Thượng tá, ThS. Nguyễn Chí Trung
Học viện Chính trị – Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết phân tích tinh thần đột phá của Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới mạnh mẽ tư duy lãnh đạo giáo dục và đào tạo, đồng thời luận giải khả năng vận dụng trong môi trường quân sự với đặc thù về tổ chức, nhiệm vụ và mục tiêu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại. Từ đó, đề xuất các giải pháp đổi mới tư duy lãnh đạo theo hướng kiến tạo, chiến lược và số hóa nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo trong quân đội.
Từ khóa: Nghị quyết 71-NQ/TW; đổi mới tư duy lãnh đạo; giáo dục và đào tạo; quân đội nhân dân Việt Nam.
1. Đặt vấn đề
Giáo dục và đào tạo giữ vai trò chiến lược trong xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số và chiến tranh công nghệ cao. Đổi mới giáo dục và đào tạo trong quân đội đáp ứng yêu cầu nhiệm trong tình hình mới, trước hết cần đổi mới mạnh mẽ tư duy lãnh đạo. Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy trong lãnh đạo, chỉ đạo; chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển”1. Tinh thần đó có ý nghĩa cấp thiết, thúc đẩy đổi mới mạnh mẽ giáo dục và đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại.
2. Cơ sở lý luận
Một là, quan điểm của Đảng về phát triển giáo dục và đào tạo trong giai đoạn mới.
Đảng xác định: “giáo dục và đào tạo cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu, là động lực then chốt để phát triển đất nước”2, giữ vai trò quyết định đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Văn kiện Đại hội XIII nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và đồng bộ theo hướng hiện đại, mở, linh hoạt gắn với khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển phẩm chất, năng lực người học.
Yêu cầu tăng cường vai trò lãnh đạo toàn diện, bảo đảm giáo dục và đào tạo phát triển đúng định hướng xã hội chủ nghĩa; Nhà nước thống nhất quản lý; đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý và người học giữ vai trò trung tâm của quá trình đổi mới. Những quan điểm đó tạo nền tảng lý luận quan trọng cho việc đổi mới tư duy lãnh đạo giáo dục và đào tạo trong quân đội theo hướng chiến lược, hiện đại và thích ứng với yêu cầu tình hình mới.
Hai là, đặc thù của giáo dục và đào tạo; yêu cầu đổi mới tư duy lãnh đạo giáo dục và đào tạo trong quân đội.
Giáo dục và đào tạo trong quân đội có mục tiêu đặc thù là đào tạo sĩ quan chỉ huy tham mưu, cán bộ chính trị và chuyên gia quân sự có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy quân sự quốc phòng hiện đại và năng lực chỉ huy, quản lý, huấn luyện đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc. Gắn trực tiếp với mục tiêu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, nội dung và phương pháp đào tạo phải thích ứng nhanh với sự phát triển của khoa học quân sự và nghệ thuật tác chiến hiện đại.
Trong bối cảnh tác chiến đa miền, điện tử, không gian mạng và chuyển đổi số quốc phòng, giáo dục và đào tạo trong quân đội đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa lý luận và mô phỏng, giữa huấn luyện thực địa và chiến trường ảo, giữa truyền thống và công nghệ. Điều này yêu cầu cấp ủy, chỉ huy các cấp đổi mới mạnh mẽ tư duy lãnh đạo, chuyển từ quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo phát triển; chủ động thiết kế mô hình đào tạo mới, phát triển năng lực số và hiện đại hóa cơ sở vật chất. Với đặc thù tổ chức chặt chẽ và sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng, tư duy lãnh đạo khoa học, hiện đại của người đứng đầu các nhà trường có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng đào tạo cán bộ quân đội.
3. Yêu cầu về đổi mới tư duy lãnh đạo giáo dục
Thứ nhất, đổi mới mạnh mẽ tư duy lãnh đạo.
Nghị quyết số 71-NQ/TW xác định yêu cầu đột phá: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy trong lãnh đạo, chỉ đạo; chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, quản trị hiện đại, hành động quyết liệt”3. Đây là định hướng thể hiện quyết tâm của Bộ Chính trị trong thúc đẩy đổi mới toàn diện giáo dục và đào tạo.
