Some solutions for the preservation of Vietnamese Buddhist culture in the present day
ThS. Nguyễn Thị Hồng
Trường Đại học Hồng Đức
(Quanlynhanuoc.vn) – Văn hóa Phật giáo với tư cách là một nhân tố cấu thành trong văn hóa Việt Nam nên có vai trò quan trọng tham gia và đóng góp trong tiến trình xây dựng nền văn hóa dân tộc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa văn hóa hiện nay, vấn đề khai thác và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có văn hóa Phật giáo được coi là nhiệm vụ chiến lược của Đảng và Nhà nước nhằm phát triển văn hóa và con người Việt Nam, góp phần xây dựng nền tảng đạo đức xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.
Từ khóa: Văn hóa; bảo tồn văn hóa; Phật giáo; vật thể; phi vật thể.
Abstract: Buddhist culture, as a constituent element of Vietnamese culture, plays an important role in participating in and contributing to the process of building the national culture. In the current context of cultural globalization, the issue of exploiting and promoting traditional cultural values, including Buddhist culture, is regarded as a strategic task of the Party and the State in order to develop Vietnamese culture and people. This effort also contributes to building the moral foundation of society, strengthening the great national unity bloc, and moving toward the goal of sustainable development.
Keywords: Culture; cultural preservation; Buddhism; tangible heritage; intangible heritage.
1. Đặt vấn đề
Văn hóa Phật giáo là một thành tố văn hóa có lịch sử lâu dài, song hành và hòa quyện với truyền thống văn hóa dân tộc, mang lại những giá trị vật chất cũng như giá trị tinh thần không nhỏ trong đời sống của người dân Việt Nam. Chính vì vậy, trong bối cảnh hội nhập, trước tác động của làn sóng toàn cầu hóa mạnh mẽ, nhất là trên lĩnh vực văn hóa thì vấn đề bảo lưu, gìn giữ bản sắc văn hóa Phật giáo không bị phá hủy và chống lại “hiện tượng xâm lăng văn hóa” cần phải được chú ý và quan tâm hơn. Bảo tồn văn hóa Phật giáo cũng chính là bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, là gìn giữ những nét đẹp truyền thống, những di sản văn hóa vật thể và phi vật thể mà Phật giáo tạo dựng; đồng thời, phát huy những giá trị tốt đẹp ngày một đa dạng, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam phát triển.
2. Cơ sở lý luận
Văn hóa Phật giáo là một phạm trù rộng, bao quát trên nhiều lĩnh vực: pháp phục, ngôn ngữ, di sản, kiến trúc… đồng thời, văn hóa Phật giáo luôn gắn liền với tiến trình phát triển của nền văn hóa Việt Nam. Văn hóa Phật giáo là một bộ phận của văn hóa nhân loại, là sự kết hợp giữa tinh hoa văn hóa vật chất và tinh thần của đạo Phật chứa đựng trong đời sống của con người, được con người sáng tạo và tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn của mình. Văn hóa Phật giáo chính là tổng thể các giá trị đặc trưng, là những thành tựu mà Phật giáo có được trong lịch sử tồn tại và phát triển.
Trong thời đại công nghệ phát triển mạnh mẽ, văn hóa Phật giáo với tư cách là một bộ phận của văn hóa, chính là một phần sức mạnh nội sinh để Việt Nam hội nhập mà không bị hòa tan trong quá trình hội nhập quốc tế. Nhận thức được tầm quan trọng và vị trí của Phật giáo trong văn hóa Việt Nam, đồng thời, những thách thức trước bối cảnh toàn cầu hóa, công tác bảo vệ văn hóa Phật giáo luôn được Đảng, Nhà nước và Nhân dân ta hết sức chú trọng. Những quan điểm và chính sách với bảo tồn di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh, trong đó có bảo tồn văn hóa Phật giáo luôn được đặt lên hàng đầu.
