Thượng tá, TS. Nguyễn Văn Anh
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Những năm qua, Đảng, Nhà nước đã tích cực đổi mới nhận thức, từng bước hoàn thiện hệ thống chính sách xã hội cho các đối tượng; trong đó, thực hiện tốt chính sách ưu đãi người có công với cách mạng là một điểm sáng, luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm nhằm ghi nhận, tôn vinh cũng như chăm lo, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của những người có công đối với đất nước; đồng thời, coi đây là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân.
Từ khóa: Đảng; Nhà nước; chính sách; ưu đãi người có công với cách mạng; quản lý nhà nước.
1. Đặt vấn đề
Thực hiện lời chỉ dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Thương binh là những người đã hy sinh gia đình, hy sinh xương máu để bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ đồng bào… Vì vậy Tổ quốc, đồng bào phải biết ơn, phải giúp đỡ những người con anh dũng ấy”1. Thấm nhuần sâu sắc đạo lý và truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc; trải qua gần 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều quyết sách quan trọng, luôn chú trọng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người có công; xác định đó là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài của toàn hệ thống chính trị.
Đảng khẳng định quan điểm nhất quán và quyết tâm chính trị: “Hoàn thiện và thực hiện tốt luật pháp, chính sách đối với người có công trên cơ sở nguồn lực của Nhà nước và xã hội, bảo đảm người có công và gia đình có mức sống từ trung bình khá trở lên trong địa bàn cư trú”2. Đồng thời, “bảo đảm chế độ ưu đãi người và gia đình người có công phù hợp với xu hướng tăng trưởng kinh tế, tiến bộ và công bằng xã hội”3.
Hội nghị Trung ương 8 đã ban hành Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, đáp ứng yêu cầu sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới. Trong đó, mục tiêu cụ thể đến năm 2030 đối với người có công và gia đình người có công với cách mạng là bảo đảm 100% người có công và gia đình người có công với cách mạng được chăm lo toàn diện cả vật chất và tinh thần, có mức sống từ trung bình khá trở lên so với mức sống của cộng đồng dân cư nơi cư trú4.
Thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng, ngày 29/8/1994, Ủy ban Thường vụ Quốc hội (khóa IX) đã thông qua Pháp lệnh ưu đãi người hoạt động cách mạng, liệt sĩ và gia đình liệt sĩ, thương binh, bệnh binh, người hoạt động kháng chiến, người có công giúp đỡ cách mạng (nay gọi là Pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng). Từ đó đến nay, Pháp lệnh đã trải qua 7 lần sửa đổi vào các năm: 1998, 2000, 2002, 2005, 2007, 2012 và 2020.
Để hướng dẫn triển khai thực hiện Pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội đã chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan xây dựng, trình Chính phủ ban hành Nghị định số 131/2021/NĐ-CP ngày 31/12/2021 quy định chi tiết và biện pháp thi hành Pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng; trong đó, hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về ưu đãi người có công được nghiên cứu xây dựng chặt chẽ, khoa học, ban hành tương đối toàn diện và đầy đủ, kịp thời, bảo đảm chất lượng thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng, Nhà nước và là cơ sở pháp lý cho việc triển khai thực hiện đồng bộ các chính sách, chế độ ưu đãi đối với người có công và thân nhân của họ, cơ bản đáp ứng được yêu cầu đặt ra. Đây là những văn bản pháp lý quan trọng thể chế hóa chủ trương, đường lối chỉ đạo của Đảng, Nhà nước về công tác người có công với cách mạng, là nền tảng pháp lý để các cấp chính quyền tổ chức triển khai chăm lo đời sống vật chất, tinh thần cho người có công và thân nhân người có công với cách mạng.
