Trung tá. ThS. Hoàng Văn Niên
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh toàn Đảng, toàn dân, toàn quân đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và các nghị quyết, chỉ thị của Quân ủy Trung ương về phát huy dân chủ gắn với tăng cường kỷ luật, xây dựng quân đội vững mạnh về chính trị, sinh hoạt đối thoại dân chủ ở đơn vị cơ sở ngày càng khẳng định vai trò như một kênh dân chủ trực tiếp quan trọng. Trên cơ sở làm rõ nhận thức chung, đánh giá thực trạng và nguyên nhân, bài viết đề xuất một số giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao chất lượng sinh hoạt đối thoại dân chủ theo hướng thực chất, đồng bộ, khả thi, tạo chuyển biến bền vững trong thực hiện dân chủ ở đơn vị cơ sở quân đội hiện nay.
Từ khóa: Thực hiện dân chủ ở cơ sở; đối thoại dân chủ; Quy chế dân chủ ở cơ sở; công tác đảng; công tác chính trị; nguyên tắc tập trung dân chủ; quân đội.
1. Đặt vấn đề
Dân chủ là bản chất của chế độ XHCN, là mục tiêu và là động lực của sự nghiệp cách mạng; là nhân tố quan trọng tạo đồng thuận, củng cố niềm tin và phát huy sức mạnh tổng hợp trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, đặc biệt là chủ trương “Đẩy mạnh thực hiện dân chủ trong xã hội, nhất là dân chủ ở cơ sở”1, yêu cầu xây dựng và phát huy nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân, xây dựng và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc đặt ra đòi hỏi ngày càng cao đối với toàn hệ thống chính trị, trong đó có Quân đội nhân dân Việt Nam.
Thực hiện dân chủ là một truyền thống tốt đẹp thuộc về bản chất giai cấp công nhân của Quân đội nhân dân Việt Nam. Quá trình xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của quân đội ta đã khẳng định thực hiện dân chủ XHCN là một trong những yếu tố cơ bản tạo nên sức mạnh chiến đấu, có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng quân đội vững mạnh về chính trị. Trong môi trường quân sự, dân chủ không tách rời kỷ luật và phải đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng, sự quản lý điều hành tập trung thống nhất của người chỉ huy, được thực hiện trong khuôn khổ nguyên tắc tập trung dân chủ, điều lệnh, điều lệ, pháp luật của Nhà nước và kỷ luật Quân đội. Vì vậy, thước đo dân chủ ở đơn vị cơ sở không phải là “nói nhiều hay ít”, mà là mức độ phát huy trí tuệ tập thể, mức độ đồng thuận, mức độ kỷ luật tự giác và hiệu quả hoàn thành nhiệm.
Trong các hình thức thực hiện dân chủ ở cơ sở trong quân đội, sinh hoạt đối thoại dân chủ có vị trí đặc biệt. Theo Thông tư số 122/2024/TT-BQP ngày 31/12/2024 của Bộ Quốc phòng quy định về thực hiện dân chủ ở cơ sở trong Quân đội nhân dân Việt Nam, sinh hoạt đối thoại dân chủ do cấp ủy, chỉ huy cơ quan, đơn vị tổ chức, cấp cơ sở mỗi tháng một lần, được thực hiện với toàn thể hoặc đại biểu quân nhân; sau đối thoại dân chủ, thông báo kết quả đến các đơn vị thuộc quyền và báo cáo, đề nghị cấp trên giải đáp những nội dung không thuộc thẩm quyền giải quyết. Đây là hình thức dân chủ trực tiếp, giúp cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chính trị tiếp xúc trực diện với bộ đội; kịp thời nắm bắt tâm tư nguyện vọng, phát hiện “điểm nóng” tư tưởng; làm rõ thông tin; giải đáp thắc mắc; tiếp nhận kiến nghị; đồng thời, định hướng nhận thức, thống nhất ý chí, củng cố niềm tin và nâng cao trách nhiệm chấp hành.
Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra những vấn đề đáng quan tâm. Một số nơi tổ chức đối thoại còn mang tính hình thức, “làm cho đủ chế độ”; nội dung chung chung, thiếu trọng tâm; đối thoại có xu hướng một chiều; né tránh những vấn đề “khó nói”; hoặc thiếu cơ chế theo dõi, giải quyết, phản hồi kiến nghị nên hiệu quả chưa cao. Trong bối cảnh tác động của mặt trái kinh tế thị trường, sự đa dạng nhu cầu của quân nhân trẻ, ảnh hưởng của mạng xã hội và các luồng thông tin phức tạp, nếu đối thoại dân chủ không kịp thời, thiếu thực chất, sẽ dễ tạo “khoảng trống thông tin”, làm nảy sinh suy diễn, tin đồn, giảm niềm tin, ảnh hưởng đoàn kết nội bộ và kỷ luật đơn vị. Vì vậy, nâng cao chất lượng sinh hoạt đối thoại dân chủ ở đơn vị cơ sở hiện nay là yêu cầu khách quan và cấp thiết.
2. Thực trạng sinh hoạt đối thoại dân chủ ở đơn vị cơ sở quân đội
2.1. Những kết quả đạt được
Một là, đa số đơn vị đã coi trọng và duy trì có nền nếp sinh hoạt đối thoại dân chủ. Quán triệt, triển khai thực hiện nghiêm túc Thông tư số 122/2024/TT-BQP và các hướng dẫn của Tổng cục Chính trị, sinh hoạt đối thoại dân chủ ở các cấp được các cơ quan, đơn vị tổ chức thường xuyên, nền nếp. Đặc biệt, “chỉ huy các đơn vị thực hiện nghiêm quy định về đối thoại dân chủ, đối thoại doanh nghiệp, hội nghị cán bộ công chức, hội nghị người lao động; duy trì có nền nếp sinh hoạt ngày chính trị và văn hóa tinh thần, ngày pháp luật ở cơ sở. Trung bình hằng năm, chỉ huy các cơ quan, đơn vị tổ chức hơn 15.000 lượt đối thoại dân chủ”2. Qua đó, nắm chắc tình hình tư tưởng cán bộ, chiến sĩ, đoàn viên, hội viên, kịp thời giải quyết những vướng mắc trong triển khai thực hiện các nhiệm vụ, tạo sự đoàn kết, thống nhất trong nội bộ.
Hai là, nội dung, hình thức sinh hoạt đối thoại dân chủ ở nhiều cơ quan, đơn vị ngày càng bám sát thực tiễn, đa dạng, phong phú, hiệu quả cao. Nội dung sinh hoạt hướng vào các vấn đề được cán bộ, chiến sĩ quan tâm, nhất là những “kiến nghị về chế độ, tiêu chuẩn, chính sách có liên quan”3. Hình thức tổ chức sinh hoạt đa dạng, phong phú, kết hợp tổ chức sinh hoạt đối thoại dân chủ theo chế độ, nền nếp quy định với lồng ghép trong giao ban, hội ý, sinh hoạt của các tổ chức trong đơn vị. Một số đơn vị đã chủ động tổ chức đối thoại theo chuyên đề hoặc đối thoại đột xuất khi có vụ việc, thể hiện tính linh hoạt, nhạy bén của cấp ủy, chỉ huy các cơ quan, đơn vị.
Ba là, vai trò trách nhiệm của đội ngũ cán bộ chủ trì ở một số đơn vị được phát huy. Trong đó, chỉ huy các cấp nhận thức và “thực hiện tốt dân chủ trong quản lý, điều hành cơ quan, đơn vị theo chức trách, nhiệm vụ được giao”4. Trong duy trì sinh hoạt đối thoại dân chủ, người chỉ huy, chính trị viên thể hiện thái độ tôn trọng, cầu thị; giải thích rõ căn cứ; kết luận cụ thể; nói đi đôi với làm. Từ đó, niềm tin của bộ đội được củng cố, góp phần tăng cường kỷ luật tự giác và tinh thần vượt khó trong thực hiện nhiệm vụ.