Các chỉ thị, nghị quyết liên quan đến vấn đề bảo tồn văn hóa, tôn giáo được ban hành, như: Nghị định số 69-HĐBT ngày 21/3/1991 của Hội đồng Bộ trưởng quy định về các hoạt động tôn giáo; Chỉ thị số 379/TTg ngày 23/7/1993 của Thủ tướng Chính phủ về các hoạt động tôn giáo. Tiếp đến là Nghị quyết Trung ương 5 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII (năm 1998), trong đó, lần đầu tiên, Nghị quyết đã dành mục 8 về ‘‘chính sách văn hóa đối với tôn giáo’’. Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII là Nghị quyết điển hình về văn hóa tôn giáo và cũng là cơ sở quan trọng trong việc hoạch định chính sách văn hóa tôn giáo của Nhà nước ta. Một trong những nội dung thực hiện Nghị quyết đó là phải bảo tồn, kế thừa và phát huy các di sản văn hóa dân tộc, trong đó có di sản văn hóa Phật giáo.
Ngày 29/6/2001, tại kỳ họp lần thứ 9, quốc hội khóa X, Luật Di sản văn hóa được thông qua (có hiệu lực từ ngày 01/01/2002). Nội dung Luật Di sản văn hóa năm 2001 chỉ rõ, Nhà nước có chính sách và kế hoạch đầu tư cho các dự án bảo tồn di sản văn hóa dân tộc; đồng thời, kêu gọi và khuyến khích sự tham gia đóng góp trí tuệ, công sức, tiền bạc từ nhiều nguồn lực xã hội, trong đó tất yếu phải có sự tham gia của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, tăng ni, Phật tử trong cả nước và nước ngoài vào việc bảo vệ và phát huy các giá trị di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam1.
Pháp lệnh Tín ngưỡng, tôn giáo, được Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XI thông qua ngày 18/6/2004. Nội dung của Pháp lệnh đã thể hiện quan điểm của Đảng và Nhà nước đối với việc bảo tồn và gìn giữ những giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể của các tôn giáo – tín ngưỡng. Trong văn kiện của Đảng qua các kỳ đại hội, đặc biệt, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, đề cập trực tiếp các nội dung về tôn giáo và công tác tôn giáo một cách toàn diện, có trọng điểm với dung lượng nhiều nhất so với các kỳ đại hội trước đó.
Như vậy, xuất phát từ quan điểm đúng đắn về tôn giáo và tín ngưỡng của Đảng và Nhà nước, với chủ trương tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, Nhà nước đã tạo điều kiện để người dân góp phần xây dựng và phát triển văn hóa Việt Nam nói chung và văn hóa Phật giáo nói riêng. Có thể nhận thấy, các hệ thống văn bản, quy phạm pháp luật liên quan đến bảo tồn, tôn tạo di tích văn hóa được Đảng, Nhà nước ban hành đã tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc, bảo đảm cho hoạt động bảo tồn và phát huy những giá trị của di sản văn hóa trong tiến trình xây dựng và phát triển xã hội.
3. Thực trạng việc bảo tồn những giá trị văn hóa Phật giáo
Trên phương diện văn hóa vật thể, Phật giáo đã đóng góp cho văn hóa Việt Nam những công trình kiến trúc, điêu khắc và hệ thống tượng thờ mang nhiều giá trị văn hóa đặc sắc. Công tác bảo tồn những giá trị văn hóa vật thể của Phật giáo đã có những thành tựu đáng kể, trong đó, việc xây dựng mới nhiều ngôi chùa khang trang và độ sộ trong những năm gần đây, như: chùa Bái Đính (Ninh Bình), Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên (Vĩnh Phúc), chùa Thiên Phúc (Phú Thọ)… hay một số ngôi chùa cũng được trùng tu, tôn tạo, như: chùa Phật tích (Bắc Ninh), Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử (Quảng Ninh), chùa Hương (Hà Nội), chùa Thầy (Hà Nội)… góp phần tạo nên diện mạo mới, làm tăng thêm những giá trị của văn hóa vật thể của Phật giáo cho nền văn hóa nước nhà.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được thì vấn đề bảo tồn văn hóa vật thể Phật giáo vẫn còn những hạn chế, như: trong nhiều năm trở lại đây, việc xâm lăng văn hóa, các di tích Phật giáo “kêu cứu” đang trở nên cấp thiết đối với các cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương trên cả nước nói chung và tại các địa phương nói riêng. Vấn đề bảo tồn văn hóa Phật giáo vẫn còn nhiều thiếu sót. Tình trạng xâm hại di tích văn hóa Phật giáo ở nhiều nơi vẫn còn diễn ra, chính quyền địa phương không giải quyết ngay từ đầu, để sự việc kéo dài phức tạp, khó giải quyết.