2. Đột phá trong tổ chức thực hiện chính sách ưu đãi người có công
Thứ nhất, đột phá trong giải quyết hồ sơ tồn đọng. Đây là vấn đề rất khó khăn đối với cơ quan chức năng trong việc xác nhận người bị chết là liệt sĩ, người bị thương là thương binh, người hưởng chính sách như thương binh. Bởi, trong thực tiễn triển khai chính sách cho thấy, qua các thời kỳ kháng chiến, do hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt, lâu dài, nhiều trường hợp cơ quan quản lý, người bị thương, bị chết không còn lưu giữ được hồ sơ, bản thân quân nhân, dân quân du kích, thanh niên xung phong, người phục vụ kháng chiến cũng không giữ được giấy tờ gốc. Thậm chí, không ít trường hợp không còn bất kỳ loại giấy tờ nào ghi nhận sự việc bị chết, bị thương trong kháng chiến…
Tuy nhiên, với sự quyết tâm cao của toàn ngành Lao động – Thương binh và Xã hội, trong giai đoạn 2017 – 2022 đã rà soát, giải quyết 5.900 hồ sơ tồn đọng trên cả nước (trong đó trình Thủ tướng Chính phủ công nhận và cấp Bằng Tổ quốc ghi công đối với 2.204 liệt sĩ; trên 2.500 thương binh, người hưởng chính sách như thương binh; còn lại là những hồ sơ không đủ điều kiện đã được kết luận và giải thích thấu tình, đạt lý). Hiện nay, theo báo cáo của các tỉnh, thành phố, về cơ bản không còn hoặc còn rất ít hồ sơ tồn đọng, chủ yếu là các hồ sơ xem xét theo tiêu chí được mở rộng sau này5…
Thứ hai, đột phá trong xác nhận đối tượng người có công. Tính đến năm 2023, cả nước đã xác nhận được trên 9,2 triệu người có công (chiếm khoảng 10% dân số); trong đó, có trên 1,2 triệu liệt sĩ, gần 140.000 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, trên 800.000 thương binh, người hưởng chính sách như thương binh, gần 185.000 bệnh binh, trên 320.000 người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học và con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học. Hiện nay, cả nước có trên 1,2 triệu người có công được hưởng trợ cấp hằng tháng và hơn 280.000 thân nhân người có công đang hưởng trợ cấp tiền tuất hằng tháng6.
Thứ ba, đột phá trong chi trả trợ cấp ưu đãi. Với vai trò chủ đạo, Nhà nước đã bảo đảm ngân sách để chi trả trợ cấp ưu đãi đối với người có công. Nguồn kinh phí đảm bảo thực hiện ưu đãi xã hội hằng năm được điều chỉnh căn cứ vào tình hình kinh tế – xã hội của đất nước và khả năng đáp ứng ngân sách. Đời sống người có công không ngừng được nâng lên, mức chuẩn trợ cấp tăng từ 1.318.000 đồng (năm 2015) lên 1.624.000 đồng (năm 2020). Đến nay, cả nước có 98,6% hộ gia đình người có công có mức sống bằng hoặc cao hơn mức sống trung bình của nhân dân nơi cư trú; giải quyết dứt điểm, không còn hộ người có công thuộc diện hộ nghèo. Ngân sách nhà nước chi ưu đãi người có công đều tăng qua các năm. Tổng kinh phí giai đoạn 2012-2022 là khoảng 357.373 tỷ đồng. Công tác xã hội hóa, khuyến khích các tổ chức, doanh nghiệp và người dân tham gia vào các hoạt động đền ơn đáp nghĩa được đẩy mạnh, nhờ đó tổng Quỹ Đền ơn đáp nghĩa giai đoạn 2012-2021 cả nước đã huy động được gần 7.370 tỷ đồng, trong đó quỹ trung ương đạt gần 45 tỷ đồng, quỹ địa phương hơn 7.320 tỷ đồng7.
