ThS. Hoàng Long
Trường Chính trị Nguyễn Văn Cừ, tỉnh Bắc Ninh
(Quanlynhanuoc.vn) – Phòng, chống tham nhũng, lãng phí là nhiệm vụ trọng tâm trong công tác xây dựng đảng và quản lý nhà nước, có ý nghĩa quan trọng đối với việc bảo đảm sự trong sạch của bộ máy nhà nước và củng cố niềm tin của Nhân dân. Bài viết phân tích thực trạng công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong quá trình vận hành chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam thời gian qua, qua đó, chỉ ra những kết quả đạt được trong hoàn thiện thể chế, tăng cường kiểm tra, giám sát và đẩy mạnh cải cách hành chính; đề xuất một số định hướng nhằm tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong vận hành chính quyền địa phương hai cấp, góp phần xây dựng nền hành chính liêm chính và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị nhà nước.
Từ khóa: Phòng, chống tham nhũng; chống lãng phí; kiểm soát quyền lực; chính quyền địa phương hai cấp; giám sát thường xuyên; Văn kiện Đại hội XIV.
1. Đặt vấn đề
Phòng, chống tham nhũng, lãng phí luôn được Đảng và Nhà nước xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên nhằm bảo đảm sự trong sạch, vững mạnh của hệ thống chính trị, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Trong điều kiện Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền, vấn đề kiểm soát quyền lực và phòng ngừa nguy cơ tha hóa quyền lực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bởi lẽ, nếu quyền lực không được kiểm soát chặt chẽ bằng các cơ chế thể chế và giám sát hiệu quả thì rất dễ bị lạm dụng vì lợi ích cá nhân hoặc lợi ích nhóm. Thực tiễn phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy, tham nhũng, lãng phí không chỉ gây thất thoát nguồn lực công mà còn làm suy giảm hiệu lực quản trị nhà nước, cản trở phát triển kinh tế – xã hội và làm xói mòn niềm tin của xã hội đối với các thiết chế công quyền.
Nhận thức rõ nguy cơ đó, Đảng luôn coi đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí là nhiệm vụ có ý nghĩa sống còn đối với sự tồn vong của chế độ. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định yêu cầu “đẩy mạnh công tác kiểm tra, giám sát, kỷ luật của Đảng, nhất là tăng cường giám sát thường xuyên; kiên quyết, kiên trì đẩy mạnh đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi tham nhũng, lãng phí, quan liêu, tiêu cực”1. Đồng thời, nhấn mạnh yêu cầu tăng cường kiểm soát quyền lực, coi đây là giải pháp căn bản để phòng ngừa và ngăn chặn nguy cơ tha hóa quyền lực trong hệ thống chính trị.
Cụ thể, Đại hội XIV nêu rõ cần “tăng cường kiểm soát quyền lực, kiên quyết, kiên trì đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, tiêu cực, ‘tự diễn biến’, ‘tự chuyển hóa’ trong nội bộ”2. Những quan điểm này thể hiện bước phát triển mới trong tư duy của Đảng về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, theo hướng kết hợp chặt chẽ giữa phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm, trong đó đặc biệt nhấn mạnh vai trò của cơ chế kiểm soát quyền lực và giám sát thường xuyên.
Trong bối cảnh hiện nay, việc tổ chức và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với công tác quản lý nhà nước và kiểm soát quyền lực ở địa phương. Quá trình đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương nhằm nâng cao tính chủ động, linh hoạt và hiệu quả trong quản lý, điều hành phát triển kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng thẩm quyền quản lý cho địa phương, nguy cơ phát sinh tham nhũng, lãng phí cũng có thể gia tăng nếu thiếu các cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả và hệ thống giám sát chặt chẽ. Do đó, việc tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong quá trình vận hành chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là yêu cầu cấp thiết trong quản trị nhà nước mà còn là điều kiện quan trọng nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.
2. Thực trạng công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong vận hành chính quyền địa phương hai cấp
Thời gian qua, công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí ở Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, thể hiện rõ qua việc hoàn thiện thể chế, tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm minh các hành vi tham nhũng. Các cơ quan chức năng đã đẩy mạnh hoạt động thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố và xét xử các vụ án tham nhũng, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả của pháp luật và tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong hệ thống chính trị.