Đối với quân đội, yêu cầu này mang ý nghĩa đặc biệt sâu sắc. Tư duy lãnh đạo giáo dục và đào tạo phải vượt khỏi cách tiếp cận hành chính, hướng tới tư duy chiến lược, có khả năng dự báo, định hướng và tổ chức đổi mới phù hợp với xu thế chiến tranh hiện đại, chuyển đổi số quốc phòng và công nghệ mô phỏng. Điều đó đòi hỏi tinh thần dám nghĩ – dám làm – dám chịu trách nhiệm, đồng thời kiến tạo môi trường giáo dục linh hoạt, hiện đại và thích ứng với quy luật phát triển của khoa học quân sự.
Đổi mới tư duy sẽ giúp giáo dục và đào tạo quân sự chuyển mạnh từ “quản lý – điều hành” sang “tổ chức – kiến tạo – phát triển”, nâng cao chất lượng đào tạo sĩ quan và cán bộ, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Thứ hai, đặt giáo dục trong tư duy quản trị chiến lược – hiện đại hóa giáo dục quân sự.
Yêu cầu đặt giáo dục và đào tạo trong “tư duy quản trị quốc gia, quản trị xã hội, bảo đảm định hướng, quy hoạch, chiến lược phát triển”4, qua đó chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy hoạch định chiến lược. Vận dụng vào quân đội, giáo dục và đào tạo phải được nhìn nhận như một bộ phận của quản trị quốc phòng – quản trị huấn luyện – quản trị đào tạo, gắn trực tiếp với mục tiêu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại.
Tư duy quản trị chiến lược đòi hỏi cấp ủy, người đứng đầu chủ động quy hoạch mô hình đào tạo, cơ cấu ngành nghề, chuẩn đầu ra và năng lực sĩ quan tương lai; đồng thời phát triển hạ tầng số, học liệu số, mô phỏng chiến thuật, chiến dịch và các thiết chế đào tạo thông minh. Trước yêu cầu của chiến tranh công nghệ cao, giáo dục và đào tạo quân sự phải tập trung vào tác chiến đa miền, điện tử, không gian mạng và ra quyết định trên không gian số, đòi hỏi sự chuyển mạnh từ tư duy duy trì sang tư duy thiết kế – kiến tạo – dẫn dắt đổi mới.
Thứ ba, tăng cường vai trò lãnh đạo của tổ chức đảng và người đứng đầu.
Yêu cầu “tăng cường vai trò lãnh đạo toàn diện, trực tiếp của tổ chức đảng, nhất là vai trò người đứng đầu”5, định hướng có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng giáo dục và đào tạo. Trong quân đội, yêu cầu này càng mang tính nguyên tắc, đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng. Tổ chức đảng ở các học viện, nhà trường giữ vai trò định hướng chiến lược, quyết định đổi mới nội dung, chương trình và mô hình đào tạo, đồng thời xây dựng môi trường sư phạm mẫu mực, chính quy và kỷ luật.
Người đứng đầu, bí thư đảng ủy, chính ủy, giám đốc, hiệu trưởng đóng vai trò then chốt trong tạo chuyển biến tư duy; phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy đổi mới, năng lực dự báo và tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; chủ động kiến tạo môi trường giáo dục hiện đại, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển học liệu số.
Thứ tư, yêu cầu từ thực tiễn.
Những năm gần đây, công tác lãnh đạo, chỉ đạo giáo dục và đào tạo trong quân đội có nhiều chuyển biến tích cực, thể hiện rõ sự dịch chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy kiến tạo phát triển. Cấp ủy, chỉ huy các cấp đã coi giáo dục và đào tạo là bộ phận của chiến lược xây dựng lực lượng, chú trọng dự báo, thiết kế mô hình và nội dung đào tạo phù hợp yêu cầu tác chiến hiện đại. Giáo dục và đào tạo trong quân đội là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, quan trọng hàng đầu6, tạo cơ sở định hướng và động lực để toàn quân đẩy mạnh đổi mới theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa.
