Nguyễn Thị Phương
Trường Quốc tế, Đại học Quốc gia Hà Nội
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết phân tích tác động của thương mại điện tử đến nền kinh tế Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Trên cơ sở tổng hợp, làm rõ vai trò của thương mại điện tử như một động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mở rộng thị trường, nâng cao năng suất và gia tăng khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Bài viết cũng chỉ ra những tác động đa chiều của thương mại điện tử đối với các ngành kinh tế. Từ đó, đề xuất cần tăng cường đầu tư hạ tầng số, hoàn thiện thể chế và thúc đẩy mô hình phát triển bền vững nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng của thương mại điện tử đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam.
Từ khóa: Thương mại điện tử; phát triển kinh tế; tác động đa chiều; mô hình phát triển bền vững; Việt Nam.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, thương mại điện tử đã trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin, internet băng thông rộng, thanh toán điện tử và các nền tảng số đã làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, phân phối và tiêu dùng trên toàn thế giới.
Thương mại điện tử không chỉ mở rộng thị trường vượt qua rào cản địa lý mà còn giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí, nâng cao năng suất và gia tăng khả năng cạnh tranh trong môi trường kinh doanh quốc tế. Đặc biệt, sau đại dịch Covid-19, thương mại điện tử đã chứng kiến sự tăng trưởng vượt bậc cả về quy mô lẫn phạm vi hoạt động. Hoạt động mua bán trực tuyến ngày càng phổ biến, đóng góp đáng kể vào GDP của nhiều quốc gia và tạo ra các cơ hội việc làm mới trong lĩnh vực logistics, công nghệ, marketing số và dịch vụ hỗ trợ. Đồng thời, thương mại điện tử cũng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, cũng như tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế.
Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực, sự phát triển của thương mại điện tử cũng đặt ra nhiều thách thức như khoảng cách số giữa các quốc gia, vấn đề an ninh mạng, bảo mật dữ liệu và quản lý thuế trong môi trường số. Do đó, việc nghiên cứu tác động của thương mại điện tử đến tăng trưởng kinh tế toàn cầu là cần thiết nhằm đánh giá toàn diện cả cơ hội và thách thức, từ đó đề xuất các chính sách phù hợp để phát huy tối đa lợi ích mà thương mại điện tử mang lại.
2. Thương mại điện tử tại Việt Nam
Thương mại điện tử được định nghĩa là việc mua bán hàng hóa và dịch vụ qua internet, đã nổi lên như một lực lượng chuyển mình trong nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng tăng và sự tiến bộ công nghệ nhanh chóng. Sự bùng nổ của công nghệ thông tin đã cho phép người tiêu dùng, đặc biệt là những người ở vùng xa xôi hoặc chưa được phục vụ đầy đủ, tiếp cận các sản phẩm và dịch vụ mà có thể không có sẵn tại địa phương, từ đó nâng cao sự tiện lợi và giảm cả chi phí thời gian và tiền bạc liên quan đến thương mại truyền thống. Sự chuyển đổi kỹ thuật số này không chỉ mang lại lợi ích cho người tiêu dùng mà còn góp phần vào tăng trưởng kinh tế quốc gia bằng cách mở rộng khả năng tiếp cận thị trường, tạo ra cơ hội việc làm mới và kích thích tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) (Tonmoy, 2010)
Sự phát triển của thương mại điện tử tại Việt Nam đã phản ánh các xu hướng toàn cầu, trải qua sự tăng trưởng đáng kể trong suốt thập kỷ qua. Theo các đánh giá ban đầu, thương mại điện tử đã mở rộng nhanh chóng nhờ vào sự phát triển của cơ sở hạ tầng internet và sự gia tăng khả năng sử dụng kỹ thuật số của người tiêu dùng. Như Coppel (2000) đã lưu ý, thương mại điện tử đã phát triển theo cấp số nhân trong những năm gần đây với sự mở rộng của nó được thúc đẩy bởi tiến bộ công nghệ và sự thay đổi trong sở thích của người tiêu dùng. Sự phát triển nhanh chóng này đã dẫn đến những tác động sâu rộng trên nhiều lĩnh vực của nền kinh tế, ảnh hưởng đến cả hoạt động kinh doanh và các chính sách kinh tế vĩ mô. Đường đi của sự phát triển cho thấy, vai trò của thương mại điện tử trong bối cảnh kinh tế Việt Nam sẽ tiếp tục mở rộng, phù hợp với các xu hướng chuyển đổi số toàn cầu.