Bốn là, đã kết hợp sinh hoạt đối thoại dân chủ với nắm bắt thông qua các kênh tiếp nhận phản ánh. Bên cạnh sinh hoạt đối thoại toàn đơn vị, cán bộ cơ sở tăng cường gặp gỡ theo tổ, tiểu đội, trao đổi cá nhân. Đặc biệt, nhiều đơn vị “tổ chức lấy phiếu khảo sát, công khai trên mạng nội bộ, duy trì hòm thư góp ý, công bố số điện thoại của lãnh đạo, chỉ huy, người đứng đầu cơ quan, đơn vị… để tiếp thu ý kiến phản ánh của cán bộ, chiến sĩ”5. Những cách làm này giúp cán bộ, chiến sĩ có thêm cơ hội bày tỏ; giúp chỉ huy các cấp sàng lọc vấn đề trước đối thoại, nâng chất lượng điều hành và giảm tính hình thức.
2.2. Những hạn chế, tồn tại
Bên cạnh kết quả đạt được, sinh hoạt đối thoại dân chủ ở một số đơn vị cơ sở vẫn bộc lộ hạn chế, còn có một số vấn đề chưa đáp ứng yêu cầu thực hiện dân chủ trong tình hình mới.
Trước hết, đó là chất lượng sinh hoạt đối thoại dân chủ ở một số đơn vị chưa cao. Việc tổ chức sinh hoạt đối thoại dân chủ có đơn vị còn biểu hiện hình thức, chưa tạo được sự đoàn kết, đồng thuận cao trong đơn vị. Một số đơn vị, sinh hoạt đối thoại dân chủ còn có nội dung chung chung, thiếu trọng tâm và phương án xử lý. Một số đơn vị báo cáo trước nội dung câu hỏi trước khi sinh hoạt; nội dung sinh hoạt trùng lặp, ít gắn với những vấn đề của bộ đội đang băn khoăn; từ đó, ít có ý kiến phát biểu, chỉ huy không thu nhận được thông tin thật để điều chỉnh lãnh đạo, chỉ đạo.
Thứ hai, trách nhiệm trong sinh hoạt đối thoại dân chủ của một số cán bộ, chiến sĩ còn hạn chế. Vẫn còn tình trạng đối thoại một chiều hoặc né tránh vấn đề khó, nhạy cảm. Một số cán bộ điều hành còn e ngại va chạm, không đi thẳng vào nội dung phản ánh; từ đó dẫn đến, “tinh thần đấu tranh tự phê bình và phê bình của một số cán bộ, chiến sĩ có mặt còn hạn chế, có nội dung chưa “dám nói” trong sinh hoạt đối thoại dân chủ”6.
Nguyên nhân của các hạn chế trên là do năng lực, phương pháp và kỹ năng tổ chức sinh hoạt đối thoại dân chủ của một bộ phận cán bộ cơ sở còn hạn chế, công tác chuẩn bị chưa sâu; việc phối hợp giữa cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chính trị và các tổ chức quần chúng trong sinh hoạt đối thoại dân chủ chưa thật nhịp nhàng; kiểm tra, giám sát, rút kinh nghiệm chưa thường xuyên.
Về khách quan, yêu cầu nhiệm vụ cao, thời gian phân tán, điều kiện đóng quân, biến động quân số và tác động của không gian mạng làm cho yêu cầu đối thoại phải nhanh hơn, linh hoạt hơn và có chiều sâu hơn.
