Improving the quality of military technical personnel training: a complex training ecosystem approach
Trần Minh Hiển
Trường Cao đẳng Kỹ thuật Quân sự 1
Tổng cục Hậu cần – Kỹ thuật
(Quanlynhanuoc.vn) – Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra những biến đổi sâu sắc trong lĩnh vực quốc phòng, với sự xuất hiện của các hệ thống vũ khí tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), từ đó đặt ra yêu cầu mới về chất lượng đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật quân sự. Bài viết đề xuất khung “Hệ sinh thái đào tạo phức hợp” (Complex Training Ecosystem – CTE), một mô hình phân tích mới tích hợp đồng thời 3 chiều tương hỗ: công nghệ (chuyển đổi số, AI, thực tế ảo VR/AR), phương pháp luận (mô hình CDIO, đào tạo chuyên sâu công nghệ lõi) và nhân văn (phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” thời kỳ mới). Các giải pháp được đề xuất dựa trên quan điểm của Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII (2025 – 2030), hướng tới mục tiêu xây dựng Quân đội “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”.
Từ khóa: Hệ sinh thái; đào tạo phức hợp; chuyển đổi số; mô hình CDIO; vũ khí trang bị kỹ thuật.
Abstract: The Fourth Industrial Revolution is driving profound transformations within the defense sector, specifically through the emergence of AI-integrated weapon systems. These advancements necessitate a paradigm shift in the quality of training for military technical personnel. This paper proposes the “Complex Training Ecosystem” (CTE) – a novel analytical framework that integrates three reciprocal dimensions: technology (digital transformation, AI, VR/AR), methodology (the CDIO model and core technology specialization), and the humanistic element (promoting the “Uncle Ho’s Soldiers” cultural values in the new era). The proposed solutions are grounded in the Resolution of the 12th Military Party Congress (2025 – 2030), aiming to build a “revolutionary, regular, elite, and modern” military force.
Keywords: Complex training ecosystem, digital transformation, CDIO model, weapons and technical equipment.
1. Đặt vấn đề
Sự xuất hiện của các hệ thống vũ khí tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), đã làm thay đổi căn bản cấu trúc lực lượng và phương thức tác chiến của quân đội hiện đại. Trong bối cảnh đó, Đảng ta kiên định thực hiện mục tiêu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa1. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật quân sự đủ năng lực làm chủ các tổ hợp vũ khí trang bị kỹ thuật thế hệ mới.
Tại Hội nghị sơ kết 3 năm thực hiện phương châm “Chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”2, Cục Quân huấn – Nhà trường, Bộ Quốc phòng cho biết, công tác giáo dục và đào tạo trong Quân đội đã có những đột phá mạnh mẽ, như: đã triển khai xây dựng chuẩn đầu ra của 576 chương trình đào tạo (năm 2024 đã ban hành chuẩn đầu ra của 206 chương trình đào tạo đại học và chức vụ). Các nhà trường cũng tích cực, chủ động đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số vào quản lý, điều hành huấn luyện, thi, kiểm tra, đánh giá, cải cách hành chính… Với mục đích “gắn nhà trường với đơn vị, đào tạo gắn với sử dụng”, các nhà trường đã tổ chức phối hợp, mời 2.324 lượt lãnh đạo, chỉ huy cơ quan, đơn vị tham gia vào các hoạt động giáo dục và đào tạo (tăng 456 lượt so với giai đoạn 2018 – 2021); đồng thời, tổ chức cán bộ đi khảo sát, tham quan, học tập thực tế, tham gia diễn tập, làm giám khảo hội thi, hội thao của các đơn vị3.
Về mô hình đào tạo kỹ thuật quân sự quốc tế, các nghiên cứu gần đây cho thấy, xu hướng hội tụ giữa 2 mô hình chủ đạo: mô hình đào tạo kỹ thuật – chuyên sâu (technical-specialist model) và mô hình giáo dục quân sự chuyên nghiệp (Professional Military Education, PME). Nhiều nghiên cứu trước đây đã tiếp cận vấn đề nâng cao chất lượng đào tạo kỹ thuật quân sự từ các góc độ đơn lẻ đổi mới nội dung, chương trình đào tạo, ứng dụng công nghệ số, hoặc tăng cường thực hành. Bài viết đề xuất triển khai giải pháp “hệ sinh thái đào tạo phức hợp” cho phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật quân sự trong giai đoạn mới.