Sự phát triển thương mại điện tử Việt Nam đặc trưng bởi sự hiện diện của các nền tảng lớn, như: Shopee, Lazada và Tiki đã thiết lập được thị phần đáng kể, cung cấp nhiều loại sản phẩm đa dạng và dịch vụ đổi mới cho người tiêu dùng. Những công ty này đã thúc đẩy sự mở rộng của bán lẻ trực tuyến, tận dụng các dịch vụ logistics tiên tiến, chiến lược tiếp thị và các đổi mới công nghệ. Ngoài ra, các nhà bán lẻ truyền thống ngày càng áp dụng các kênh trực tuyến để duy trì tính cạnh tranh, từ đó thúc đẩy thêm sự năng động của thị trường. Môi trường cạnh tranh thúc đẩy sự đổi mới và thích ứng liên tục, định vị Việt Nam như một trung tâm thương mại điện tử đang nổi lên nhanh chóng ở Đông Nam Á (Bui, 2021).
Theo DataReportal, đầu năm 2024 ở Việt Nam có khoảng 78,44 triệu người sử dụng internet, tức khoảng 79,1 % dân số. Số lượng kết nối di động đăng ký lên tới 168,5 triệu, tương đương gần 169,8 % dân số, cho thấy sự phổ cập thiết bị di động rất cao (Hien, 2025).
Sự số hóa nhanh chóng này đã thúc đẩy Việt Nam trở thành một trong những thị trường thương mại điện tử phát triển nhanh nhất trên toàn cầu (Pham et al., 2018). Dữ liệu gần đây cho thấy, thị trường thương mại điện tử của Việt Nam đang trải qua sự tăng trưởng mạnh mẽ với khối lượng giao dịch trực tuyến ngày càng tăng và sự tham gia của người tiêu dùng ngày càng mở rộng. Nguyễn và cộng sự nhấn mạnh, các yếu tố như kết nối internet được cải thiện, sự thâm nhập của thiết bị di động và sự phát triển của các nền tảng thương mại điện tử đã góp phần vào xu hướng tăng trưởng này.
Thị trường đã chứng kiến sự gia tăng hoạt động mua sắm trực tuyến, đặc biệt là trong các lĩnh vực như bán lẻ, nông nghiệp và dịch vụ, phản ánh sự chuyển đổi trong hành vi tiêu dùng sang các kênh kỹ thuật số. Ở Việt Nam, khu vực tư nhân đang tích cực đầu tư vào hạ tầng kỹ thuật số và hệ thống thanh toán để hỗ trợ sự phát triển này, biến thương mại điện tử thành một phần không thể thiếu của nền kinh tế quốc gia (Nguyen & Do, 2020).
3. Tác động kinh tế của thương mại điện tử tại Việt Nam
Ảnh hưởng của thương mại điện tử đối với nền kinh tế Việt Nam là đa diện, tác động đến tăng trưởng tổng thể, cấu trúc ngành, hành vi tiêu dùng và việc làm.
3.1. Tăng trưởng kinh tế tổng thể và động lực thị trường
Thương mại điện tử là một xu hướng ngày càng phổ biến trong nền kinh tế hiện đại của Việt Nam đã phát triển đáng kể (Pham et al., 2018). Ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế và động lực thị trường ở các nền kinh tế mới nổi như ở Đông Nam Á, được thúc đẩy bởi sự tiến bộ kỹ thuật số và việc sử dụng internet và smartphone ngày càng tăng. Chi tiêu của người tiêu dùng qua thương mại điện tử có tác động tích cực đáng kể đến tăng trưởng kinh tế, thúc đẩy nhu cầu, tạo ra việc làm, nâng cao hiệu quả và mở ra cơ hội cho thương mại quốc tế, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững (Asanprakit & Kraiwanit, 2024).
