Nguyễn Khắc Pho
Giám đốc Vườn Quốc gia Côn Đảo
(Quanlynhanuoc.vn) – Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo thuộc đặc khu Côn Đảo, TP. Hồ Chí Minh đã được quy hoạch từ năm 2015 đến nay nhưng chưa được triển khai. Hệ thống xử lý rác thải tạm thời tại Bãi Nhát – Bến Đầm do Liên danh Công ty cổ phần đầu tư Kim Trường Phát và Công ty cổ phần HT Giang San vận hành không đạt yêu cầu. Thực tiễn đó khiến rác thải tồn đọng tại Côn Đảo ngày càng tăng, gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng xấu đến mục tiêu phát triển xanh, sạch, đẹp và bền vững của đặc khu. Do đó, cần điều chỉnh vị trí quy hoạch Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo phù hợp thực tiễn quy hoạch của đặc khu và lựa chọn công nghệ, hình thức đầu tư bảo đảm yêu cầu phát triển bền vững cho đặc khu Côn Đảo.
Từ khóa: Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo; vị trí quy hoạch; lựa chọn công nghệ; hình thức đầu tư; thủ tục pháp lý; đề xuất giải pháp.
1. Cơ sở pháp lý và thực tiễn
Theo Quyết định số 566/QĐ-TTg ngày 26/6/2024 của Thủ tướng Chính phủ, nhà máy đốt rác phát điện diện tích 1,92 ha được quy hoạch nằm tại phía Tây Bắc, cuối đường Bến Đầm, đặc khu Côn Đảo. Tuy nhiên, Dự án nhà máy đốt rác trên thực tế hiện đang nằm bên cạnh đường Võ Văn Kiệt. Vị trí này là các lô rừng số 380a79, 402ca, 403a khoảnh 1 tiểu khu 58 phân khu phục hồi sinh thái, cách vị trí quy hoạch trong Quyết định số 566/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt hơn 1 km. Ban Quản lý Vườn quốc gia Côn Đảo xác định vị trí quy hoạch hiện tại của dự án nhà máy nằm trong rừng đặc dụng nên không phù hợp, chưa bảo đảm đúng các quy định của pháp luật về đất đai, lâm nghiệp, quy hoạch, bảo vệ môi trường và rừng đặc dụng.
Ngoài ra, từ tháng 4/2015 đến nay, Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo vẫn chưa lựa chọn được nhà đầu tư, chưa xây dựng được báo cáo nghiên cứu khả thi theo quy định của Luật Đầu tư, chưa có báo cáo đánh giá tác động môi trường theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường là những điểm hạn chế cần được xem xét, đề xuất các giải pháp để điều chỉnh quy hoạch, lựa chọn công nghệ và phương thức đầu tư, bảo đảm tính hợp pháp, hợp lý và tính khả thi trên thực tế cho Dự án.
2. Đề xuất giải pháp điều chỉnh quy hoạch, lựa chọn công nghệ và phương thức đầu tư Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo
Căn cứ vào thực tiễn công tác quản lý, Ban Quản lý Vườn quốc gia Côn Đảo đề xuất giải pháp đầu tư Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo cần sớm được triển khai nhưng không làm ảnh hưởng, xâm phạm đến diện tích, tài nguyên rừng đặc dụng và công tác bảo tồn đa dạng sinh học đối với diện tích rừng đặc dụng đã được Nhà nước quy hoạch cho mục đích bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ đa dạng sinh học, ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển rừng bền vững.
Một là, cần rà soát điều chỉnh quy hoạch xây dựng tại phân khu Bến Đầm – Đặc khu Côn Đảo, bảo đảm thống nhất, đồng bộ với các quyết định phê duyệt quy hoạch xây dựng, quy hoạch tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu và quy hoạch lâm nghiệp quốc gia thời kỳ 2021-2030. Hiện trạng tại phân khu Bến Đầm ngoài thực địa có khoảng 40-50 ha đất rừng đã được đưa ra ngoài quy hoạch 3 loại rừng từ trước năm 1998 và địa phương đã triển khai một số dự án, công trình xây dựng, thương mại, quốc phòng, an ninh tại phân khu này. Việc rà soát, điều chỉnh quy hoạch giúp bảo vệ, bảo toàn nguyên vẹn diện tích, chất lượng và độ che phủ của rừng đặc dụng đã được quy hoạch giúp chính quyền đặc khu Côn Đảo và Vườn Quốc gia Côn Đảo duy trì tỷ lệ che phủ rừng 80% như nghị quyết Đại hội Đảng bộ đặc khu Côn Đảo đã xác định.
