Trung tá, ThS. Nguyễn Quang Khánh
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ là một nội dung quan trọng trong xây dựng nhân cách quân nhân cách mạng, góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng tổng hợp và sức mạnh chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam. Trong giai đoạn hiện nay, trước yêu cầu bảo vệ Tổ quốc và sự tác động đa chiều của bối cảnh mới, việc tăng cường giáo dục thẩm mỹ càng trở thành đòi hỏi tất yếu khách quan và cấp thiết. Bài viết làm rõ cơ sở lý luận, thực tiễn và yêu cầu đặt ra đối với công tác giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ hiện nay.
Từ khóa: Giáo dục thẩm mỹ; xây dựng nhân cách; sĩ quan trẻ; quân nhân cách mạng; Quân đội nhân dân Việt Nam.
1. Đặt vấn đề
Sĩ quan trẻ là lực lượng nòng cốt kế cận, trực tiếp tham gia quản lý, chỉ huy và huấn luyện bộ đội, giữ vai trò quan trọng trong xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Trong điều kiện hội nhập quốc tế, toàn cầu hóa và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, sĩ quan trẻ chịu tác động đa chiều về tư tưởng, văn hóa, lối sống và thẩm mỹ. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng cường giáo dục thẩm mỹ để phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực của họ. Do vậy, giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ không chỉ là việc bồi dưỡng năng lực cảm thụ, thưởng thức, sáng tạo, đánh giá cái đẹp, mà còn trực tiếp góp phần củng cố bản lĩnh chính trị, rèn luyện phẩm chất đạo đức, định hướng lối sống, xây dựng nhân cách quân nhân cách mạng. Đây là yêu cầu khách quan, cần thiết trong xây dựng quân đội vững mạnh toàn diện hiện nay.
2. Tính tất yếu giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ trong Quân đội nhân dân Việt Nam
Là một nội dung quan trọng của công tác giáo dục chính trị – tư tưởng, giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ trong quân đội hiện nay là vấn đề có tính tất yếu khách quan, là nhu cầu tự thân của đội ngũ sĩ quan trẻ, xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn sau:
Một là, từ quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của thẩm mỹ đối với sự phát triển con người.
Theo C.Mác, năng lực sáng tạo và khát vọng hướng tới cái đẹp là một trong những đặc trưng bản chất nhất của con người. Ông khẳng định: “Con người sáng tạo ra cái đẹp và khát vọng cái đẹp, đó chính là sự khẳng định bản chất người”1. Quan điểm này cho thấy, thẩm mỹ là phương thức đặc thù để con người tự nhận thức và khẳng định giá trị bản thân. Thẩm mỹ không phải là yếu tố bên ngoài hay thứ yếu mà gắn liền với sự phát triển toàn diện của nhân cách và đời sống tinh thần của con người.
Với quan điểm tư tưởng Hồ Chí Minh, Người luôn đề cao vai trò của văn hóa, nghệ thuật; coi văn hóa và nghệ thuật là một mặt trận đặc biệt quan trọng của cách mạng, nơi mà cái đẹp có sức cảm hóa và giáo dục mạnh mẽ. Người khẳng định: “Văn hóa, nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy”2. Theo Người, cái đẹp chân chính phải gắn liền với cái đúng, cái tốt; nghệ thuật và thẩm mỹ phải phục vụ sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc và lợi ích của Nhân dân. Như vậy, thẩm mỹ giữ vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển con người trong mọi thời đại.
Hai là, từ đường lối, quan điểm của Đảng về xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và mục tiêu, yêu cầu xây dựng quân đội trong thời kỳ mới.
Thấm nhuần quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về phát triển văn hóa, con người Việt Nam, Đảng ta luôn nêu cao chủ trương phát triển văn hóa, con người trong điều kiện, hoàn cảnh mới. Tiêu biểu, như: Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 16/6/2008 của Bộ Chính trị (khóa X) về tiếp tục xây dựng và phát triển văn hóa nghệ thuật trong thời kỳ mới; Kết luận số 76/KL/TW ngày 04/6/2020 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước… Văn kiện Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh: “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”3. Điều đó khẳng định, Đảng ta đặc biệt quan tâm, chú trọng đến gìn giữ, phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong mọi giai đoạn của đất nước.
Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, mục tiêu xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đặt ra yêu cầu cao đối với đào tạo, bồi dưỡng cho các đối tượng trong đó có đội ngũ sĩ quan trẻ. Vì vậy, sĩ quan trẻ phải được phát triển toàn diện, không chỉ vững vàng về bản lĩnh chính trị, giỏi về chuyên môn quân sự mà có đời sống văn hóa, thẩm mỹ lành mạnh. Việc giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ là nội dung cần thiết nhằm hình thành bản lĩnh văn hóa vững vàng, lối sống trong sáng và khả năng nhận diện, chống lại các quan điểm lệch chuẩn thẩm mỹ. Đây cũng là quá trình cụ thể hóa quan điểm của Đảng về xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ” trong thời kỳ mới.
Ba là, tác động của kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và không gian mạng đối với đời sống thẩm mỹ của sĩ quan trẻ hiện nay.
Trước bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 với những đột phá về công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn… đời sống văn hóa, tinh thần và thẩm mỹ của sĩ quan trẻ luôn phải chịu tác động mạnh mẽ từ các luồng thông tin thật giả lẫn lộn, giá trị và trào lưu thẩm mỹ đa dạng, cả tích cực và tiêu cực. Mặt tích cực, đội ngũ sĩ quan trẻ có điều kiện tiếp cận rộng rãi thông tin, mở rộng tầm nhìn, nâng cao hiểu biết và nhu cầu sáng tạo cái đẹp. Về mặt trái, họ dễ bị tác động bởi những trào lưu thẩm mỹ lệch chuẩn, phản văn hóa; nếu thiếu bản lĩnh chính trị và năng lực thẩm mỹ, họ dễ dẫn đến dao động về tư tưởng, phai nhạt lý tưởng cách mạng.
Vì vậy giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ trong bối cảnh kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và không gian mạng là yêu cầu khách quan, thường xuyên và cấp thiết. Hoạt động này giúp sĩ quan trẻ tiếp cận nhanh chóng, sâu rộng các giá trị văn hóa thẩm mỹ; đồng thời giữ vai trò như “lá chắn mềm” góp phần củng cố bản lĩnh chính trị, nâng cao năng lực nhận thức, chọn lọc, đề kháng trước các biểu hiện lệch chuẩn, hướng sĩ quan trẻ tới những giá trị chân – thiện – mỹ trong cuộc sống, học tập, công tác hàng ngày.
Bốn là, từ thực trạng ý thức thẩm mỹ, đời sống thẩm mỹ của sĩ quan trẻ và công tác giáo dục thẩm mỹ trong quân đội.
Nhận thức rõ và sâu sắc về vị trí, vai trò của công tác giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay, những năm qua, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng Tham mưu, Tổng cục Chính trị, công tác giáo dục thẩm mỹ đã được quan tâm, gắn sát với nhiệm vụ chính trị, huấn luyện và đời sống văn hóa ở các đơn vị. Các thiết chế văn hóa, như: nhà truyền thống, thư viện, phòng nghệ thuật, nhà văn hóa được xây dựng và duy trì tốt. Hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao đa dạng phong phú, góp phần nâng cao năng lực cảm thụ và sáng tạo thẩm mỹ của sĩ quan trẻ.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy: “Việc quán triệt nâng cao nhận thức về xây dựng môi trường văn hóa trong Quân đội ở một số cơ quan, đơn vị có lúc chưa thường xuyên, chưa sâu sắc, toàn diện”4. Hệ thống thiết chế văn hóa triển khai còn chậm, chưa có mẫu doanh trại thống nhất chung trong toàn quân cho các loại hình thiết chế văn hóa ở các cấp; việc áp dụng số hóa công nghệ thông tin trong các hoạt động của các thiết chế văn hóa còn khó khăn, chưa đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ ngày càng cao của sĩ quan trẻ. Mặt khác, một bộ phận sĩ quan trẻ, nhất là ở đơn vị chiến đấu, nhận thức chưa đầy đủ về vai trò của văn hóa – nghệ thuật trong đời sống quân ngũ, còn thiên về chuyên môn, nghiệp vụ mà ít chú ý đến rèn luyện năng lực thẩm mỹ. Tất cả những điều đó đều ảnh hưởng phần nào tới công tác giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ trong quân đội.