3. Một số giải pháp nâng cao chất lượng sinh hoạt đối thoại dân chủ, góp phần thực hiện dân chủ ở đơn vị cơ sở quân đội
Một là, tiếp tục quán triệt, cụ thể hóa, triển khai thực hiện có hiệu quả các nghị quyết, chỉ thị, quy chế, quy định của Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, hướng dẫn của Tổng cục Chính trị về thực hiện dân chủ ở đơn vị cơ sở, trọng tâm là Kết luận số 120-KL/TW ngày 07/01/2016 của Bộ Chính trị về tiếp tục đẩy mạnh, nâng cao chất lượng, hiệu quả việc xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, Thông tư số 122/2024/TT-BQP… Các cấp ủy cần cụ thể hóa nghị quyết, chỉ thị, hướng dẫn về thực hiện dân chủ nói chung, sinh hoạt đối thoại dân chủ nói riêng vào nghị quyết lãnh đạo thường kỳ. Người chỉ huy, chính trị viên cần coi đối thoại là công cụ lãnh đạo, quản trị con người, quản trị kỷ luật; tránh tư tưởng “đủ chế độ là xong”. Cùng với đó, phải rèn luyện phong cách dân chủ, tôn trọng, cầu thị, công tâm, nói đi đôi với làm, xử lý vấn đề trên tinh thần xây dựng, hài hòa giữa lý và tình nhằm củng cố niềm tin và kỷ luật tự giác của cán bộ, chiến sĩ.
Hai là, chuẩn hóa quy trình các bước tổ chức sinh hoạt đối thoại dân chủ. Ở cấp cơ sở cần xây dựng quy trình tổ chức sinh hoạt đối thoại dân chủ theo các bước: Nắm tình hình tư tưởng, dư luận trước khi sinh hoạt đối thoại; chuẩn bị nội dung theo nhóm vấn đề; tổ chức điều hành dân chủ nhưng đúng điều lệnh, điều lệ; kết luận rõ việc, rõ người, rõ trách nhiệm; theo dõi giải quyết và phản hồi kết quả. Trong khâu chuẩn bị, phải bám sát tâm tư nguyện vọng của cán bộ, chiến sĩ, đặc biệt là chiến sĩ mới, quân nhân có hoàn cảnh gia đình khó khăn, các nhóm có nguy cơ tư tưởng dao động.
Trong khâu điều hành, cần tạo điều kiện để cán bộ, chiến sĩ phản ánh thực chất tâm tư, nguyện vọng, vướng mắc bằng việc kết hợp hỏi trực tiếp và phiếu hỏi, đồng thời giữ vững kỷ luật phát ngôn, bảo vệ bí mật; xử lý kịp thời các ý kiến vượt phạm vi bằng cách định hướng, giải thích khuôn khổ và hẹn trả lời theo thẩm quyền. Làm tốt khâu giải quyết kiến nghị và phản hồi sau đối thoại, mọi nội dung đã kết luận phải được ghi chép đầy đủ, khách quan, phân công trách nhiệm cụ thể, kiểm tra tiến độ, thông báo kết quả trong phạm vi quy định. Kiên quyết khắc phục tình trạng “hứa để đó”, bởi đây là nguyên nhân trực tiếp làm đối thoại mất chất lượng và làm suy giảm dân chủ thực chất.
Ba là, nâng cao năng lực, phương pháp và kỹ năng điều hành sinh hoạt đối thoại dân chủ của đội ngũ cán bộ cơ sở. Cần bồi dưỡng kỹ năng lắng nghe tích cực, đặt câu hỏi gợi mở, xử lý tình huống, thuyết phục và giải quyết mâu thuẫn, xung đột; đồng thời bồi dưỡng khả năng phân tích đúng, sai, chính đáng và không chính đáng, cái cần giải quyết bằng tổ chức, chính sách và cái cần giải quyết bằng giáo dục, thuyết phục. Đội ngũ cán bộ trung đội, đại đội phải thường xuyên “đi sâu, đi sát”, chủ động gặp gỡ, đối thoại nhỏ để phát hiện sớm dấu hiệu tư tưởng, kỷ luật để kịp thời xử lý từ sớm, từ xa; không để “điểm nóng” tích tụ rồi mới đối thoại tập trung.