Theo nghiên cứu đánh giá tác động của TS. Vũ Ngọc Long, nguyên Viện trưởng viện sinh thái học Miền Nam cho biết: “Nếu việc chuyển mục đích sử dụng 1,92ha rừng tự nhiên Vườn quốc gia Côn Đảo tại vị trí này được thực hiện để triển khai Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo giữa khu rừng bảo tồn này thì nguy cơ tác động rất xấu, rất nghiêm trọng cho công tác bảo vệ môi trường, như: làm suy giảm diện tích rừng tự nhiên dẫn đến suy giảm chất lượng rừng, mất đi 1 phần khả năng hấp thụ khí C02 thải ra khí Oxy của khu rừng”. Điều này sẽ đi ngược với cam kết của Chính phủ Việt Nam tại Hội nghị Cop 21 Việt Nam đặt mục tiêu tăng cường phát triển xanh, bền vững, cam kết sẽ đưa phát thải ròng bằng 0 (Net zero) vào năm 2050. Ngoài ra, việc phá rừng đặc dụng để xây dựng Nhà máy xử lý rác Côn Đảo sẽ làm suy giảm khả năng phòng hộ trong lưu trữ điều hòa nguồn nước do hệ rễ cây rừng ở đây bị phá hủy, làm tăng nguy cơ sạt lở đất đá trên núi cao, xáo trộn hoặc mất sinh cảnh cho nhiều loài sinh vật được bảo tồn trong khu rừng (mất cân bằng sinh thái), khả năng phòng hộ chắn gió, chắn bão của khu rừng bị suy giảm…
Hai là, về công nghệ và hình thức đầu tư. Ban Quản lý Rừng quốc gia Côn Đảo kiến nghị lựa chọn dây chuyền khép kín, tuần hoàn khí và nhiệt để kiểm soát mùi. Sau khi tham khảo mô hình của Công ty Cổ phần Môi trường Năng lượng Xanh ASIAN tại Bắc Giang, đề xuất lãnh đạo Thành phố tổ chức khảo sát nhà máy này để tham khảo, cân nhắc phương án đầu tư sau điều chỉnh quy hoạch địa điểm Nhà máy xử lý rác Côn Đảo.
Ba là, hình thức đầu tư xã hội hóa loại dự án nhà máy xử lý rác tại Côn Đảo đã minh chứng không hiệu quả vì có thể do việc đầu tư ở địa bàn xa xôi, hải đảo; vốn đầu tư lớn, lượng rác thải sinh hoạt hằng ngày của người dân trên đảo không nhiều (khoảng 20 đến 25 tấn/ngày). Do đó, khi doanh nghiệp đầu tư mà không có lợi nhuận hoặc lợi nhuận không đáng kể thì sẽ khó thu hút đầu tư theo hình thức này. Vì vậy, nên lựa chọn hình thức đầu tư công để Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo khả thi hơn.
3. Kết luận
Thực hiện Nghị quyết số 260/2025/QH15 của Quốc hội về cơ chế đặc thù cho TP. Hồ Chí Minh, việc điều chỉnh quy hoạch là yêu cầu cấp thiết. Các dự án quy hoạch cấp thấp phải điều chỉnh và thực hiện theo quy hoạch cấp cao hơn để bảo đảm thống nhất, đồng bộ việc quy hoạch và quản lý quy hoạch từ địa phương đến trung ương nhằm thực hiện chiến lược phát triển bền vững cho cả nước. Đối với Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo, đây là địa bàn đặc thù, cần ưu tiên xem xét các quy hoạch còn có hạn chế; ưu tiên đầu tư công nghệ xanh, giảm thiểu chôn lấp và nước rỉ rác. Theo đó, công nghệ tuần hoàn khí/nhiệt của Công ty Cổ phần Môi trường Năng lượng Xanh – ASIAN được đánh giá phù hợp vì giúp tối ưu diện tích xây dựng nhà máy và bảo vệ hệ sinh thái đảo du lịch.
Việc sớm điều chỉnh vị trí Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo về khu vực đất không thuộc quy hoạch rừng đặc dụng và lựa chọn công nghệ xử lý rác cùng với lựa chọn hình thức đầu tư thích hợp sẽ giúp tháo gỡ điểm nghẽn, đẩy nhanh tiến độ thực hiện Dự án Nhà máy xử lý rác Côn Đảo. Khẳng định tầm nhìn và định hướng phát triển kinh tế, xã hội gắn với bảo vệ môi trường, phát triển bền vững đối với đặc khu Côn Đảo – địa bàn chứa đựng nhiều giá trị đặc biệt của văn hóa, lịch sử, tâm linh và tài nguyên sinh thái tự nhiên vô cùng quý giá của Việt Nam hiện nay.