3.2. Tác động ngành
Thương mại điện tử đã tác động sâu sắc đến nhiều lĩnh vực trong Việt Nam. Ngành nông nghiệp chẳng hạn, đã được hiện đại hóa thông qua thương mại điện tử và tiếp thị kỹ thuật số, cho phép các công ty tiếp cận nhiều khách hàng hơn cả ở khu vực và toàn cầu với hiệu quả cao hơn trong nỗ lực tiếp thị và bán hàng. Việc sử dụng các kênh tiếp thị và bán hàng trực tuyến cho các sản phẩm nông nghiệp, đặc biệt là ở khu vực phía Nam, làm nổi bật những lý do chính và thách thức mà các doanh nghiệp nông nghiệp phải đối mặt khi áp dụng các mô hình thương mại điện tử.
VinEco là một trong những công ty nông nghiệp lớn nhất của Việt Nam đã thành công trong việc tích hợp thương mại điện tử vào hoạt động của mình, cung cấp một hướng đi cho các dự án khác nhằm nâng cao khả năng cạnh tranh trong chuỗi sản phẩm nông nghiệp (Trang et al., 2024). Hơn nữa, việc áp dụng thương mại điện tử có thể giúp cải thiện thu nhập và phúc lợi của nông dân, thúc đẩy công nghiệp hóa và số hóa nông nghiệp, đặc biệt khi việc áp dụng sâu sắc hơn và các hiệu ứng quy mô mạng được giải phóng (Zhang, 2024). Thương mại điện tử cũng đã cung cấp những mở rộng đổi mới cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) tại Việt Nam (Nguyen & Dang, 2017)
3.3. Tác động tới hành vi và chi tiêu của người tiêu dùng
Sự phát triển của các nền tảng thương mại điện tử đã hình thành đáng kể hành vi tiêu dùng của người Việt Nam. Nghiên cứu đã điều tra các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định mua sắm trực tuyến của người tiêu dùng Việt Nam, bao gồm: tính hữu ích cảm nhận, tính dễ sử dụng cảm nhận, rủi ro cảm nhận, ảnh hưởng xã hội và nhận thức về kiểm soát hành vi (Nguyen & Do, 2020). Mối quan hệ giữa sự tiện lợi, giá trị cảm nhận và ý định mua lại trong mua sắm trực tuyến tại Việt Nam cũng đã được nghiên cứu, với tất cả các khía cạnh của sự tiện lợi trong mua sắm trực tuyến (truy cập, tìm kiếm, đánh giá, giao dịch và sở hữu/sau khi mua) đều ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị cảm nhận và ý định mua lại (Pham et al., 2018).
Đối với khách hàng thuộc thế hệ Z, các yếu tố chất lượng dịch vụ điện tử, như: hiệu quả, khả dụng của hệ thống, sự hoàn thành, quyền riêng tư, khả năng phản hồi và bồi thường có ảnh hưởng tích cực đến sự hài lòng của khách hàng, từ đó ảnh hưởng đến lòng tin vào mua sắm trực tuyến (Nguyen & Uong, 2024). Người có ảnh hưởng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình hành vi mua sắm của khách hàng thuộc thế hệ Z trong các ngành thương mại điện tử và mỹ phẩm tại Việt Nam với độ tin cậy, sự hấp dẫn và chuyên môn là những yếu tố quan trọng (Nguyen & Duong, 2024). Trong đại dịch Covid-19, đã có sự chuyển hướng trong việc chi tiêu của người tiêu dùng từ các mặt hàng không thiết yếu sang các mặt hàng thiết yếu (Mutinda et al., 2021).
3.4. Thương mại xuyên biên giới và tác động tới việc làm
Thương mại điện tử, đặc biệt là thương mại điện tử xuyên biên giới đóng vai trò như một hình thức xuất khẩu thương mại mới quan trọng trong kỷ nguyên kinh tế số mang lại động lực mới cho hợp tác thương mại. Sự phát triển của nền kinh tế số ở các nước thành viên Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) đã thúc đẩy xuất khẩu thương mại điện tử xuyên biên giới của Trung Quốc với việc cải thiện cơ sở hạ tầng giao thông và chất lượng thể chế đóng vai trò là các yếu tố điều tiết (Dong et al., 2024). Việt Nam tập trung vào thương mại xã hội và thương mại điện tử xuyên biên giới di động là phù hợp với các xu hướng khu vực này (Wang & Wu, 2025).