Thêm vào đó, nhiều công trình kiến trúc Phật giáo đang xuống cấp hay bị phá hủy, trùng tu và xây dựng lại một cách tùy tiện, vi phạm nguyên tắc về bảo quản, trùng tu, sửa chữa di tích văn hóa, lịch sử, kiến trúc Phật giáo, làm mất đi kiến trúc truyền thống vốn có trong văn hóa vật thể.
Trên phương diện văn hóa phi vật thể, những thành tựu của văn hóa Phật giáo phi vật thể cũng chiếm một vị trí không nhỏ trong kho tàng văn hóa dân tộc Việt Nam. Sau nhiều thập niên gặp khó khăn về nhân lực, tài lực, vật lực (nhất là những khó khăn do sự kiểm soát hoạt động Phật sự của chính quyền). Những năm gần đây, do chính sách đổi mới và hòa nhập của Nhà nước, Phật giáo đang có những bước tiến đáng mừng. Công tác giáo dục đạo đức Phật giáo cho tầng lớp thanh niên cũng đã thu lại được những kết quả khả quan khi các lớp trẻ, thanh niên là học sinh, sinh viên ngày càng tích cực tham gia và các hoạt động xã hội, từ thiện, văn hóa, giáo dục… của Phật giáo.
Không chỉ chú trọng đến giáo dục tư tưởng, giáo lý và đạo đức Phật giáo mà hiện nay các lễ hội truyền thống của dân tộc cũng dần được phục hồi. Từ ngày đổi mới, hội nhập, đã phục hồi, phục dựng hàng trăm lễ hội Phật giáo từ nhỏ đến lớn, từ cấp quốc gia đến cấp địa phương, như lễ hội Chùa Hương, lễ hội Yên Tử, chùa Thầy… Các lễ hội đã tổ chức tốt nên đã được đông đảo du khách thập phương và tín đồ Phật tử tham gia.
Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị văn hóa phi vật thể mà Phật giáo mang lại thì vẫn còn nhiều vấn nạn gây bức xúc, trực tiếp ảnh hưởng đến vấn đề bảo tồn văn hóa Phật giáo, như: còn có kinh sách được in không bảo đảm chất lượng, thậm chí còn sai lệch với chính pháp; băng đĩa, ấn phẩm lậu có nội dung những bài thuyết giảng sai lạc về Phật học; nhiều hiện tượng, nhiều buổi lễ… mang tính dị đoan, mê tín nhưng lại mang danh Phật, danh Thánh. Phong tục tập quán, lối sống bị Tây hóa, văn hóa pha tạp dẫn đến các giá trị văn hóa truyền thống của Phật giáo dần bị lu mờ.
Thêm vào đó, quá trình hội nhập và phát triển đất nước theo xu hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa đã kéo theo hệ lụy, làm ảnh hưởng đến những giá trị văn hóa truyền thống, bản sắc văn hóa của dân tộc, như: đạo đức của một bộ phận chức sắc bị suy thoái do lệch lạc trong tư tưởng; nhiều hủ tục mê tín xuất hiện với mục đích vụ lợi, mang tính chất kinh doanh. Việc lợi dụng Phật giáo để thực hiện những hành vi mê tín là một thực tế đang diễn ra hiện nay và gây bức xúc trong dư luận xã hội.
Trong các lễ hội Phật giáo, có nơi tình hình an ninh trật tự chưa được bảo đảm, còn có việc chen lấn, xô đẩy; trộm cắp; xả rác bừa bãi; bói toán… tạo điều kiện cho mê tín dị đoan lộng hành. Còn có hành vi khất thực phi thời, phi pháp của một số tu sĩ biến chất sống ngoài khuôn khổ Giáo hội, hoặc một số người giả danh tu sĩ lợi dụng hình thức trì bình khất thực như một nghề để sống. Một bộ phận tăng ni bị sa sút phẩm hạnh, gây bức xúc trong dư luận…
4. Một số giải pháp bảo tồn văn hóa Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
Để bảo tồn những giá trị văn hóa Phật giáo, đồng thời, khắc phục những yếu điểm, những mặt còn tồn đọng trong vấn đề bảo tồn văn hóa Phật giáo Việt Nam hiện nay, cần tập trung một số giải pháp sau:
Thứ nhất, hoàn thiện chính sách tôn giáo phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội nước ta hiện nay. Đồng thời, bổ sung, hoàn thiện những văn bản, chính sách, pháp luật nhằm tạo ra cơ sở pháp lý và nâng cao vai trò của cộng đồng dân cư trong việc bảo tồn những di sản văn hóa nói chung và văn hóa Phật giáo nói riêng. Xem xét và đưa ra những văn bản hay quy định của Giáo hội về việc bảo tồn, bảo tàng và phát huy các di tích, di sản văn hóa Phật giáo để nâng cao ý thức trong các tăng ni, Phật tử cũng như cộng đồng dân cư.