Theo báo cáo công tác phòng, chống tham nhũng năm 2025, các cơ quan điều tra trong lực lượng Công an nhân dân đã thụ lý điều tra 1.363 vụ án với 3.187 bị can liên quan đến các tội phạm tham nhũng; kết luận điều tra đề nghị truy tố 813 vụ án với 2.044 bị can. Viện kiểm sát nhân dân các cấp đã thụ lý 1.077 vụ với 3.060 bị can và giải quyết 1.041 vụ với 2.931 bị can. Tòa án nhân dân các cấp đã giải quyết 1.188 vụ với 3.061 bị cáo, trong đó xét xử 975 vụ với 2.386 bị cáo3. Những con số này cho thấy, quyết tâm chính trị rất lớn của Đảng và Nhà nước trong việc xử lý nghiêm minh các hành vi tham nhũng, góp phần củng cố niềm tin của xã hội đối với công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng.
Bên cạnh đó, công tác cải cách hành chính và hoàn thiện thể chế cũng được đẩy mạnh nhằm phòng ngừa tham nhũng từ sớm, từ xa. Theo báo cáo của Chính phủ, đã có hơn 2.000 thủ tục hành chính và hơn 2.200 điều kiện kinh doanh được cắt giảm, đơn giản hóa, giúp tiết kiệm khoảng 26,6 nghìn tỷ đồng mỗi năm cho người dân và doanh nghiệp4. Việc cắt giảm thủ tục hành chính không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn làm giảm đáng kể cơ hội phát sinh tham nhũng vặt trong quá trình giải quyết công việc hành chính.
Quá trình sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị cũng góp phần quan trọng trong việc phòng, chống lãng phí. Theo báo cáo của Ban Nội chính Trung ương, việc sắp xếp tổ chức bộ máy đã giảm trên 31.400 đầu mối các cấp và dự kiến tiết kiệm khoảng 190.500 tỷ đồng chi thường xuyên trong giai đoạn 2026-20305. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra thách thức mới, đặc biệt là vấn đề xử lý tài sản công dôi dư. Theo thống kê sơ bộ, sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy hiện có khoảng 4.266 trụ sở dôi dư cần được quản lý và xử lý hợp lý để tránh thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước6.
Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí vẫn còn một số hạn chế. Tình trạng tham nhũng vặt và nhũng nhiễu trong một số lĩnh vực hành chính, dịch vụ công vẫn chưa được khắc phục triệt để. Một số cán bộ, công chức lợi dụng vị trí công tác để gây khó khăn cho người dân và doanh nghiệp nhằm trục lợi cá nhân7. Tâm lý né tránh trách nhiệm, sợ sai trong một bộ phận cán bộ, công chức vẫn tồn tại, dẫn đến tình trạng đùn đẩy công việc, làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước và ảnh hưởng đến chất lượng phục vụ người dân. Cơ chế kiểm soát quyền lực ở một số địa phương chưa thực sự hiệu quả, việc giám sát và kiểm tra đôi khi còn mang tính hình thức, chưa phát hiện kịp thời các dấu hiệu vi phạm.
Những hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có nguyên nhân khách quan như quá trình phân cấp, phân quyền mạnh mẽ trong quản lý nhà nước làm gia tăng áp lực kiểm soát quyền lực ở địa phương; đồng thời cũng có nguyên nhân chủ quan như năng lực quản lý của một số cán bộ còn hạn chế, cơ chế giám sát xã hội chưa được phát huy đầy đủ và việc ứng dụng công nghệ trong quản lý nhà nước còn chưa đồng bộ.
3. Một số giải pháp
Thứ nhất, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế kiểm soát quyền lực trong hệ thống chính trị, đặc biệt là ở cấp địa phương.
Việc phân cấp, phân quyền phải đi đôi với cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ nhằm bảo đảm quyền lực được thực thi đúng mục đích, đúng quy định của pháp luật. Đồng thời, cần nâng cao vai trò và hiệu quả hoạt động của các cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán trong việc phát hiện sớm các dấu hiệu vi phạm, kịp thời chấn chỉnh những sai sót, hạn chế trong quá trình thực thi quyền lực nhà nước.
Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, cần chú trọng xây dựng và duy trì cơ chế giám sát thường xuyên đối với hoạt động của các cơ quan công quyền và đội ngũ cán bộ, công chức. Giám sát phải được thực hiện một cách thực chất, liên tục và có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào những lĩnh vực dễ phát sinh tham nhũng, tiêu cực như quản lý đất đai, đầu tư công, đấu thầu, quản lý tài sản công hay giải quyết thủ tục hành chính. Trong đó, trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, đơn vị cần được đề cao, coi đây là yếu tố quan trọng để bảo đảm kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động công vụ. Khi phát hiện sai phạm, cần xử lý kịp thời, nghiêm minh, không để các vi phạm nhỏ kéo dài, tích tụ thành sai phạm lớn.