Bốn là, duy trì có nền nếp công tác kiểm tra, nắm kết quả thực hiện sinh hoạt đối thoại dân chủ ở đơn vị. Cấp ủy, chỉ huy các cấp cần thường xuyên theo dõi, kiểm tra việc thực hiện dân chủ ở đơn vị cơ sở nói chung, tổ chức sinh hoạt đối thoại dân chủ nói riêng. Kết hợp theo dõi, kiểm tra thường xuyên và đột xuất, phân công cán bộ dự sinh hoạt đối thoại dân chủ do cấp dưới tổ chức. Qua kiểm tra, kịp thời chấn chỉnh, khắc phục hạn chế, thiếu sót, đồng thời nhân rộng các mô hình hay, cách làm hiệu quả trong thực hiện dân chủ và sinh hoạt đối thoại dân chủ.
Năm là, xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh trong đơn vị. Chú trọng đề cao dân chủ, tôn trọng ý kiến cá nhân, không quy chụp, định kiến với những ý kiến trái chiều; không tạo áp lực khiến người góp ý lo sợ bị “để ý”. Xây dựng bộ quy tắc ứng xử trong sinh hoạt đối thoại dân chủ theo hướng: Phát biểu thẳng thắn nhưng đúng phạm vi, đúng điều lệnh; tranh luận vì mục tiêu chung; chống lợi dụng dân chủ để công kích cá nhân. Đồng thời, phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng, hội đồng quân nhân trong tổ chức và tham gia sinh hoạt đối thoại dân chủ, tổng hợp tâm tư nguyện vọng của cán bộ, chiến sĩ, góp phần tạo không khí cởi mở, đồng thuận trong đơn vị.
Chú thích:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2025). Dự thảo các Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 29.
2, 4, 5, 6. Quân ủy Trung ương (2025). Báo cáo số 3608-BC/QUTW ngày 24/3/2025 của Quân ủy Trung ương tổng kết 15 năm thực hiện Chỉ thị số 590-CT/ĐUQSTW ngày 04/10/2010 của Thường vụ Đảng ủy Quân sự Trung ương về việc tiếp tục đẩy mạnh xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở trong Quân đội.
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chỉ đạo thực hiện Quy chế Dân chủ cơ sở Quân ủy Trung ương (2025). Báo cáo số 142-BC/BCĐ ngày 21/11/2025 về kết quả thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2025, phương hướng, nhiệm vụ năm 2026.
2. Bộ Chính trị (2016). Kết luận số 120-KL/TW ngày 07/01/2016 về tiếp tục đẩy mạnh, nâng cao chất lượng, hiệu quả việc xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở.
3. Bộ Quốc phòng (2024). Thông tư số 122/2024/TT-BQP ngày 31/12/2024 quy định về thực hiện dân chủ ở cơ sở trong Quân đội nhân dân Việt Nam.
4. Quốc hội (2022). Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022.
5. Quân ủy Trung ương (2020). Báo cáo Chính trị của Quân ủy Trung ương nhiệm kỳ 2015- 2020 tại Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XI, nhiệm kỳ 2020 – 2025.
6. Quân ủy Trung ương (2022). Báo cáo Tổng kết 10 năm thực hiện Chỉ thị số 572-CT/QUTW ngày 05/10/2012 về “Quân đội thực hiện công tác dân tộc trong tình hình mới”.
7. Nâng cao chất lượng đội ngũ bí thư chi bộ ở các đơn vị quân đội hiện nay. https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/04/17/nang-cao-chat-luong-doi-ngu-bi-thu-chi-bo-o-cac-don-vi-quan-doi-hien-nay/
8. Thực hành dân chủ ở đơn vị cơ sở trong quân đội theo tư tưởng Hồ Chí Minh hiện nay. https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/01/15/thuc-hanh-dan-chu-o-don-vi-co-so-trong-quan-doi-theo-tu-tuong-ho-chi-minh-hien-nay.