Ngoài thương mại, phát triển thương mại điện tử nông thôn có thể nâng cao chất lượng việc làm của nông dân bằng cách cải thiện cấu trúc ngành, đặc biệt khi được hỗ trợ bởi giáo dục của nông dân và động lực nội tại thay vì chỉ dựa vào hỗ trợ từ nền kinh tế số bên ngoài. Tác động tích cực đến chất lượng việc làm của nông dân được quan sát thấy ở các vùng khác nhau (Wang & Wu, 2025).
4. Thách thức và cân nhắc trong tương lai
Trong khi thương mại điện tử mang lại cơ hội to lớn, cũng đặt ra những thách thức và cần được xem xét cẩn thận để phát triển bền vững.
Một là, phát triển bền vững và các vấn đề môi trường.
Sự phát triển của thương mại điện tử mang lại sự cần thiết phải có các mô hình kinh doanh bền vững để giải quyết các tác động tiêu cực đến môi trường từ bao bì (Ram et al., 2024). Mặc dù công nghệ thông tin và Internet mang lại tiềm năng lớn cho việc cải thiện môi trường nhưng cũng cần xem xét các tác động tiêu cực có thể xảy ra từ thương mại điện tử (Sui & Rejeski, 2002). Người tiêu dùng ở các nền kinh tế mới nổi thể hiện sự sẵn lòng tham gia vào các thực hành kinh tế tuần hoàn cho bao bì thương mại điện tử với mối quan tâm về môi trường và thái độ là những yếu tố then chốt. Do đó, cần có sự giáo dục và phát triển kiến thức về nền kinh tế tuần hoàn để thúc đẩy các thực hành thương mại điện tử bền vững (Ram et al., 2024).
Hai là, cạnh tranh và tiềm năng thị trường.
Mặc dù tăng trưởng nhanh chóng, tỷ lệ tăng trưởng thương mại điện tử của Việt Nam vẫn chưa đạt được tiềm năng đầy đủ của nó (Pham et al., 2018). Ngành thương mại điện tử ở Việt Nam đang trở nên ngày càng cạnh tranh hơn. Các nhà tiếp thị và doanh nghiệp cần phát triển các chiến lược để thúc đẩy quyết định mua hàng của khách hàng và duy trì tính cạnh tranh (Nguyen & Do, 2020). Điều này bao gồm việc tập trung vào chất lượng dịch vụ điện tử để cải thiện sự hài lòng và lòng tin của khách hàng (Nguyen & Uong, 2024).
Ba là. chính sách và cơ sở hạ tầng.
Để khai thác đầy đủ tiềm năng của tiêu dùng điện tử cho sự phát triển kinh tế bền vững, các chính phủ cần tăng cường cơ sở hạ tầng kỹ thuật số và hỗ trợ các doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi kỹ thuật số của họ (Asanprakit & Kraiwanit, 2024). Các chính sách hỗ trợ thương mại điện tử ở các nước đang phát triển, trong và sau các cuộc khủng hoảng như Covid-19 là rất quan trọng (Mutinda et al., 2021). Thương mại điện tử cũng có những tác động đáng kể đến thuế trong nền kinh tế số, đòi hỏi sự chú ý đến các chính sách thuế thương mại điện tử. Sự phát triển của logistics dưới tác động của thương mại điện tử tại Việt Nam là một lĩnh vực quan trọng cần được cải thiện liên tục.