Những văn bản, quy định hướng dẫn trùng tu, tôn tạo và bảo vệ di tích cần phải tối giản những khâu, những thủ tục rườm rà, để quá trình thực hiện được diễn ra thuận lợi và nhanh chóng. Các ban ngành, tổ chức Giáo hội Phật giáo Việt Nam phải có nhiều hành động thiết thực hơn nữa trong quá trình bảo tồn văn hóa Phật giáo, bởi từ trước tới nay vấn đề này vẫn còn nhiều lơi lỏng và chủ quan, do vậy, dẫn đến một số điểm tiêu cực, làm hỏng các giá trị văn hóa tốt đẹp của đạo Phật. Chính vì vậy, xây dựng và thiết lập lại trật tự, kỷ cương, nâng cao ý thức của tăng ni, Phật tử và người dân sẽ là một trong những yếu tố tiên quyết đối với vấn đề bảo tồn văn hóa Phật giáo.
Thứ hai, cần có kế hoạch đào tạo nguồn nhân lực bảo tồn giá trị văn hóa Phật giáo.
Bảo tồn giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể Phật giáo ở nước ta hiện nay rất cần có kế hoạch đào tạo nguồn nhân lực, trước hết phải kể đến là các tăng ni, Phật tử. Những người thực hành Phật đạo chẳng những cần nắm vững giáo lý đạo Phật, biết cách hướng dẫn tụ tập cho Phật tử mà còn phải được đào tạo để nâng cao trình độ năng lực, làm lành mạnh hóa các sinh hoạt Phật giáo.
Đối với các giá trị văn hóa vật thể của Phật giáo, Đảng, Nhà nước và Giáo hội Phật giáo Việt Nam cần thường xuyên quan tâm, nắm bắt thực trạng của di tích Phật giáo để phát hiện sớm những hạng mục xuống cấp và cần được sửa chữa, tôn tạo gấp, nhằm hạn chế thấp nhất những tác nhân gây xuống cấp, như: ẩm thấp, mối mọt… Những công trình tu bổ, chống xuống cấp của di tích Phật giáo phải tuân thủ theo quy trình: nghiên cứu hiện trạng – xây dựng dự án và thiết kế kỹ thuật dự toán – thẩm định phê duyệt – thi công dưới sự giám sát của các nhà khoa học, các nhà chuyên môn và duy trì nhật ký công trình nghiệm thu – hoàn chỉnh hồ sơ xây dựng, tu bổ.
Thứ ba, chú trọng công tác tuyên truyền, giáo dục trong cộng đồng, người dân, đặc biệt là đối với thế hệ thanh thiếu niên.
Phương tiện truyền thông đại chúng rất hữu hiệu cho việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa các tôn giáo, vì vậy, có thể giới thiệu và tuyên truyền về ý nghĩa, giá trị của các di tích lịch sử văn hóa Phật giáo trên các phương tiện thông tin đại chúng, qua sách, báo. Mở các cuộc triển lãm về di sản văn hóa Phật giáo, thông qua đó giúp người dân tìm hiểu thêm những giá trị độc đáo mà nghệ thuật và kiến trúc Phật giáo mang lại. Đối với những di chỉ Phật giáo, hãy dành một vị trí khang trang, xứng với tầm vóc cũng như tạo một không khí du lịch tâm linh rộng rãi.