Thứ tư, đột phá trong thực hiện các phong trào “Đền ơn đáp nghĩa”. Những năm gần đây, các phong trào xây dựng Quỹ “Đền ơn đáp nghĩa”, “Nhà tình nghĩa”; phụng dưỡng Bà mẹ Việt Nam Anh hùng… đã ngày càng lan tỏa sâu rộng, góp phần ổn định và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần đối với thương, bệnh binh, thân nhân liệt sĩ và người có công. Phong trào “Đền ơn đáp nghĩa” đã tiếp nhận sự ủng hộ gần 5.600 tỷ đồng, xây mới gần 39.000 căn nhà, sửa chữa hơn 24.650 căn nhà với tổng số tiền hơn 2.265 tỉ đồng8.
Những kết quả trên góp phần quan trọng củng cố, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân, nâng cao tinh thần yêu nước, khơi dậy và bồi đắp những giá trị nhân văn sâu sắc của dân tộc.
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc thực hiện chính sách ưu đãi người có công với cách mạng vẫn còn những hạn chế như: đời sống của một bộ phận gia đình chính sách còn nhiều khó khăn, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng căn cứ cách mạng. Tồn đọng về chính sách trong các cuộc chiến tranh còn rất lớn. Những quân nhân tham gia kháng chiến chống Mỹ, cứu nước và chiến tranh bảo vệ Tổ quốc tuy đã được hưởng chế độ phục viên hoặc xuất ngũ, nhưng mức hưởng còn thấp so với sự cống hiến, đời sống còn nhiều khó khăn.
Một số đối tượng cần được hưởng chế độ ưu đãi nhưng chưa được giải quyết kịp thời như: chính sách đối với thanh niên xung phong, chính sách đối với một số đối tượng trực tiếp tham gia kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Bên cạnh đó, việc phát hiện, tìm kiếm, quy tập phần mộ của các liệt sĩ đã hy sinh trong các cuộc chiến tranh còn nhiều khó khăn, phức tạp. Việc huy động, bố trí các nguồn lực thực hiện chính sách ưu đãi người có công với cách mạng còn hạn chế; một số nghĩa trang, công trình ghi công liệt sĩ xuống cấp chưa được quan tâm tu bổ, tôn tạo; tình trạng khai man hồ sơ, trục lợi chính sách vẫn còn xảy ra, gây bức xúc trong xã hội.
3. Một số giải pháp
Nghị quyết số 42-NQ/TW khẳng định, trong những năm tới cần tiếp tục: “Chú trọng thực hiện chính sách ưu đãi người có công với cách mạng; quan tâm chăm lo đời sống vật chất, tinh thần người có công, nhất là người ở vùng sâu, vùng xa, người gặp khó khăn trong cuộc sống… Bảo đảm người có công và gia đình người có công phải có mức sống từ trung bình khá trở lên so với mức sống của cộng đồng dân cư nơi cư trú”9.
Một là, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, nâng cao hơn nữa năng lực quản lý nhà nước trong thực hiện chính sách ưu đãi người có công với cách mạng. Theo đó, cấp ủy, tổ chức đảng, người đứng đầu các cơ quan, đơn vị các cấp cần quán triệt, nắm vững các quan điểm của Đảng, chính sách của Nhà nước về công tác này, nhất là, Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, đáp ứng yêu cầu sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới, từ đó đề cao trách nhiệm, chủ động xác định nội dung, biện pháp lãnh đạo, chỉ đạo toàn diện, có trọng tâm, trọng điểm; xây dựng chương trình, kế hoạch cụ thể, sát thực, tạo cơ sở chính trị, pháp lý rộng rãi, vững chắc để huy động nguồn lực cũng như triển khai tổ chức thực hiện chính sách.
