(Quanlynhanuoc.vn) – Sáng ngày 08/4/2026, tại Hà Nội, Học viện Hành chính và Quản trị công tổ chức Tọa đàm khoa học: “Quản trị địa phương và phân cấp, phân quyền tại châu Á: xu hướng, thách thức và yêu cầu nâng cao năng lực”. Tọa đàm được tổ chức theo hình thức trực tiếp và trực tuyến đến các Phân hiệu của Học viện.
Đại biểu tham dự Tọa đàm, về phía khách mời, có: GS.TS. Alex Brillantes Jr., Tổng thư ký EROPA; bà Kartherine Ederm, chuyên viên hành chính cao cấp EROPA; bà Ainna Shariz Comia, nghiên cứu viên cao cấp, Quản lý Văn phòng EROPA.
Về phía Học viện Hành chính và Quản trị công, có: PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến, Giám đốc Học viện; đại diện lãnh đạo các Khoa, ban, đơn vị; cùng đông đảo cán bộ, giảng viên, nhà khoa học của Học viện tham dự Tọa đàm.
Phát biểu khai mạc và đề dẫn Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến nhấn mạnh, quản trị địa phương và phân cấp, phân quyền không chỉ là vấn đề tổ chức bộ máy mà cốt lõi là việc phân bổ quyền lực, nguồn lực và trách nhiệm trong hệ thống quản trị quốc gia hiện đại. Ông khẳng định, yêu cầu chuyển đổi từ tư duy quản lý hành chính sang quản trị phát triển, trong đó chính quyền địa phương phải đóng vai trò chủ động kiến tạo, linh hoạt và đa trung tâm, có sự tham gia của nhà nước, thị trường và xã hội. Đồng thời, ông nhấn mạnh hiệu quả của phân quyền không nằm ở mức độ phân cấp mà phụ thuộc vào năng lực thực thi, đặc biệt là năng lực quản trị tài chính công và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương. Trên cơ sở đó, ông mong được GS.TS. Alex Brillantes Jr. giúp cán bộ, giảng viên, nhà khoa học của Học viện Hành chính và Quản trị công hiểu rõ hơn những vấn đề cốt lõi, cũng như những lựa chọn chính sách phù hợp với bối cảnh Việt Nam; đồng thời, các kiến thức được chia sẻ tại Tọa đàm sẽ được chuyển hóa vào hoạt động giảng dạy và thực tiễn quản lý, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và năng lực đội ngũ cán bộ.
Tại Tọa đàm, GS.TS. Alex Brillantes Jr. tham luận chủ đề: “Quản trị địa phương và phân cấp, phân quyền tại khu vực châu Á: xu hướng, thách thức và yêu cầu nâng cao năng lực”. Giáo sư Alex Brillantes nhấn mạnh rằng, phân cấp, phân quyền được xác định là xu hướng tất yếu của quản trị hiện đại ở châu Á, gắn liền với tiến trình dân chủ hóa và cải cách hành chính. Xu hướng này thể hiện trước hết ở việc mở rộng phân quyền theo hướng đa chiều, không chỉ trong lĩnh vực hành chính mà còn bao gồm cả chính trị (thông qua bầu cử và đại diện địa phương), tài chính (tăng cường tự chủ ngân sách) và quản trị cung ứng dịch vụ công.
Các quốc gia trong khu vực đang áp dụng đa dạng mô hình thực hiện, từ cách tiếp cận “bùng nổ” như Indonesia đến cách tiếp cận từng bước, thận trọng như Việt Nam và Trung Quốc, trên cơ sở kết hợp giữa kiểm soát của trung ương và gia tăng quyền tự chủ của địa phương. Bên cạnh đó, vai trò của chính quyền địa phương ngày càng được nâng cao, thể hiện qua việc tham gia sâu hơn vào quá trình lập kế hoạch, phân bổ ngân sách, cũng như thúc đẩy đổi mới sáng tạo và cạnh tranh phát triển giữa các vùng. Một xu hướng quan trọng khác là sự chuyển dịch sang mô hình quản trị đa trung tâm với sự tham gia của khu vực tư nhân, các tổ chức xã hội và cộng đồng nhằm thích ứng với bối cảnh “đa khủng hoảng” như biến đổi khí hậu, dịch bệnh và chuyển đổi số.
