ThS. Nguyễn Thùy Dung
NCS Học viện Chính trị, Bộ Quốc Phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Bảo vệ môi trường là hoạt động phải làm thường xuyên và mang tính bắt buộc trong đời sống hằng ngày của mỗi người dân, vừa góp phần cải thiện môi trường sống, vừa đem lại không gian xanh, bảo đảm sức khỏe con người và sự phát triển bền vững. Đối với học sinh trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội, giáo dục không chỉ về thông điệp, nhận thức, thái độ đối với việc bảo vệ môi trường mà còn tham gia hoạt động trải nghiệm thực tế các nhiệm vụ bảo vệ môi trường trong khuôn viên nhà trường và khu vực xung quanh trường.
Từ khóa: Bảo vệ môi trường; học sinh; giáo dục; trung học phổ thông; thành phố Hà Nội.
I. Đặt vấn đề
Trong thời gian qua, công tác giáo dục nâng cao ý thức bảo vệ môi trường đã được các trường học trên địa bàn thành phố Hà Nội quan tâm triển khai nhiều mô hình, hoạt động thiết thực góp phần xây dựng lối sống xanh, hình thành ý thức, trách nhiệm đối với môi trường sống xung quanh. Từ đó, khơi dậy tinh thần, trách nhiệm qua những hành động nhỏ để góp phần tạo nên tương lai xanh, bảo đảm phát triển bền vững cho thế hệ mai sau. Mục đích của các hoạt động nhằm nâng cao nhận thức cũng như trang bị kiến thức, kỹ năng về ý thức bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu cho học sinh trong môi trường học đường. Đẩy mạnh phong trào học sinh Thủ đô thực hiện văn minh đô thị, chung tay làm sạch môi trường để mỗi học sinh không chỉ là người có ý thức bảo vệ môi trường mà còn là một tuyên truyền viên tích cực vận động gia đình, người thân và xã hội chung tay bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu.
2. Vai trò của giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trung học phổ thông
Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường là quá trình truyền thụ tri thức, hình thành thái độ và hành vi chịu trách nhiệm với môi trường cho học sinh trung học phổ thông, đây cũng là quá trình, giai đoạn hình thành bản sắc cá nhân, tư duy phản biện và hành vi ứng xử xã hội. Vì vậy, việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường là quan trọng, nhất là khi thành phố Hà Nội đang có mức độ ô nhiễm môi trường ở mức cao so với các vùng trong nước và thế giới.
Môi trường có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái và bảo đảm cuộc sống bền vững cho các thế hệ tương lai. Việc hủy hoại môi trường gây ra các tác động, như: ô nhiễm không khí, nước và đất, suy thoái rừng, suy giảm đa dạng sinh học, rác thải nhựa… làm cho chất lượng cuộc sống của con người ngày càng suy giảm. Để thấy rõ tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường, cần nhận thức được vai trò của giáo dục ý thức bảo vệ môi trường là một tất yếu thông qua một số nội dung sau:
Thứ nhất, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường để thấy được vai trò sống còn của môi trường đối với con người. Môi trường là không gian sinh tồn của con người, cung cấp tài nguyên, năng lượng và điều kiện vật chất cho cuộc sống của con người. Môi trường không chỉ là nơi phát triển hoạt động sản xuất mà môi trường còn giúp con người có thể sống, thích nghi và thực hiện các hoạt động của chính bản thân họ. Trong mối quan hệ biện chứng giữa con người với tự nhiên, môi trường giữ vai trò sống còn, quyết định trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển của con người. Bởi lẽ, con người vừa là sản phẩm của tự nhiên vừa là chủ thể cải biến tự nhiên thông qua hoạt động thực tiễn, trong tác phẩm “Tác dụng của lao động trong quá trình chuyển biến từ vượn thành người”, Ph.Ăngghen đã chỉ rõ: “Lao động là điều kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống loài người”1, lao động là mắt khâu trung gian quyết định mối quan hệ giữa con người với môi trường, lao động chỉ diễn ra trong những điều kiện môi trường nhất định, khi môi trường bị suy thoái, lao động của con người không những kém hiệu quả mà còn đe dọa trực tiếp sự tồn vong của chính con người.