2. Mô hình hệ sinh thái đào tạo phức hợp
2.1. Hệ sinh thái đào tạo phức hợp
Khái niệm “hệ sinh thái” trong giáo dục (educational ecosystem) được Chuck Barritt và F. Lee Alderman Jr. (2004)4 sử dụng mô tả các mối quan hệ tương hỗ giữa các thành phần trong môi trường học tập. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất ứng dụng “hệ sinh thái đào tạo phức hợp” (Complex Training Ecosystem – CTE) được định nghĩa là: hệ thống các thành phần đào tạo tương tác đa chiều, bao gồm công nghệ, phương pháp luận và yếu tố con người, vận hành trong một môi trường mở nhằm tối ưu hóa năng lực đầu ra theo định hướng thực chiến.
Mô hình CTE khắc phục hạn chế của tư duy tuyến tính đầu vào – đầu ra (input-output) vốn phổ biến trong quản lý đào tạo quân sự truyền thống. Thay vào đó, CTE nhấn mạnh tính vòng lặp phản hồi (feedback loop) liên tục giữa kết quả đào tạo và yêu cầu thực tiễn chiến đấu – điều này tạo ra cơ chế tự điều chỉnh cho toàn hệ thống.
2.2. Ba chiều cấu trúc của mô hình CTE
Mô hình CTE được cấu trúc theo 3 chiều hữu cơ, tương hỗ lẫn nhau:
(1) Công nghệ (Technology Dimension): bao gồm hạ tầng số, các nền tảng học tập thông minh (LMS), thiết bị mô phỏng thực tế ảo (VR/AR) và ứng dụng AI trong cá nhân hóa lộ trình đào tạo.
(2) Phương pháp luận (Methodology Dimension): bao gồm thiết kế chương trình theo khung năng lực CDIO, đào tạo chuyên sâu công nghệ lõi và liên kết đào tạo – nghiên cứu – sản xuất.
(3) Nhân văn (Humanistic Dimension): bao gồm hệ giá trị văn hóa tinh thần “Bộ đội Cụ Hồ” và “2 kiên định, 2 đẩy mạnh, 2 ngăn ngừa” và phương châm “5 vững”5.
Mô hình CTE được xây dựng nhất quán với quan điểm chỉ đạo của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng (xem Bảng 1), cho thấy,sự kết nối giữa mô hình CTE với 3 khâu đột phá đã đề ra tại Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII (nhiệm kỳ 2025 – 2030), gồm: (1) Hoàn thiện đồng bộ thể chế quân sự, quốc phòng, huy động hiệu quả các nguồn lực xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; (2) Tập trung phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đẩy mạnh thu hút, trọng dụng nhân tài, nâng cao chất lượng chính quy, quản lý kỷ luật, phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” thời kỳ mới; (3) Đẩy mạnh phát triển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển công nghiệp quốc phòng tự chủ, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại6.
Bảng 1. Kết nối giữa 3 khâu đột phá đề ra tại Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII và mô hình CTE
| Khâu đột phá chiến lược (Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII nhiệm kỳ 2025 – 2030) | Chiều CTE tương ứng | Mục tiêu cụ thể trong đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật |
| Đẩy mạnh phát triển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển công nghiệp quốc phòng tự chủ, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại | Công nghệ | Ứng dụng AI, VR/AR vào huấn luyện kỹ thuật; xây dựng “Nhà trường thông minh”; đào tạo nhân lực làm chủ công nghệ lõi (vi mạch, hệ thống nhúng) phục vụ công nghiệp quốc phòng lưỡng dụng |
| Hoàn thiện đồng bộ thể chế quân sự, quốc phòng, huy động hiệu quả các nguồn lực xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại | Phương pháp luận | Chuẩn hóa quy trình và chương trình đào tạo; xây dựng khung năng lực liên thông giữa các cấp học và chuyên ngành; huy động nguồn lực xã hội hóa cho cơ sở vật chất huấn luyện kỹ thuật |
| Tập trung phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đẩy mạnh thu hút, trọng dụng nhân tài, nâng cao chất lượng chính quy, quản lý kỷ luật, phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” thời kỳ mới | Nhân văn | Xây dựng cơ chế thu hút và trọng dụng chuyên gia công nghệ cao; rèn luyện tác phong chính quy, kỷ luật tự giác; phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” trong môi trường kỹ thuật số |
3. Các giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật quân sự theo mô hình hệ sinh thái đào tạo phức hợp
Thứ nhất, giải pháp về công nghệ.