Cơ quan quản lý nhà nước kết hợp với tổ chức giáo hội địa phương tổ chức những sinh hoạt văn hóa. Qua đó giúp người dân hiểu sâu hơn về Văn hóa Phật giáo, khơi dậy truyền thống dân tộc, niềm tự hào dân tộc bằng chính trí tuệ, tình yêu và tâm hồn người Việt, cũng như tạo tiền đề cho những người làm văn hóa tại địa phương trong công tác tổ chức những sự kiện văn hóa Phật giáo, đáp ứng nhu cầu của tăng ni và đồng bào Phật tử. Từ đó, đóng góp nhiều trí tuệ và sáng tạo hơn nữa để giữ gìn và phát huy văn hóa Phật giáo Việt Nam.
Kết hợp hoạt động Phật giáo trong những dịp lễ hội với du lịch nhằm đưa những nét đẹp truyền thống của các lễ hội Phật giáo, như lễ Phật đản, Vu Lan, hay các lễ hội chùa diễn ra tại địa phương đến gần hơn với du khách trong và ngoài nước để chuyển tải những tinh hoa và giá trị của văn hóa Phật giáo.
Phật giáo với những đạo lý tốt đẹp không chỉ cần được bồi dưỡng đối với các tăng ni, Phật tử mà việc giáo dục đạo đức Phật giáo đối với người dân thông qua việc tham gia thực hiện các lễ hội, ăn chay, thờ Phật, bố thí… cũng rất quan trọng nhằm tôn lên những giá trị nhân văn cao đẹp của đạo Phật.
Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Phật giáo cần phải được đặt trong mối quan hệ với sự phát triển và hội nhập, gìn giữ, kế thừa những giá trị văn hóa tốt đẹp, khai thác và tìm tòi những giá trị văn hóa mới phù hợp với văn hóa dân tộc, góp phần làm giàu và phong phú hơn bản sắc dân tộc Việt.
5. Kết luận
Văn hóa tôn giáo nói chung, văn hoá Phật giáo nói riêng là một thành tố trong chỉnh thể văn hóa dân tộc. Đồng hành cùng dân tộc, Phật giáo và văn hóa Phật giáo xứng đáng trở thành một nhân tố không thể thiếu trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam. Hiện nay, diện mạo và tầm vóc của văn hóa Phật giáo đã được khẳng định và có vị trí vững chắc trong văn hóa dân tộc. Một thời đại mới đang mở ra cùng với những thách thức của hội nhập và phát triển, đòi hỏi sự năng động tinh thần Phật giáo trong vai trò phát huy và dung hợp những giá trị nhân bản của văn hóa Phật giáo trong nền văn hóa dân tộc, trong đó bảo vệ và phát huy di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam là một hướng đi đúng đắn góp phần tôn vinh văn hóa dân tộc Việt Nam.
Chú thích:
1. Cục Di sản văn hóa (2008). Một con đường tiếp cận Di sản văn hóa. Tập 4. Hà Nội, tr 39 – 40.
Tài liệu tham khảo:
1. Vũ Đình Anh (2010). Giữ gìn văn hóa trong lễ hội chùa. Tạp chí nghiên cứu Phật học, số 3, tr. 28 – 30.
2. Đặng Văn Bài (2006). Phật giáo Việt Nam từ góc nhìn di sản văn hóa. Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 1, tr. 17 – 21.
3. Đặng Văn Bài (2008). Nhận diện để phát huy giá trị di sản văn hóa Phật giáo Việt Nam. Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 5, tr. 16 – 22.
4. Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa tôn giáo. Một số vấn đề về văn hóa tôn giáo và tư vấn bảo tồn di sản văn hóa tôn giáo trong giai đoạn hiện nay. Kỷ yếu tọa đàm khoa học, tr. 136.
5. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Phật giáo. https://tapchinghiencuuphathoc.vn/bao-ton-va-phat-huy-gia-tri-van-hoa-phat-giao.html, ngày 25/10/2016.
6. Bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá, di sản Phật giáo. https://thanhtra.com.vn/dan-toc-ton-giao/tin-tuc/bao-ton-phat-huy-gia-tri-van-hoa-di-san-phat-giao-202367.html, 27/9/2022.
7. Thực trạng bảo tồn di sản văn hoá Phật giáo Việt Nam. https://vanhoaphatgiaovietnam.net/thu-vien/sing/thuc-trang-bao-ton-di-san-van-hoa-phat-giao-viet-nam, ngày 30/5/2025.