Tiếp tục nghiên cứu, ban hành và hoàn thiện hệ thống pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng và các văn bản hướng dẫn phù hợp với thực tiễn kinh tế – xã hội của đất nước. Tăng cường rà soát, giải quyết hồ sơ đề nghị xác nhận người có công với cách mạng. Thực hiện nghiêm công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát, kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm các vi phạm trong thực hiện luật pháp, chính sách đối với người có công với cách mạng… Song song với đó, cần chú trọng đẩy mạnh ứng dụng thành tựu khoa học – công nghệ; phối hợp hiệu quả giữa các bộ, ban, ngành Trung ương và địa phương trong triển khai thực hiện những vấn đề liên quan. Đẩy mạnh cải cách hành chính và công tác phối hợp thông qua các ứng dụng công nghệ thông tin.
Hai là, nhận thức đầy đủ, đúng đắn về vị trí, vai trò của thực hiện chính sách người có công với cách mạng trong bối cảnh mới. Đây là cơ sở để thực hiện tốt nhiệm vụ, bảo đảm và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho các đối tượng người có công với cách mạng. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Trong Đảng và ngoài Đảng có nhận rõ tình hình mới, hiểu rõ nhiệm vụ mới, thì tư tưởng mới thống nhất, tư tưởng thống nhất thì hành động mới thống nhất”10. Theo đó, phải tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức trong toàn Đảng, toàn dân, toàn quân về chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về thực hiện chính sách ưu đãi người có công với cách mạng trong tình hình mới.
Cấp ủy, người đứng đầu cơ quan, đơn vị cần bám sát chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước; bám sát sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp trên, hướng dẫn của cơ quan chuyên trách để xác định nội dung tuyên truyền sát với thực tiễn giúp đội ngũ cán bộ, đảng viên và toàn xã hội nhận thức rõ việc thực hiện tốt chính sách ưu đãi đối với người có công là tình cảm thiêng liêng, trách nhiệm cao cả, là yếu tố bảo đảm thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, thể hiện sâu sắc tính ưu việt và bản chất tốt đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa ở nước ta.
Nhấn mạnh vai trò của các tổ chức chính trị – xã hội, doanh nghiệp; kịp thời biểu dương các tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc trong tham gia thực hiện chính sách này. Đồng thời, chú trọng tuyên truyền, khuyến khích sự nỗ lực vươn lên của các đối tượng thụ hưởng, khắc phục sự ỷ lại vào Nhà nước. Công tác tuyên truyền cần kiên trì, dễ nhớ, dễ hiểu, dễ tổ chức thực hiện, đa dạng hóa các phương pháp, cách thức tuyên truyền; cần tiến hành thường xuyên, liên tục với những đổi mới về nội dung và hình thức thể hiện; chú trọng tuyên truyền lồng ghép – gắn với chủ đề “Đền ơn đáp nghĩa”, “Uống nước nhớ nguồn” trong các hoạt động văn hóa – xã hội…
Ba là, đẩy mạnh thực hiện có hiệu quả chủ trương xã hội hoá trong thực hiện chính sách người có công với cách mạng. Trong điều kiện nền kinh tế đất nước còn nhiều khó khăn thì sự đóng góp của các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội và nhân dân trong thực hiện chính sách người có công với cách mạng là vấn đề hết sức quan trọng và cần thiết. Hiện nay, các địa phương thực hiện chủ trương “xã hội hóa” trong thực hiện chính sách người có công với cách mạng đã thu hút được nguồn lực rất lớn từ các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội và nhân dân địa phương, nhất là các doanh nghiệp đứng chân trên địa bàn. Nhiều doanh nghiệp đã tích cực tham gia chăm sóc, giúp đỡ và hỗ trợ các đối tượng chính sách, tặng quà, tặng sổ tiết kiệm, xây nhà tình nghĩa và nhiều hình thức hỗ trợ khác. Điều đáng mừng là có nhiều công ty, doanh nghiệp coi việc quan tâm, chăm sóc các đối tượng chính sách là hoạt động truyền thống của công ty, của doanh nghiệp mình.