3. Một số yêu cầu đặt ra
Thứ nhất, xây dựng môi trường văn hóa quân sự giàu tính thẩm mỹ, làm nền tảng cho giáo dục thẩm mỹ.
Xây dựng môi trường văn hóa thẩm mỹ phù hợp với đặc thù nhiệm vụ quân sự không chỉ tạo không gian sinh hoạt, rèn luyện, công tác và giao tiếp chuẩn mực, còn giúp sĩ quan trẻ tiếp nhận, cảm thụ, sáng tạo cái đẹp, định hướng thị hiếu và lý tưởng thẩm mỹ cao đẹp góp phần hoàn thành nhiệm vụ của đơn vị. Để xây dựng môi trường văn hóa thẩm mỹ phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ đơn vị cần tập trung: xây dựng môi trường cảnh quan theo tiêu chí cái đẹp; xây dựng các mối quan hệ, ứng xử, giao tiếp chuẩn mực quân sự; đa dạng hóa các hình thức hoạt động thẩm mỹ, như: giao lưu văn hóa, sinh hoạt văn nghệ, sáng tác và hội diễn nghệ thuật. Chú trọng xây dựng và nâng cấp các thiết chế văn hóa với cơ sở vật chất hiện đại, đồng bộ và ứng dụng công nghệ số, bảo đảm phòng nghệ thuật, nhà văn hóa, nhà truyền thống, thư viện… trở thành không gian thưởng thức, sáng tạo và khám phá cho sĩ quan trẻ. Từ đó, môi trường văn hóa thẩm mỹ trở thành động lực phát triển năng lực thẩm mỹ, bản lĩnh và phẩm chất toàn diện cho sĩ quan trẻ.
Thứ hai, phát huy vai trò của các tổ chức, lực lượng trong giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ.
Giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ là nhiệm vụ tổng hợp, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của nhiều chủ thể trong quân đội. Trước hết, cần khẳng định vai trò lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp của cấp ủy, chỉ huy các cấp trong việc xác định chủ trương, nội dung và tổ chức thực hiện giáo dục thẩm mỹ. Đây là nhân tố quyết định bảo đảm tính định hướng chính trị – tư tưởng đúng đắn cho hoạt động giáo dục thẩm mỹ. Bên cạnh đó, cơ quan chính trị, đội ngũ cán bộ chính trị, giảng viên, báo cáo viên giữ vai trò nòng cốt trong tổ chức và triển khai các nội dung giáo dục thẩm mỹ. Các tổ chức quần chúng có trách nhiệm tạo môi trường sinh hoạt văn hóa phong phú, đa dạng, hấp dẫn, phù hợp với đặc điểm tâm lý của sĩ quan trẻ. Việc tăng cường phối hợp giữa các lực lượng trong và ngoài quân đội sẽ góp phần tạo sức mạnh tổng hợp, nâng cao hiệu quả giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ.
Thứ ba, đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ sát thực tiễn đơn vị.
