Sustainable tourism development along the Red River corridor in Hanoi: a state governance perspective
Phạm Thị Thu Huyền
Học viện Hành chính và Quản trị công
Email: Huyenptt@hanoitourist.com.vn.
(Quanlynhanuoc.vn) – Sông Hồng là trục không gian tự nhiên, lịch sử và văn hóa quan trọng của Thủ đô Hà Nội, hội tụ nhiều tiềm năng phát triển du lịch đường sông, du lịch văn hóa, du lịch sinh thái, du lịch làng nghề và các hoạt động kinh tế ven sông. Tuy nhiên, hiệu quả khai thác tiềm năng của tuyến sông Hồng vẫn chưa tương xứng do quy hoạch và chính sách còn thiếu đồng bộ; kết cấu hạ tầng và sản phẩm du lịch chưa đáp ứng yêu cầu phát triển; khả năng huy động nguồn lực còn hạn chế; cơ chế phối hợp liên ngành chưa hiệu quả; công tác quản lý tài nguyên, môi trường và cảnh quan ven sông còn nhiều bất cập, trong khi chưa hình thành cơ chế quản trị tích hợp và đầu mối điều phối thống nhất. Bài viết đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quản lý không gian ven sông, đổi mới cơ chế phối hợp liên ngành, tăng cường huy động nguồn lực xã hội, đẩy mạnh quản trị tài nguyên, môi trường và phát huy vai trò của doanh nghiệp, cộng đồng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng theo hướng bền vững.
Từ khóa: Kinh tế du lịch; Quản lý nhà nước về kinh tế du lịch; tuyến du lịch sông Hồng; phát triển bền vững.
Abstract: The Red River is a vital natural, historical, and cultural axis of the capital city of Hanoi, offering significant potential for the development of river tourism, cultural tourism, ecotourism, craft village tourism, and riverside economic activities. However, the effective exploitation of the Red River’s potential remains inadequate due to a lack of coordination in planning and policy; infrastructure and tourism products that do not yet meet development requirements; limited capacity to mobilize resources; ineffective inter-agency coordination mechanisms; and there are still many shortcomings in the management of resources, the environment, and the riverside landscape, while an integrated governance mechanism and a unified coordination hub have yet to be established. This article proposes solutions to improve the institutional framework, enhance the quality of riverside spatial management, reform inter-agency coordination mechanisms, strengthen the mobilization of social resources, promote resource and environmental governance, and leverage the roles of businesses and communities to improve the effectiveness of state management and foster the sustainable development of the Red River tourism corridor.
Keywords: Tourism economy; State management of the tourism economy; Red River tourism route; sustainable development.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và đô thị bền vững, kinh tế du lịch ngày càng khẳng định vai trò là ngành kinh tế tổng hợp, góp phần thúc đẩy tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của địa phương. Đối với các đô thị lớn, phát triển du lịch gắn với khai thác không gian sông được xem là hướng đi phù hợp nhằm kết hợp giữa phát triển kinh tế, bảo tồn tài nguyên, gìn giữ bản sắc văn hóa và cải thiện chất lượng môi trường đô thị. Đây cũng là xu hướng được nhiều quốc gia lựa chọn trong chiến lược phát triển bền vững.
Sông Hồng là trục không gian tự nhiên, lịch sử và văn hóa quan trọng của Thủ đô Hà Nội, hội tụ nhiều tiềm năng phát triển du lịch đường sông, du lịch văn hóa, du lịch sinh thái và các hoạt động kinh tế ven sông. Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 05/5/2022 của Bộ Chính trị, Luật Thủ đô năm 2024, Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030 và Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng đã tạo cơ sở chính trị và pháp lý quan trọng cho việc khai thác, phát huy giá trị của tuyến sông theo hướng phát triển bền vững. Tuy nhiên, hiệu quả khai thác vẫn chưa tương xứng với tiềm năng do quy hoạch, hạ tầng, cơ chế phối hợp và quản lý tài nguyên, môi trường còn nhiều hạn chế. Trên cơ sở đánh giá những kết quả đạt được, những hạn chế và nguyên nhân, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, góp phần khai thác hiệu quả tiềm năng của sông Hồng và thúc đẩy phát triển kinh tế du lịch theo hướng bền vững.