5. Kết luận
Thương mại điện tử đã tác động sâu sắc đến nền kinh tế Việt Nam, thúc đẩy tăng trưởng đáng kể, chuyển đổi các ngành công nghiệp và thay đổi hành vi tiêu dùng. Với tỷ lệ thâm nhập internet ngày càng tăng nhanh và việc sử dụng smartphone cao, Việt Nam là một thị trường mới nổi với tiềm năng thương mại điện tử đáng kể. Thương mại điện tử góp phần vào sự phát triển kinh tế tổng thể, hiện đại hóa các lĩnh vực như nông nghiệp, và tạo ra cơ hội việc làm mới. Tuy nhiên, để duy trì tăng trưởng kinh tế bền vững và mạnh mẽ, việc giải quyết các thách thức như tác động môi trường, cạnh tranh khốc liệt, và nhu cầu về cơ sở hạ tầng kỹ thuật số và chính sách hỗ trợ là rất cần thiết. Khi Việt Nam tiếp tục chuyển đổi số, việc tận dụng hiệu quả thương mại điện tử sẽ rất quan trọng để củng cố nền kinh tế trong nước và tăng cường hợp tác thương mại toàn cầu
Tài liệu tham khảo:
1. Asanprakit, S., & Kraiwanit, T. (2024). Multiplier transformation of E-commerce to S-commerce in emerging economy. R-Economy, 10(1), 55–73. https://doi.org/10.15826/recon.2024.10.1.004
2. Bui, K. H. (2021). E-Commerce in the Vietnam Legal System: Review legal framework to be improved to promote e-commerce. Journal of Legal Ethical and Regulatory Issues. https://doi.org/10.51697/jleri.2021.24223
3. Coppel, J. (2000). E-Commerce: Impacts and Policy Challenges. OECD Economics Department Working Papers, No. 252, OECD Publishing. DOI: 10.1787/801315684632
4. Dong, W., Peiyuan, X., Bowen, A., & Yingying, S. (2024). How does the development of the digital economy in RCEP member countries affect China’s cross-border e-commerce exports?. PLOS ONE, Public Library of Science, vol. 19(12), pages 1-27, December.
5. Mutinda Kitukutha, N., Vasa, L., & Oláh, J. (2021). The Impact of COVID-19 on the economy and sustainable e-commerce. Forum Scientiae Oeconomia, 9(2), 47–72. https://doi.org/10.23762/FSO_VOL9_NO2_3
6. Nguyen, H., & Duong, Q. (2024). Analyzing the Influencers affecting Gen Z Customer’ Purchasing Behaviour on e-Commerce and Cosmetics in Vietnam. Journal of Advanced Research in Business and Management Studies, 35(1), 26–43. https://doi.org/10.37934/arbms.35.1.2643
7. Nguyen, H. P. D., & Dang, T. B. (2017). The impact of e-commerce in Vietnamese SMEs. European Journal of Business Science and Technology, 3(2), 90–95. https://doi.org/10.11118/ejobsat.v3i2.106
8. Nguyen, N. D., & Uong, L. T. N. (2024). The impact of e-service quality on customer satisfaction and trust in online shopping – A case study of the generation Z. Science & Technology Development Journal – Economics – Law and Management. https://doi.org/10.32508/stdjelm.v8i1.1305
9. Pham, Q., Tran, X., Misra, S., Maskeliūnas, R., & Damaševičius, R. (2018). Relationship between Convenience, Perceived Value, and Repurchase Intention in Online Shopping in Vietnam. Sustainability, 10(1), 156. https://doi.org/10.3390/su10010156
10. Ram, N., Ahmad, P., Toth‐Peter, A., De Oliveira, R. T., & Acharyulu, G. (2024). Developing a circular economy framework for e‐commerce packaging materials: A study on behavioural intentions of online consumers. Business Strategy and the Environment, 34(1), 982–1006. https://doi.org/10.1002/bse.4020
11. Sui, D. Z., & Rejeski, D. W. (2002). Environmental impacts of the emerging digital economy: the E-for-Environment E-Commerce? Environmental Management, 29(2), 155–163. https://doi.org/10.1007/s00267-001-0027-x
12. Tonmoy, T. (2010). The Framework for Implementing ECommerce: The role of bank and Telecom in Bangladesh. https://www.academia.edu/3183863/The_Framework_for_Implementing_ECommerce_The_Role_of_Bank_and_Telecom_in_Bangladesh
13. Trang, H., Do, T., & Vo, H. (2024). Adoption of E-Commerce in the Agricultural business sector in Vietnam. Journal of Economics Finance and Management Studies, 07(12). https://doi.org/10.47191/jefms/v7-i12-21
14. Wang, Y., & Wu, Y. (2025). Digital economy, rural E-Commerce development, and farmers’ employment quality. Sustainability, 17(7), 2949. https://doi.org/10.3390/su17072949
15. Zhang, H. (2024). Research on the effect of e-commerce adoption in improving farmers’ income and welfare in the context of digital economy. Frontiers in Humanities and Social Sciences, 4(3). https://doi.org/10.54691/748sqj08