Chuyển đổi số trong đào tạo kỹ thuật quân sự không đơn giản là số hóa tài liệu, mà là tái cấu trúc toàn diện hệ sinh thái học tập theo định hướng dữ liệu (data-driven learning). Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII xác định: “Đầu tư nguồn lực, xây dựng nhà trường thông minh, hiện đại, tiệm cận các cơ sở đào tạo quân sự của các nước tiên tiến, một số nhà trường trở thành trung tâm khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo”7. Mô hình này đề cao sự tương tác đa chiều giữa người dạy, người học và hệ thống công nghệ hỗ trợ thông minh.
Theo đó, cần phát triển hệ thống học tập số (LMS/LXP), tích hợp các bộ lọc tìm kiếm nâng cao (Search Engine) và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để gợi ý tài liệu liên quan dựa trên nhu cầu của người học. Tích hợp các hệ thống kiểm tra thích ứng, nơi AI tự động điều chỉnh độ khó của câu hỏi dựa trên trình độ thực tế của người học để xác định chính xác giới hạn năng lực, xây dựng quy trình đánh giá toàn diện, minh bạch và bám sát thực lực của từng cá nhân.
Thứ hai, Mô hình CDIO và đào tạo công nghệ lõi, liên kết đào tạo.
Mô hình CDIO (Conceive – Design – Implement – Operate) được khởi xướng bởi MIT (Mỹ) cùng 3 trường đại học kỹ thuật Thụy Điển (Chalmers University of Technology, KTH Royal Institute of Technology và Linköping University) nhằm thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo hàn lâm và thực tiễn nghề nghiệp, hiện đã được áp dụng tại hơn 100 cơ sở giáo dục đại học trên toàn thế giới8. Việc triển khai mô hình CDIO đã tạo ra sự thay đổi có hệ thống trong thiết kế chương trình: học viên không chỉ tiếp nhận kiến thức thụ động mà phải tham gia vào chuỗi giá trị nhận thức – thiết kế – triển khai – vận hành các hệ thống kỹ thuật thực tế.
Thực hiện chiến lược của Chính phủ và Bộ Quốc phòng về phát triển công nghiệp công nghệ cao, Học viện Kỹ thuật Quân sự đã chủ động đi đầu trong đào tạo chuyên ngành Thiết kế vi mạch và hệ thống nhúng9. Sinh viên trực tiếp thực hành trên các phần mềm thiết kế vi mạch chuyên dụng bản quyền từ các tập đoàn hàng đầu thế giới như Cadence, Siemens”. Nội dung học tập được thiết kế linh hoạt, bao quát theo các hướng chuyên sâu từ thiết kế và kiểm thử vi mạch số, thiết kế vi mạch tương tự, vi mạch siêu cao tần đến các hệ thống nhúng thông minh, đáp ứng nhu cầu khắt khe của cả các doanh nghiệp và các tập đoàn công nghệ trong và ngoài nước10.
Thứ ba, phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” thời kỳ mới.
Nếu công nghệ và phương pháp luận tập trung vào năng lực kỹ thuật (technical competence), thì nhân văn sẽ phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ”, động lực và bản lĩnh (will and character) – yếu tố quyết định hiệu quả vận dụng năng lực trong thực tiễn. Về mặt tổ chức, xây dựng tác phong làm việc khoa học và kỷ luật nghiêm minh, tạo ra không gian an toàn (psychological safety) để nhân viên kỹ thuật “dám” nêu bất cập trong quy trình, “dám” đề xuất cải tiến và “dám” chịu trách nhiệm về sáng kiến của mình. Đây là nền tảng của đổi mới sáng tạo trong môi trường quân đội, điều mà các nghiên cứu về tổ chức học tập (learning organization) đã khẳng định là điều kiện tiên quyết để tổ chức thích nghi với môi trường thay đổi nhanh.