Thứ hai, cần tiếp tục đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số trong quản lý nhà nước nhằm tăng cường tính minh bạch và phòng ngừa tham nhũng.
Cải cách hành chính và chuyển đổi số trong quản lý nhà nước được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm phòng ngừa tham nhũng, lãng phí từ sớm và từ xa. Thực tiễn cho thấy, nhiều hành vi tiêu cực, nhũng nhiễu thường phát sinh trong quá trình giải quyết thủ tục hành chính, đặc biệt ở những lĩnh vực có liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân, doanh nghiệp, như: đất đai, đầu tư, xây dựng, đấu thầu hay cấp phép kinh doanh.
Khi các quy trình giải quyết công việc còn phức tạp, thiếu minh bạch hoặc phụ thuộc nhiều vào sự can thiệp chủ quan của cán bộ thực thi công vụ thì nguy cơ phát sinh tiêu cực sẽ gia tăng. Do đó, việc tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, chuẩn hóa quy trình giải quyết công việc và công khai đầy đủ thông tin liên quan đến thủ tục hành chính là điều kiện cần thiết để hạn chế các hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhằm trục lợi cá nhân. Cùng với đó, cần bảo đảm mọi thủ tục hành chính đều được thực hiện theo quy trình rõ ràng, có thời hạn cụ thể và có cơ chế giám sát việc thực hiện, qua đó nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức.
Việc thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý nhà nước cần được coi là một giải pháp mang tính đột phá nhằm nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng. Khi các hoạt động quản lý, điều hành được thực hiện trên môi trường số, các dữ liệu quản lý được số hóa và liên thông giữa các cơ quan thì việc kiểm tra, giám sát cũng trở nên thuận lợi và minh bạch hơn. Hệ thống chính quyền điện tử, chính quyền số cho phép theo dõi toàn bộ quá trình xử lý hồ sơ, từ khâu tiếp nhận đến giải quyết và trả kết quả, qua đó hạn chế đáng kể tình trạng can thiệp tùy tiện hoặc kéo dài thời gian giải quyết nhằm gây khó khăn cho người dân và doanh nghiệp.
Bên cạnh đó, việc xây dựng các cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành cũng giúp các cơ quan quản lý nhà nước dễ dàng phát hiện các dấu hiệu bất thường trong quá trình quản lý, từ đó kịp thời chấn chỉnh và xử lý các vi phạm. Khi thông tin được công khai và quản lý trên môi trường số, khả năng giám sát của xã hội đối với hoạt động của bộ máy nhà nước cũng được nâng cao, góp phần tạo ra môi trường quản trị minh bạch và liêm chính hơn.
Thứ ba, cần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, đặc biệt là đội ngũ cán bộ làm công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra và kiểm toán.
Trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu đặt ra đối với đội ngũ cán bộ, đặc biệt là những người trực tiếp làm công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán là phải có đủ năng lực phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm trong điều kiện ngày càng phức tạp của các hoạt động kinh tế – xã hội. Điều này đòi hỏi phải thường xuyên quan tâm đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ theo hướng chuyên nghiệp hóa, nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ cũng như khả năng phân tích, đánh giá và xử lý các tình huống phát sinh trong thực tiễn. Đội ngũ này phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức trong sáng và năng lực chuyên môn cao để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ phòng, chống tham nhũng, lãng phí.
Đồng thời, cần tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức công vụ nhằm xây dựng đội ngũ cán bộ liêm chính, tận tụy phục vụ Nhân dân. Phải thực hiện nghiêm các quy định về nêu gương của cán bộ lãnh đạo, quản lý, bởi thực tiễn cho thấy nơi nào người đứng đầu gương mẫu, liêm chính thì ở đó kỷ luật, kỷ cương được giữ vững và nguy cơ phát sinh tham nhũng được hạn chế. Bên cạnh đó, cần có cơ chế đánh giá cán bộ một cách khách quan, công khai và gắn với hiệu quả thực hiện nhiệm vụ, qua đó khuyến khích những cán bộ tận tụy, trách nhiệm, đồng thời kịp thời phát hiện và xử lý những trường hợp vi phạm.