Bên cạnh kết quả đạt được, công tác lãnh đạo, quản lý giáo dục và đào tạo trong quân đội vẫn còn hạn chế: tư duy hành chính ở một số cấp ủy, cán bộ lãnh đạo chưa chuyển mạnh sang tư duy kiến tạo; đổi mới mô hình, phương pháp và cơ chế vận hành còn chậm. Hệ sinh thái số thiếu đồng bộ, học liệu và mô phỏng chưa thống nhất, làm giảm hiệu quả chuyển đổi số. Phương pháp dạy – học ở một số đơn vị còn nặng truyền thụ, chậm phát huy năng lực tư duy của học viên. Tính chủ động và năng lực dự báo của một bộ phận người đứng đầu còn hạn chế, ảnh hưởng chất lượng đổi mới giáo dục và đào tạo.
4. Một số giải pháp
Một là, đổi mới tư duy lãnh đạo theo hướng kiến tạo phát triển, hiện đại hóa giáo dục quân sự.
Yêu cầu “đổi mới mạnh mẽ tư duy trong lãnh đạo, chỉ đạo; chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, quản trị hiện đại”7, đòi hỏi cấp ủy, tổ chức đảng và người đứng đầu các học viện, nhà trường phải xác định rõ trách nhiệm chính trị trong hoạch định chủ trương, định hướng chiến lược và tổ chức thực thi đổi mới; coi đây là nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên và liên tục.
Tư duy kiến tạo phát triển đòi hỏi người lãnh đạo phải chủ động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; mạnh dạn áp dụng mô hình đào tạo mới, phương pháp hiện đại, mở rộng ứng dụng khoa học – công nghệ và chuyển đổi số trong dạy – học. Đồng thời, lãnh đạo các cấp phải có tầm nhìn dài hạn, gắn đổi mới giáo dục và đào tạo với sự phát triển của nghệ thuật quân sự, khoa học – công nghệ quân sự và mục tiêu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại. Sự đổi mới mạnh mẽ tư duy lãnh đạo sẽ tạo động lực quan trọng, nâng cao tính chủ động và hiệu quả của giáo dục và đào tạo quân sự, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo sĩ quan, cán bộ và chuyên gia đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Hai là, đổi mới nội dung, chương trình và mô hình đào tạo theo hướng năng lực – hiện đại – số hóa.
Đổi mới nội dung và chương trình đào tạo trong quân đội phải gắn chặt với sự phát triển của khoa học quân sự và xu thế chiến tranh hiện đại. Các học viện, nhà trường cần cập nhật kịp thời tri thức về tác chiến đa miền, tác chiến không gian mạng, tác chiến điện tử, chiến tranh thông minh và vận hành vũ khí công nghệ cao; đồng thời phát triển năng lực tư duy quân sự, khả năng phân tích, xử lý tình huống và ra quyết định của người học trong điều kiện tác chiến phức tạp, cường độ cao.
Bên cạnh đổi mới nội dung, mô hình đào tạo phải được tổ chức theo hướng mở, linh hoạt và phát triển năng lực; tăng cường thực hành, thực nghiệm và ứng dụng công nghệ. Việc đẩy mạnh mô phỏng, sa bàn số, thao trường ảo và phòng học thông minh là yêu cầu cấp thiết nhằm rút ngắn khoảng cách giữa huấn luyện và thực tiễn chiến trường. Ứng dụng mô phỏng chiến thuật, chiến dịch, mô phỏng vũ khí, khí tài sẽ giúp học viên rèn luyện kỹ năng chỉ huy, hiệp đồng và ra quyết định trong môi trường tác chiến số. Đổi mới theo hướng năng lực – hiện đại – số hóa sẽ nâng cao chất lượng đào tạo sĩ quan, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại, tinh gọn, mạnh và thích ứng nhanh với chiến tranh công nghệ cao.
Ba là, phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục có tư duy chiến lược, năng lực số.
Các học viện, nhà trường cần tập trung xây dựng đội ngũ nhà giáo có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy chiến lược và khả năng thích ứng nhanh với sự phát triển của khoa học – công nghệ quân sự. Việc bồi dưỡng phương pháp nghiên cứu, giảng dạy hiện đại; nâng cao kỹ năng sư phạm quân sự; cập nhật tri thức về tác chiến đa miền, chiến tranh thông minh, chuyển đổi số quốc phòng và công nghệ mô phỏng là yêu cầu cấp thiết.