2. Lý luận về quản lý nhà nước đối với phát triển kinh tế du lịch tuyến sông theo hướng bền vững
Kinh tế du lịch tuyến sông là bộ phận của kinh tế du lịch được hình thành trên cơ sở khai thác tổng hợp các giá trị tự nhiên, lịch sử, văn hóa và cảnh quan của không gian sông nhằm phát triển các loại hình du lịch, dịch vụ và các hoạt động kinh tế phụ trợ. So với các loại hình du lịch khác, kinh tế du lịch tuyến sông có tính liên ngành, liên vùng và phụ thuộc chặt chẽ vào công tác quy hoạch, quản lý giao thông đường thủy, quản lý tài nguyên nước, bảo vệ môi trường và bảo tồn di sản văn hóa. Do đó, hiệu quả khai thác tuyến sông chịu tác động trực tiếp từ chất lượng quản lý nhà nước và mức độ phối hợp giữa các chủ thể quản lý.
Quản lý nhà nước về phát triển kinh tế du lịch tuyến sông theo hướng bền vững là quá trình các cơ quan nhà nước sử dụng hệ thống pháp luật, chiến lược, quy hoạch, chính sách và các công cụ quản lý để định hướng, tổ chức, điều tiết và kiểm soát các hoạt động phát triển kinh tế du lịch trên tuyến sông. Nội dung quản lý bao gồm xây dựng và tổ chức thực hiện quy hoạch, chính sách; huy động và phân bổ nguồn lực; quản lý tài nguyên, môi trường; thanh tra, kiểm tra và điều phối sự tham gia của các chủ thể liên quan nhằm khai thác hiệu quả tiềm năng, bảo tồn tài nguyên và di sản, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng và du khách, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.
Quản lý nhà nước đối với phát triển kinh tế du lịch tuyến sông theo hướng bền vững là quá trình quản lý tổng hợp, liên ngành và đa chủ thể. Trên cơ sở chức năng quản lý nhà nước và đặc điểm của hoạt động kinh tế du lịch tuyến sông, nội dung quản lý tập trung vào 6 nhóm cơ bản.
Thứ nhất, xây dựng và ban hành chiến lược, quy hoạch, kế hoạch và chính sách phát triển kinh tế du lịch tuyến sông theo hướng bền vững. Đây là nội dung có ý nghĩa định hướng, tạo lập khuôn khổ pháp lý và xác định mục tiêu phát triển trong từng giai đoạn. Việc xây dựng chiến lược, quy hoạch và các cơ chế, chính sách phải bảo đảm thống nhất với quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội, quy hoạch đô thị, quy hoạch giao thông đường thủy và quy hoạch bảo tồn tài nguyên, tạo cơ sở để khai thác hiệu quả tiềm năng kinh tế du lịch của tuyến sông.
Thứ hai, tổ chức thực hiện chiến lược, quy hoạch và chính sách phát triển kinh tế du lịch tuyến sông theo hướng bền vững. Nội dung này bao gồm việc cụ thể hóa các chủ trương, chính sách thành chương trình, kế hoạch và dự án; phân công trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý; hướng dẫn, hỗ trợ doanh nghiệp và cộng đồng tham gia phát triển du lịch; đồng thời theo dõi, đánh giá kết quả thực hiện để kịp thời điều chỉnh các giải pháp quản lý phù hợp với yêu cầu phát triển.
Thứ ba, huy động và phân bổ các nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế du lịch trên tuyến sông. Nhà nước giữ vai trò định hướng và tạo lập môi trường thuận lợi nhằm huy động nguồn lực từ ngân sách nhà nước, khu vực tư nhân và các hình thức hợp tác công – tư để đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, bến thủy, cơ sở vật chất kỹ thuật, nguồn nhân lực và chuyển đổi số trong hoạt động du lịch.