Thứ hai, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường xuất phát từ hệ quả tất yếu của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và tăng trưởng kinh tế. Đây là quá trình khách quan của phát triển xã hội hiện đại nhằm mở rộng lực lượng sản xuất và nâng cao đời sống vật chất của con người. Tuy nhiên, con người đã khai thác vượt quá mức phục hồi của tự nhiên, để đạt được lợi ích riêng, con người đã làm ảnh hưởng trầm trọng đến môi trường sống, các quá trình này tất yếu phát sinh những hậu quả, như: ô nhiễm môi trường, suy giảm tài nguyên trầm trọng, mất cân bằng sinh thái… Đây không phải là những hiện tượng ngẫu nhiên mà là kết quả tất yếu của phương thức phát triển trong xã hội hiện đại. Những hệ quả này tác động trực tiếp tới con người và chi phối một phần đời sống xã hội của con người với những hệ lụy khó lường, làm suy giảm sức khỏe con người và gây ra bất ổn xã hội.
Thứ ba, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường từ yêu cầu khách quan của phát triển bền vững. Đây là sự lựa chọn mang tính khách quan nảy sinh từ chính quá trình phát triển hiện đại, khi tăng trưởng kinh tế gắn liền với khai thác tài nguyên và gia tăng áp lực môi trường, xã hội buộc phải chuyển sang mô hình phát triển bảo đảm sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường thể hiện quy luật tồn tại và phát triển lâu dài của con người và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên. Từ mối quan hệ biện chứng của con người với tự nhiên, con người vừa là chủ thể của phát triển vừa là đối tượng chịu sự tác động của các hệ quả của phát triển.
Thứ tư, từ việc hình thành ý thức, thái độ, hành vi, giá trị và trách nhiệm sống của học sinh. Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường giúp cho học sinh hình thành thái độ tôn trọng thiên nhiên, biết trân trọng tài nguyên sống quanh mình, học sinh được khuyến khích tự đặt vấn đề, phản biện và tìm giải pháp bảo vệ môi trường, từ đó, hình thành giá trị sống bền vững. Điều này đặc biệt quan trọng đối với thế hệ trẻ, nhất là thế hệ trẻ sống trong đô thị chịu tác động của ô nhiễm mà còn là tác nhân đối với môi trường. Có thể thấy, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường góp phần định hướng hành vi ứng xử có trách nhiệm xuất phát từ những hành động nhỏ nhất, như: phân loại rác, tiết kiệm điện nước, đến thái độ trong tiêu dùng, lựa chọn lối sống.
Thứ năm, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường góp phần xây dựng văn hóa, môi trường sống và đáp ứng yêu cầu giáo dục toàn diện. Học sinh được giáo dục ý thức bảo vệ môi trường không chỉ làm thay đổi hành vi cá nhân mà còn có thể lan tỏa tới chính gia đình, bạn bè và cộng đồng xã hội, từ đó, học sinh trở thành những “Đại sứ” bảo vệ môi trường khi tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường nơi sinh sống. Đồng thời, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường phù hợp với mục tiêu giáo dục toàn diện, phát triển nhân cách, phẩm chất và năng lực học sinh. Vì vậy, giáo dục ý thức bảo vệ môi trường là một phần quan trọng để thực hiện mục tiêu này.
3. Thực trạng ý thức bảo vệ môi trường của học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội
Thiên tai và biến đổi khí hậu trong thời gian qua, nhất là những cơn bão liên tiếp dồn dập vào Việt Nam trong năm 2025 đã để lại những hậu quả nặng nề và những mất mát to lớn cả về vật chất và tinh thần của người dân. Với tinh thần bảo vệ môi trường, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 394/NQ-CP ngày 03/12/2025 về phát động phong trào toàn dân tham gia bảo vệ môi trường; giảm thiểu phát sinh, phân loại, thu gom, xử lý rác thải vì một Việt Nam sáng – xanh – sạch – đẹp, phấn đấu đến năm 2030: “100% chính quyền địa phương tổ chức phân loại rác thải sinh hoạt tại hộ gia đình, cá nhân”2.
Năm học 2025 – 2026, quy mô giáo dục Hà Nội có 2.954 trường mầm non, phổ thông, tăng 43 trường so với cùng kỳ năm học trước3. Học sinh trung học phổ thông đã nhận thức tương đối rõ ràng về vai trò, ý nghĩa của môi trường đối với đời sống con người và sự phát triển xã hội, nhận thức này phản ánh tác động tích cực của giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông. Tuy nhiên, mức độ nhận thức giữa các nhóm học sinh vẫn chưa đồng đều, chủ yếu dừng lại ở kiến thức khái quát, chưa thật sự sâu sắc và hệ thống. Tính đến năm 2024, mới có 1 dự án nổi bật với tên gọi Striped Project là dự án về môi trường và cộng đồng được thành lập vào tháng 6/2015 bởi nhóm học sinh trung học phổ thông trên địa bàn Hà Nội4. Mục đích của dự án là nâng cao nhận thức của cộng đồng và người dân về vấn đề bảo vệ môi trường thông qua các hoạt động thiết thực và ý nghĩa. Cùng với đó, một trong những dự án nổi bật là chương trình “Sống xanh” tại Trường THPT Chu Văn An. Học sinh của Trường đã tổ chức các hoạt động thu gom rác thải, trồng cây xanh và tổ chức các buổi sinh hoạt ngoại khóa nhằm nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường. Các hoạt động này đã giúp giảm thiểu lượng rác thải nhựa tại trường và lan tỏa thông điệp bảo vệ môi trường đến cộng đồng xung quanh5.