Về thách thức, GS.TS. Alex Brillantes cho rằng, phân quyền không tự động mang lại hiệu quả mà đối mặt với nhiều thách thức, như: (1) Sự chênh lệch và hạn chế về nguồn lực tài chính (khoảng cách giàu – nghèo giữa các địa phương; phụ thuộc vào ngân sách trung ương; cơ chế phân bổ chưa hợp lý); (2) Năng lực quản lý địa phương còn yếu (thiếu cán bộ có chuyên môn; hạn chế về kỹ năng quản trị hiện đại; khó đáp ứng yêu cầu quản trị phức tạp trong bối cảnh mới); (3) Vấn đề phối hợp trung ương – địa phương (chồng chéo thẩm quyền; thiếu cơ chế điều phối hiệu quả; nguy cơ “vừa phân quyền vừa tái tập trung”); (4) Rủi ro về thể chế và chính trị (nhóm lợi ích địa phương; giới tinh hoa thao túng nguồn lực và quyết định công; phi tập trung hóa nhưng không đi kèm dân chủ hóa thực chất; (5) Trách nhiệm giải trình còn yếu (sự tham gia của người dân còn hình thức; thiếu minh bạch và cơ chế giám sát hiệu quả). Như vậy, thách thức cốt lõi chính là khoảng cách giữa “trao quyền” và “khả năng thực thi quyền lực hiệu quả”.
Theo GS.TS. Alex Brillantes, để phân cấp, phân quyền thực sự hiệu quả, cần nâng cao năng lực về hành chính địa phương (đào tạo đội ngũ cán bộ chuyên nghiệp; phát triển kỹ năng quản trị hiện đại; tăng tính thích ứng với bối cảnh mới (chuyển đổi số, khủng hoảng); tăng cường năng lực tài chính (thiết lập nguồn thu ổn định cho địa phương; cải cách hệ thống chuyển giao tài chính; áp dụng cơ chế phân bổ theo hiệu quả và nhu cầu); hoàn thiện thể chế và cơ chế phối hợp; tăng cường trách nhiệm giải trình và thúc đẩy sự tham gia thực chất của người dân; khuyến khích đổi mới và cạnh tranh địa phương để tạo động lực cho các địa phương phát triển sáng tạo, học hỏi các mô hình tốt trong khu vực, gắn phân quyền với phát triển bền vững. Như vậy, yêu cầu cốt lõi để phân cấp, phân quyền hiệu quả là nâng cao: “năng lực, thể chế, con người, tài chính” để bảo đảm “trao quyền đi đôi với kiểm soát và hiệu quả”.
Hàm ý chính sách đối với Việt Nam được Giáo sư Alex Brillantes đề xuất theo hướng tăng cường hiệu quả phân cấp, phân quyền gắn với bảo đảm năng lực và kiểm soát thể chế. Cụ thể, Việt Nam cần đẩy mạnh phân quyền tài chính một cách thực chất thông qua việc bảo đảm nguồn thu ổn định và hoàn thiện cơ chế chuyển giao ngân sách giữa trung ương và địa phương, qua đó, nâng cao tính tự chủ của các tỉnh. Đồng thời, việc nâng cao năng lực hành chính của chính quyền địa phương cần được ưu tiên, đặc biệt là xây dựng đội ngũ công chức chuyên nghiệp, có kỹ năng quản trị hiện đại. Bên cạnh đó, cần thiết lập sự cân bằng hợp lý giữa kiểm soát của trung ương và tính linh hoạt của địa phương, bảo đảm sự thống nhất của hệ thống nhưng vẫn tạo không gian cho đổi mới sáng tạo; đồng thời, khuyến khích cạnh tranh phát triển giữa các địa phương, thúc đẩy đổi mới kinh tế và nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ công, vẫn duy trì sự nhất quán trong chính sách phát triển quốc gia.
