoc-ky-luat-quan-doi-o-quan-khu-5/16740.html