Về các yếu tố ảnh hưởng đến ý thức bảo vệ môi trường, môi trường giáo dục gồm các nội dung chương trình giáo dục, phương pháp giảng dạy và các hoạt động trải nghiệm cũng như môi trường gia đình và cộng đồng, truyền thông và mạng xã hội có ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhận thức và thái độ của học sinh. Tuy nhiên, sự phối hợp chưa đồng bộ giữa các yếu tố này là nguyên nhân làm cho ý thức bảo vệ môi trường của học sinh chưa phát triển toàn diện. Qua điều tra xã hội học cho thấy, điểm trung bình của khảo sát là 65,52 điểm nhằm đánh giá toàn diện mức độ hiểu biết của học sinh về ô nhiễm môi trường… Đáng chú ý, 87,4% học sinh mong muốn được cập nhật thường xuyên về mức độ ô nhiễm không khí tại nơi ở và nơi học tập”6.
Nhận thức và hành động của học sinh trung học phổ thông còn có khoảng cách nhất định, trong thực tế sinh hoạt học đường và cuộc sống hằng ngày, không ít học sinh vẫn còn các hành vi thiếu thân thiện với môi trường, như: vứt rác không đúng nơi quy định, chưa có thói quen phân loại rác, sử dụng lãng phí điện, nước và các sản phẩm nhựa dùng một lần. Điều này cho thấy, ý thức môi trường mới dừng ở mức nhận biết và thái độ, chưa trở thành chuẩn mực hành vi bền vững. Thống kê cho thấy, nếu thực hiện tốt phân loại rác tại nguồn sẽ giúp giảm 60 – 75% lượng rác là rác thực phẩm, giảm 15 – 20% lượng rác là rác tái chế, chỉ còn khoảng 25 -30% rác thải phải mang đi chôn lấp hoặc xử lý tại các nhà máy, mang lại hiệu quả rất lớn với môi trường và sức khoẻ con người”7. Đây là những nội dung thiết thực cần được các trường tuyên truyền, thực hiện hằng ngày, tạo thành một thói quen tốt cho học sinh trong quá trình học tập.
4. Một số giải pháp
Một là, tăng cường giáo dục ý thức bảo vệ môi trường thông qua chương trình giáo dục chính khóa.
Giáo dục môi trường thông qua chương trình chính khóa là giải pháp có tính nền tảng, lâu dài và bền vững trong việc hình thành ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội. Việc lồng ghép nội dung giáo dục môi trường cần được thực hiện một cách có hệ thống, tránh hình thức hoặc dàn trải. Giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức lý thuyết mà cần gắn nội dung bài học với những vấn đề môi trường đang diễn ra tại Hà Nội, như: ô nhiễm không khí, ùn tắc giao thông, suy giảm không gian xanh hay quá tải rác thải đô thị. Qua đó, học sinh nhận thức rõ môi trường không phải là vấn đề trừu tượng mà gắn trực tiếp với chất lượng sống của bản thân và cộng đồng. Đồng thời, cần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh, khuyến khích thảo luận, phản biện, giải quyết tình huống môi trường thực tiễn. Việc truyền đạt kiến thức không chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ kiến thức mà còn được giáo dục thường xuyên, liên tục trong chương trình chính khóa, ý thức bảo vệ môi trường của học sinh sẽ từng bước được hình thành vững chắc, tạo cơ sở cho hành vi đúng đắn trong đời sống hằng ngày.
Hai là, tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động trải nghiệm, ngoại khóa gắn với thực tiễn môi trường đô thị Hà Nội.