Tọa đàm đã nhận được nhiều câu hỏi, trao đổi sôi nổi từ các đại biểu, tập trung vào một số nội dung trọng tâm, như: cơ chế thúc đẩy hợp tác giữa các chính quyền địa phương trong bối cảnh phân cấp, phân quyền; hệ thống chỉ số đo lường năng lực địa phương làm căn cứ cho phân cấp tài chính; giải pháp thúc đẩy đổi mới sáng tạo của địa phương ngoài yếu tố tài chính; cách thức chuyển từ phân cấp quản lý ngân sách sang phân cấp quản trị hệ sinh thái tài chính địa phương (bao gồm ngân sách, tài sản công, vốn tư nhân, tài chính xanh); cũng như các biện pháp khắc phục tâm lý ỷ lại vào cấp trên, qua đó tăng cường tính chủ động và sáng tạo của chính quyền địa phương,…
Trao đổi với các giảng viên, nhà khoa học của Học viện, GS.TS. Alex Brillantes Jr. nhấn mạnh rằng, phân cấp không đồng nghĩa với tách rời, mà đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và giữa các địa phương với nhau. Theo đó, chính quyền trung ương giữ vai trò điều phối, thiết lập cơ chế để các địa phương hợp tác giải quyết các vấn đề liên vùng, liên ngành. Phân cấp tài chính cần gắn chặt với chức năng, nhiệm vụ được giao, bảo đảm nguyên tắc “giao nhiệm vụ đến đâu, phân bổ nguồn lực đến đó”; đồng thời, dựa trên năng lực thực thi, điều kiện thực tế và khả năng đáp ứng nhiệm vụ của từng địa phương. GS.TS. Alex Brillantes Jr. cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lắng nghe, tiếp nhận và lan tỏa các sáng kiến từ cơ sở; theo đó, Trung ương và nhà khoa học cần thiết lập các kênh tiếp nhận, tổng hợp và tôn vinh sáng kiến thông qua các cơ chế, giải thưởng trong nước và quốc tế.
Bên cạnh đó, việc thúc đẩy hợp tác liên địa phương và tăng cường học hỏi kinh nghiệm quốc tế được xem là giải pháp quan trọng nhằm nuôi dưỡng đổi mới sáng tạo. GS.TS. Alex Brillantes Jr. cho rằng, phân cấp, phân quyền cần được nhìn nhận như một quá trình huy động và tái cấu trúc tổng thể các nguồn lực phát triển, không chỉ giới hạn trong ngân sách nhà nước mà còn bao gồm sự tham gia của khu vực tư nhân thông qua các cơ chế hợp tác công – tư. Trong quá trình này, chính quyền trung ương giữ vai trò định hướng, giám sát và xây dựng hệ thống tiêu chí, chỉ số để đánh giá hiệu quả quản trị địa phương; việc phân bổ nguồn lực cần dựa trên ba căn cứ chính là năng lực của địa phương, nguồn lực sẵn có và nhu cầu phát triển. Đồng thời, cần chú trọng nâng cao năng lực quản trị cho cả trung ương và địa phương nhằm đáp ứng yêu cầu quản trị hệ sinh thái tài chính ngày càng phức tạp. Để khắc phục tâm lý ỷ lại và thúc đẩy tính chủ động, sáng tạo, việc phân bổ nguồn lực cần gắn với năng lực và hiệu quả thực thi; theo đó, địa phương thực hiện tốt sẽ được giao quyền và nguồn lực nhiều hơn, ngược lại, những địa phương sử dụng nguồn lực kém hiệu quả sẽ bị hạn chế phân bổ. Cách tiếp cận này góp phần tạo động lực cho địa phương nâng cao năng lực và cải thiện hiệu quả quản trị.
Kết luận Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Bá Chiến trân trọng cảm ơn GS.TS. Alex Brillantes Jr. đã cung cấp một bức tranh toàn diện, vừa mang tính học thuật sâu sắc, vừa gắn với thực tiễn sinh động về quản trị địa phương và phân cấp, phân quyền tại khu vực châu Á. Qua đó cho thấy, mặc dù mỗi quốc gia có bối cảnh địa chính trị, kinh tế và thể chế khác nhau; lựa chọn mô hình và lộ trình phân cấp, phân quyền không giống nhau, song vẫn tồn tại những nguyên lý và giá trị chung mang tính phổ quát, đặc biệt là yêu cầu bảo đảm sự cân bằng giữa trao quyền và kiểm soát, giữa tự chủ địa phương và điều phối thống nhất của trung ương. Phân cấp, phân quyền cần được nhìn nhận như một quá trình động, đòi hỏi tiếp tục nghiên cứu sâu hơn cả về lý luận và thực tiễn nhằm phục vụ hiệu quả cho công tác hoạch định chính sách, giảng dạy và quản lý. Những trao đổi, chia sẻ tại Tọa đàm có ý nghĩa thiết thực đối với Học viện Hành chính và Quản trị công trong việc nâng cao chất lượng đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức; đồng thời, góp phần cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả quản trị địa phương ở Việt Nam.
Nguyễn Thùy – Khánh Huyền