Để công tác vận động có hiệu quả cần tập trung tuyên truyền cho các tổ chức, doanh nghiệp cá nhân về nghĩa vụ và trách nhiệm trong tham gia trong thực hiện chính sách người có công với cách mạng, gắn tuyên truyền với vận động. Bên cạnh đó, đối với các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tích cực tham gia trong thực hiện chính sách người có công với cách mạng thì cấp ủy, chính quyền cần tạo điều kiện thuận lợi và cơ chế thông thoáng cho họ trong hoạt động sản xuất, kinh doanh theo khuôn khổ của pháp luật. Đồng thời, làm tốt công tác động viên, khích lệ và biểu dương, khen thưởng, nhân rộng các tổ chức, cá nhân tiêu biểu.
Bốn là, xây dựng cơ quan và đội ngũ cán bộ chính sách đáp ứng với yêu cầu nhiệm vụ. Đây là khâu then chốt nhằm nâng cao chất lượng tham mưu, đề xuất và tổ chức thực hiện chính sách đối với người có công với cách mạng. Do vậy, cần kịp thời kiện toàn cơ quan chính sách bảo đảm cân đối, phù hợp theo hướng tinh gọn, chất lượng cao, đáp ứng được yêu cầu trước mắt và lâu dài; xây dựng đội ngũ cán bộ làm công tác chính sách có đủ phẩm chất, năng lực, đạo đức nghề nghiệp, tận tụy, đoàn kết, sáng tạo, có kiến thức chuyên môn sâu, trải nghiệm thực tiễn; bố trí, sử dụng cán bộ chính sách phải mang tính kế thừa và chuyển tiếp vững chắc.
Có chính sách khuyến khích phù hợp để động viên, khích lệ đối với cán bộ chính sách yên tâm phấn đấu, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao. Đồng thời, kịp thời uốn nắn, chấn chỉnh những thiếu sót, xử lý nghiêm minh những việc làm sai trái, tiêu cực của tổ chức, cá nhân trong thực hiện chính sách ưu đãi đối với người có công với cách mạng.
Năm là, đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong thực hiện chính sách người có công với cách mạng. Đây là nội dung quan trọng, nhằm kết hợp nội lực với ngoại lực, tăng cường sự hiểu biết, xây dựng lòng tin với các nước, đẩy mạnh hoạt động nhân đạo, khắc phục hậu quả chiến tranh, góp phần thúc đẩy nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách người có công với cách mạng; nhất là, tiến độ thực hiện Đề án 1237, Đề án 150 về tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Các bộ, ngành, địa phương theo chức năng, nhiệm vụ được phân công tiếp tục triển khai các giải pháp mở rộng hợp tác quốc tế, tăng cường quan hệ với các nước, các tổ chức và cá nhân có liên quan nhằm trao đổi, cung cấp thông tin, tài liệu liên quan đến thực hiện chính sách người có công với cách mạng; chia sẻ kinh nghiệm, chuyển giao ứng dụng khoa học, công nghệ, hỗ trợ trang bị, phương tiện và phối hợp trong thực hiện chính sách người có công với cách mạng; nhất là, tham gia hoạt động tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Chú thích:
1. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 5. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 204.
2, 3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 148 – 149, 270.
4, 9. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2023). Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, đáp ứng yêu cầu sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.
5. Nguyễn Bá Hoan (2022). Chính sách đối với người có công luôn được quan tâm nhất quán, thường xuyên. Tạp chí Quốc phòng toàn dân điện tử, 2022.
6. Nguyễn Huy Phòng (2023). Thực hiện tốt chính sách với người có công với cách mạng, góp phần bảo đảm an sinh xã hội, phát triển bền vững đất nước. Tạp chí Cộng sản điện tử, 2023.
7, 8. Nguyễn Bá Hoan (2023). Chính sách người có công trong chính sách xã hội ở Việt Nam thời kỳ phát triển mới. Tạp chí Cộng sản chuyên đề, số 7/2023, tr. 93, 94.
10. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 8. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 554 – 555.