Cùng với đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục trong quân đội phải được phát triển theo hướng có tầm nhìn dài hạn, năng lực dự báo, tư duy hệ thống và khả năng tổ chức đổi mới. Năng lực số, bao gồm sử dụng nền tảng đào tạo trực tuyến, quản trị học tập số, phân tích dữ liệu giáo dục và vận hành mô phỏng phải trở thành tiêu chí quan trọng trong đánh giá, quy hoạch và sử dụng cán bộ. Sự phát triển đồng bộ của đội ngũ này sẽ tạo nền tảng vững chắc cho hiện đại hóa giáo dục và đào tạo quân sự hiện đại.
Bốn là, đẩy mạnh chuyển đổi số và hoàn thiện hệ sinh thái giáo dục số trong quân đội.
Chuyển đổi số là một trong những yêu cầu trọng tâm nhằm hiện đại hóa giáo dục và đào tạo, tăng tính mở, tính linh hoạt và hiệu quả của hệ thống giáo dục. Đối với quân đội, chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo không chỉ là xu thế tất yếu mà còn là giải pháp then chốt để rút ngắn khoảng cách giữa huấn luyện và thực tiễn chiến trường, nâng cao năng lực tư duy và kỹ năng tác chiến của học viên trong môi trường công nghệ cao. Do đó, các học viện, nhà trường cần phát triển hệ quản trị đào tạo số tích hợp dữ liệu lớn, kết nối đồng bộ chương trình, kế hoạch, kết quả học tập và hồ sơ cán bộ, giúp nâng cao hiệu quả quản lý và hỗ trợ ra quyết định của lãnh đạo, chỉ huy.
Song song với đó, cần hoàn thiện hệ thống học liệu điện tử, thư viện số, hồ sơ học tập số và các nền tảng mô phỏng chiến thuật, chiến dịch, thao trường ảo, phòng học thông minh. Việc ứng dụng công nghệ mô phỏng, thực tế ảo, thực tế tăng cường và trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy sẽ giúp học viên rèn luyện năng lực phân tích, xử lý tình huống và ra quyết định trong điều kiện tác chiến hiện đại. Đẩy mạnh chuyển đổi số và hoàn thiện hệ sinh thái giáo dục số sẽ tạo bước đột phá trong hiện đại hóa giáo dục và đào tạo quân sự.
Năm là, đổi mới công tác kiểm tra, đánh giá, bảo đảm chất lượng giáo dục và đào tạo theo chuẩn hiện đại.
Việc đánh giá phải phản ánh toàn diện năng lực thực hành, tư duy quân sự, khả năng xử lý tình huống và ra quyết định của học viên, thay vì chỉ dừng lại ở kiểm tra kiến thức. Vì vậy, cần kết hợp đánh giá năng lực, đánh giá mô phỏng và đánh giá thực tiễn; tăng cường các hình thức kiểm tra gắn với thao trường ảo, mô phỏng chiến thuật, chiến dịch để phản ánh sát thực chất lượng học viên.
Cần chuẩn hóa quy trình đánh giá, xây dựng bộ tiêu chí và công cụ đánh giá hiện đại; ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo nhằm nâng cao tính khách quan, độ chính xác và khả năng phân tích. Đổi mới mạnh mẽ kiểm tra, đánh giá theo chuẩn hiện đại sẽ góp phần quan trọng nâng cao chất lượng đào tạo sĩ quan, đáp ứng yêu cầu tình hình mới.
5. Kết luận
Đổi mới tư duy lãnh đạo giáo dục và đào tạo là yêu cầu cấp thiết để nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo quân sự, đáp ứng mục tiêu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại. Tư duy lãnh đạo mới đòi hỏi tầm nhìn chiến lược, khả năng dự báo, tư duy kiến tạo và tinh thần dám nghĩ, dám làm của cấp ủy và người đứng đầu. Triển khai đồng bộ các giải pháp về đổi mới tư duy, phát triển đội ngũ, chuyển đổi số và nâng cao kiểm tra, đánh giá sẽ tạo chuyển biến thực chất, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Chú thích:
1, 3, 4, 5, 7. Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
6. Quân ủy Trung ương (2022). Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