Thứ tư, cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan kiểm tra của Đảng với các cơ quan thanh tra, kiểm toán, điều tra và tư pháp của Nhà nước trong phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng.
Trong công tác phòng, chống tham nhũng, việc phát hiện và xử lý vi phạm thường liên quan đến nhiều cơ quan khác nhau như cơ quan kiểm tra của Đảng, cơ quan thanh tra, kiểm toán của Nhà nước, cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án. Nếu thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan này thì quá trình phát hiện và xử lý vi phạm có thể bị kéo dài hoặc không đạt hiệu quả như mong muốn. Vì vậy, việc xây dựng cơ chế phối hợp đồng bộ, rõ ràng giữa các cơ quan có chức năng kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm là yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng. Trong đó, cần xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan trong từng giai đoạn của quá trình phát hiện, điều tra và xử lý vụ việc, bảo đảm thông tin được chia sẻ kịp thời và việc xử lý được thực hiện một cách thống nhất, tránh tình trạng chồng chéo hoặc bỏ sót vi phạm.
Mặt khác, sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng cũng cần được thực hiện theo hướng tăng cường trao đổi thông tin và hỗ trợ nghiệp vụ trong quá trình kiểm tra, thanh tra và điều tra các vụ việc có dấu hiệu tham nhũng. Khi một cơ quan phát hiện dấu hiệu vi phạm thì cần kịp thời chuyển thông tin và phối hợp với các cơ quan có thẩm quyền để tiến hành điều tra, xử lý theo đúng quy định của pháp luật. Điều này không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý vụ việc mà còn góp phần bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và nâng cao hiệu quả răn đe đối với các hành vi tham nhũng. Đồng thời, thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán và các cơ quan tư pháp, nhiều vụ việc tham nhũng phức tạp đã được phát hiện và xử lý kịp thời trong thời gian qua, góp phần củng cố kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động của bộ máy nhà nước.
Thứ năm, cần phát huy vai trò giám sát của người dân, Mặt trận Tổ quốc đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí.
Phòng, chống tham nhũng, lãng phí không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan nhà nước mà còn là nhiệm vụ của toàn xã hội. Trong đó, Nhân dân giữ vai trò đặc biệt quan trọng với tư cách vừa là chủ thể của quyền lực nhà nước, vừa là đối tượng trực tiếp chịu tác động của các hành vi tham nhũng, tiêu cực. Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ việc tham nhũng được phát hiện từ phản ánh, tố giác của người dân, báo chí hoặc các tổ chức xã hội. Vì vậy, việc phát huy vai trò giám sát của Nhân dân đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức là một trong những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng. Để thực hiện tốt điều này, cần tiếp tục mở rộng các hình thức công khai, minh bạch trong quản lý nhà nước, đặc biệt là các lĩnh vực liên quan đến ngân sách, đất đai, đầu tư công và tài sản công.
Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tham gia tích cực hơn vào hoạt động giám sát và phản biện xã hội, có vai trò cầu nối giữa Nhân dân với Đảng và Nhà nước, góp phần phản ánh kịp thời những vấn đề bất cập trong quản lý nhà nước cũng như những biểu hiện tiêu cực trong đội ngũ cán bộ, công chức. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế tiếp nhận và xử lý thông tin phản ánh, tố cáo của người dân một cách minh bạch, kịp thời và hiệu quả, bảo đảm mọi thông tin có giá trị đều được xem xét, xác minh và xử lý theo quy định của pháp luật. Khi các kênh giám sát xã hội được phát huy đầy đủ, hoạt động của bộ máy nhà nước sẽ ngày càng minh bạch hơn, qua đó góp phần xây dựng nền hành chính liêm chính, phục vụ Nhân dân và tăng cường hiệu quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong giai đoạn mới.
Chú thích:
1, 2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 9, 10.
3. Tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong vận hành chính quyền địa phương hai cấp. https://nhandan.vn/tang-cuong-phong-chong-tham-nhung-lang-phi-trong-van-hanh-chinh-quyen-dia-phuong-2-cap-post928929.html, truy cập ngày 01/3/2026.
4, 7. Đồng bộ, quyết liệt chống tham nhũng, tiêu cực. https://dangcongsan.org.vn/xay-dung-dang/dong-bo-quyet-liet-chong-tham-nhung-tieu-cuc.html, truy cập ngày 26/2/2026
5, 6. Ban Nội chính Trung ương (2025). Báo cáo về công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí trong vận hành chính quyền địa phương hai cấp.