Hoạt động trải nghiệm và ngoại khóa giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc chuyển hóa nhận thức môi trường thành hành vi cụ thể của học sinh trung học phổ thông. Thực tiễn cho thấy, nếu chỉ trang bị kiến thức lý thuyết mà thiếu các hoạt động thực hành thì ý thức bảo vệ môi trường khó có thể bền vững. Vì vậy, các trường trung học phổ thông ở Hà Nội cần đẩy mạnh tổ chức các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm sáng tạo liên quan trực tiếp đến môi trường sống của học sinh. Nhà trường có thể xây dựng các mô hình, như: câu lạc bộ môi trường, phong trào “trường học xanh – sạch – đẹp”, các chiến dịch trồng cây, phân loại rác tại nguồn, tiết kiệm điện, nước. Thông qua việc tham gia các hoạt động này, học sinh không chỉ hiểu được giá trị của môi trường mà còn hình thành thói quen ứng xử thân thiện với thiên nhiên. Đặc biệt, Hà Nội là đô thị lớn với nhiều vấn đề môi trường điển hình, do đó, cần tổ chức cho học sinh tham quan, khảo sát thực tế tại các làng nghề hoặc khu công nghiệp. Những trải nghiệm thực tiễn này giúp học sinh nhận thức sâu sắc hậu quả của ô nhiễm môi trường, từ đó, nâng cao tinh thần trách nhiệm cá nhân.
Ba là, phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong giáo dục ý thức bảo vệ môi trường.
Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trung học phổ thông không thể chỉ dựa vào nỗ lực của nhà trường mà cần có sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường, gia đình và xã hội. Đây là giải pháp mang ý nghĩa quyết định trong việc duy trì và củng cố hành vi bảo vệ môi trường của học sinh một cách bền vững. Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và có ảnh hưởng lâu dài đến nhận thức, thái độ của học sinh. Vì vậy, phụ huynh cần nêu gương trong việc giữ gìn vệ sinh môi trường, phân loại rác, tiết kiệm tài nguyên; đồng thời, nhắc nhở, động viên con em thực hiện các hành vi thân thiện với môi trường. Nhà trường cần tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội, đoàn thể, chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn về môi trường trong công tác giáo dục học sinh. Việc tổ chức các buổi tuyên truyền, hội thảo, tập huấn hoặc các chiến dịch cộng đồng về bảo vệ môi trường sẽ tạo điều kiện để học sinh mở rộng hiểu biết, nâng cao trách nhiệm công dân. Việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trung học phổ thông sẽ đạt hiệu quả thực chất khi những giá trị môi trường được thống nhất, góp phần xây dựng thế hệ công dân trẻ có trách nhiệm với môi trường.
5. Kết luận
Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh THPT ở Hà Nội hiện nay là yêu cầu khách quan, cấp thiết, gắn liền với mục tiêu phát triển bền vững của Thủ đô và đất nước. Thông qua việc tăng cường giáo dục ý thức bảo vệ môi trường trong chương trình chính khóa, đẩy mạnh các hoạt động trải nghiệm gắn với thực tiễn đô thị và phát huy vai trò phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội, ý thức bảo vệ môi trường của học sinh sẽ từng bước được hình thành và củng cố vững chắc. Khi nhận thức được chuyển hóa thành hành vi tự giác, thường xuyên, học sinh không chỉ góp phần cải thiện môi trường học đường mà còn trở thành lực lượng quan trọng trong việc xây dựng lối sống xanh, văn minh, trách nhiệm đối với cộng đồng và xã hội.
Chú thích:
1. C. Mác và Ph. Ăngghen toàn tập (1995). Tập 20. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 641.
2. Chính phủ (2025). Nghị quyết số 394/NQ-CP ngày 03/12/2025 về phát động phong trào toàn dân tham gia bảo vệ môi trường; giảm thiểu phát sinh, phân loại, thu gom, xử lý rác thải vì một Việt Nam sáng-xanh-sạch.
3. Hà Nội: Năm học 2025-2026 có hơn 2,3 triệu học sinh, thêm 43 trường mới, https://giaoduc.net.vn/ha-noi-nam-hoc-2025-2026-co-hon-23-trieu-hoc-sinh-them-43-truong-moi-post253697.gd.
4. Striped Project lan tỏa tình yêu và ý thức về bảo vệ môi trường, https://laodong.vn/ldt/doi-song/striped-project-lan-toa-tinh-yeu-va-y-thuc-ve-bao-ve-moi-truong-1354960.ldo.
5. Để học sinh trở thành “đại sứ” bảo vệ môi trường. https://baophapluat.vn/de-hoc-sinh-tro-thanh-dai-su-bao-ve-moi-truong-post528904.html.
6. Ghi nhận về mức độ hiểu biết của học sinh thành phố Hà Nội về ô nhiễm không khí và hiệu quả truyền thông nâng cao nhận thức. https://nnmt.net.vn/ghi-nhan-ve-muc-do-hieu-biet-cua-hoc-sinh-tp-ha-noi-ve-o-nhiem-khong-khi-va-hieu-qua-truyen-thong-nang-cao-nhan-thuc.
7. Dạy học sinh bảo vệ môi trường từ những hành động nhỏ. https://tienphong.vn/day-hoc-sinh-bao-ve-moi-truong-tu-nhung-hanh-dong-nho-post1686952.tpo.