Để giáo dục thẩm mỹ thực sự phát huy hiệu quả đối với sĩ quan trẻ trong môi trường quân sự đặc thù, việc đổi mới nội dung và hình thức giáo dục là yêu cầu mang tính then chốt. Vì vậy, nội dung giáo dục thẩm mỹ cần bám sát quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của thẩm mỹ đối với phát triển con người; đường lối, quan điểm của Đảng về xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam thời kỳ mới; đồng thời gắn với nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và đặc điểm hoạt động quân sự. Đối với hình thức và phương pháp, cần khắc phục tình trạng đơn điệu, áp đặt, thiên về truyền thụ một chiều; thay vào đó, đa dạng hóa các hình thức giáo dục như hoạt động văn hóa – nghệ thuật, tham quan thực tế, sinh hoạt chuyên đề, diễn đàn trao đổi, sáng tác và thưởng thức nghệ thuật. Việc tăng cường tính thực tiễn, tính trải nghiệm và phát huy tính chủ động, sáng tạo của sĩ quan trẻ sẽ giúp chuyển hóa tri thức thẩm mỹ thành niềm tin, tình cảm và hành vi thẩm mỹ ổn định.
Thứ tư, nâng cao nhận thức, trách nhiệm, ý thức tự giác, tự rèn luyện năng lực thẩm mỹ của sĩ quan trẻ.
Giáo dục thẩm mỹ chỉ đạt hiệu quả bền vững khi được chuyển hóa thành quá trình tự giáo dục, tự rèn luyện của sĩ quan trẻ. Vì vậy, mỗi sĩ quan trẻ cần nhận thức sâu sắc rằng việc rèn luyện năng lực thẩm mỹ vừa là nhu cầu tự thân, vừa là vinh dự và trách nhiệm của người sĩ quan quân đội, gắn với việc giữ gìn và phát huy phẩm chất cao đẹp “Bộ đội Cụ Hồ”. Trên cơ sở nhận thức đúng đắn về vai trò của thẩm mỹ đối với sự phát triển nhân cách, sĩ quan trẻ cần chủ động tiếp nhận, lựa chọn và rèn luyện các giá trị thẩm mỹ lành mạnh trong học tập, công tác và đời sống hàng ngày. Quá trình tự rèn luyện năng lực thẩm mỹ phải được gắn chặt với tu dưỡng đạo đức, lối sống, bản lĩnh chính trị và phong cách quân nhân, qua đó góp phần xây dựng đội ngũ sĩ quan trẻ có nhân cách toàn diện, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
4. Kết luận
Giáo dục thẩm mỹ cho sĩ quan trẻ trong quân đội hiện nay là tất yếu khách quan, bắt nguồn từ yêu cầu phát triển nhân cách quân nhân cách mạng, từ tác động đa chiều của đời sống xã hội hiện đại và nhiệm vụ xây dựng quân đội trong thời kỳ mới. Đây vừa là nhiệm vụ thường xuyên cũng như lâu dài để xây dựng sĩ quan trẻ có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng, lối sống lành mạnh, nhân cách toàn diện; góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh toàn diện, mẫu mực, tiêu biểu, xứng đáng với truyền thống vẻ vang và phẩm chất cao quý của “Bộ đội Cụ Hồ” trong thời kỳ mới.
Chú thích:
1. C.Mác và Ph Ăngghen toàn tập (1995). Tập 42. H. NXB Chính trị quốc gia – Sự thật, tr. 118.
2. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 6. H. NXB Chính trị quốc gia – Sự thật, tr. 368.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia – Sự thật, tr. 115.
4. Tổng Cục chính trị (2023). Kết luận số 841/KL – CT ngày 27/3/2023 về việc tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Cuộc vận động xây dựng môi trường văn hóa trong Quân đội.
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (1998). Nghị quyết số 03-NQ/TW ngày 16/7/1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. H. NXB Chính trị quốc gia – Sự thật.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2014). Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
3. Quân ủy Trung ương (2021). Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 về phát huy phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới.
4. Bồi dưỡng năng lực thẩm mỹ cho học viên tại các học viện, trường sĩ quan quân đội. https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/01/21/boi-duong-nang-luc-tham-my-cho-hoc-vien-tai-cac-hoc-vien-truong-si-quan-quan-doi/
5. Một số giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục thẩm mỹ cho học viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội hiện nay. https://thuvienso.net/document/view/mot-so-giai-phap-nang-cao-chat-luong-giao-duc-tham-mi-cho-hoc-vien-o-cac-hoc-vien-truong-si-quan-quan-doi-hien-nay-345857.