Đồng thời, cần thực hiện tốt phương châm “2 kiên định, 2 đẩy mạnh, 2 ngăn ngừa” (kiên định đường lối quân sự, quốc phòng của Đảng; kiên định xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị; đẩy mạnh xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; đẩy mạnh hội nhập quốc tế và đối ngoại quốc phòng; ngăn ngừa các nguy cơ chiến tranh, xung đột; ngăn ngừa mọi biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong Đảng bộ Quân đội và toàn quân) và phương châm “5 vững” (chính trị vững – kỷ luật vững – công nghệ vững – nghệ thuật quân sự vững – đời sống bộ đội vững)11.
4. Kết luận
Nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật quân sự trong bối cảnh hiện nay đòi hỏi xây dựng một hệ sinh thái đào tạo phức hợp (CTE) với 3 chiều tương hỗ: công nghệ (chuyển đổi số, AI, VR/AR), phương pháp luận (mô hình CDIO, đào tạo chuyên sâu công nghệ lõi) và nhân văn. Sự đồng bộ giữa 3 chiều này là giải pháp tối ưu để hiện thực hóa phương châm “chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”, góp phần xây dựng công nghiệp quốc phòng tự chủ, tự lực, tự cường, lưỡng dụng và hiện đại.
Hệ sinh thái đào tạo phức hợp (CTE) được đề xuất, như khung phân tích tích hợp dành riêng cho lĩnh vực đào tạo kỹ thuật quân sự. Mô hình CTE thiết lập cầu nối lý luận giữa khoa học giáo dục và khoa học quân sự, đặc biệt là giữa mô hình CDIO (vốn xuất phát từ kỹ thuật dân sự) với yêu cầu đặc thù về “năng lực thực chiến” trong đào tạo quân sự. Nghiên cứu tiếp theo tập trung vào kiểm chứng và hiệu chỉnh mô hình trong điều kiện thực tế của các học viện, nhà trường quân đội; đánh giá tác động của từng chiều CTE theo hướng độc lập, cũng như xây dựng bộ chỉ số đo lường hiệu quả triển khai phù hợp với đặc thù tổ chức quân đội.
Chú thích:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 167.
2, 3. Bộ Quốc phòng sơ kết 3 năm thực hiện phương châm “Chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”. https://mod.gov.vn/vn/chi-tiet/sa-ttsk/sa-tt-qpan/bo-quoc-phong-so-ket-03-nam-thuc-hien-phuong-cham-chat-luong-dao-tao-cua-nha-truong-la-kha-nang-san-sang-chien-dau-cua-don-vi.
4. Chuck Barritt, and F. Lee Alderman Jr., (2004). Creating a reusable learning objects strategy: Leveraging information and learning in a knowledge economy.
5, 11. Tổng cục Chính trị (2026). Công văn số 117/CT-TH ngày 12/01/2026 về quán triệt, triển khai thực hiện “2 kiên định, 2 đẩy mạnh, 2 ngăn ngừa” và phương châm “5 vững”.
6, 7. Khai mạc Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025 – 2030. https://mod.gov.vn/bo-truong/chi-tiet?current=true&urile=wcm:path:/mod/sa-mod-site/minister-site/hoat-dong/khai-mac-dai-hoi-dang-bo-quan-doi-lan-thu-xii-nhiem-ky-2025-2030.
8. Edward F. Crawley, Johan Malmqvist, Sören Östlund, Doris R. Brodeur, Kristina Edström (2014). Rethinking Engineering Education: The CDIO Approach (2nd edition). New York: Springer.
9, 10. Học viện Kỹ thuật quân sự: Tiên phong đào tạo nguồn nhân lực dân sự chất lượng cao cho ngành công nghiệp bán dẫn. https://www.qdnd.vn/giao-duc-khoa-hoc/nha-truong-quan-doi/hoc-vien-ky-thuat-quan-su-tien-phong-dao-tao-nguon-nhan-luc-dan-su-chat-luong-cao-cho-nganh-cong-nghiep-ban-dan-1027963.