Thứ tư, quản lý tài nguyên, môi trường và cảnh quan của tuyến sông. Nội dung này tập trung vào việc bảo vệ hệ sinh thái, kiểm soát ô nhiễm môi trường, bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử và cảnh quan ven sông; đồng thời quản lý việc khai thác, sử dụng tài nguyên hợp lý nhằm bảo đảm phát triển lâu dài và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Thứ năm, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm trong phát triển kinh tế du lịch tuyến sông theo hướng bền vững. Nhà nước thực hiện kiểm tra việc chấp hành các quy định của pháp luật trong hoạt động kinh doanh du lịch, giao thông đường thủy, bảo vệ môi trường, sử dụng đất và khai thác tài nguyên; phát hiện, xử lý kịp thời các hành vi vi phạm, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý.
Thứ sáu, phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng trong phát triển kinh tế du lịch tuyến sông theo hướng bền vững. Do hoạt động kinh tế du lịch tuyến sông có tính liên ngành và liên vùng, việc thiết lập cơ chế phối hợp giữa các sở, ngành, chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng dân cư có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả quản lý. Sự phối hợp này góp phần nâng cao hiệu quả quy hoạch, đầu tư, quản lý tài nguyên, phát triển sản phẩm du lịch và bảo đảm sự tham gia của cộng đồng trong quá trình phát triển.
Như vậy, quản lý nhà nước đối với phát triển kinh tế du lịch tuyến sông không chỉ dừng lại ở việc ban hành các quy định quản lý mà còn bao gồm toàn bộ quá trình hoạch định chính sách, tổ chức thực hiện, huy động nguồn lực, kiểm soát hoạt động phát triển và điều phối các chủ thể tham gia nhằm đạt được các mục tiêu phát triển bền vững.
3. Thực trạng quản lý nhà nước về phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội
3.1. Tiềm năng phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội
Sông Hồng là trục sông chính chảy qua địa bàn thành phố Hà Nội với chiều dài khoảng 163 km, đi qua 13 quận, huyện. Không chỉ giữ vai trò quan trọng về thủy văn và giao thông đường thủy, sông Hồng còn là không gian lịch sử, văn hóa và sinh thái gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của Thăng Long – Hà Nội. Theo Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Quy hoạch phân khu đô thị Sông Hồng, khu vực hai bên bờ sông được định hướng trở thành hành lang phát triển chiến lược, kết hợp giữa chức năng phòng, chống lũ với phát triển đô thị, văn hóa, dịch vụ và du lịch theo hướng bền vững.
Tuyến du lịch sông Hồng hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế du lịch. Dọc hai bên bờ sông tập trung hệ thống tài nguyên du lịch tự nhiên và nhân văn phong phú với nhiều di tích lịch sử – văn hóa, làng nghề truyền thống, lễ hội, không gian sinh thái và các điểm đến có giá trị khai thác du lịch. Cùng với lợi thế về cảnh quan mặt nước và hệ thống giao thông thủy, đây là cơ sở để phát triển các loại hình du lịch đường sông, du lịch văn hóa, sinh thái, cộng đồng và kinh tế ban đêm, đồng thời mở rộng không gian phát triển du lịch của Thủ đô Hà Nội theo hướng liên kết giữa khu vực nội đô và ngoại thành.
Những năm gần đây, thành phố Hà Nội đã từng bước đưa vào khai thác một số tuyến du lịch đường sông, đồng thời đầu tư cải thiện hạ tầng giao thông thủy, bến khách và không gian công cộng ven sông. Tuy nhiên, việc khai thác các tiềm năng này vẫn chưa tương xứng với lợi thế sẵn có do kết cấu hạ tầng phục vụ du lịch còn thiếu đồng bộ, sản phẩm du lịch chưa đa dạng và liên kết giữa các điểm đến còn hạn chế.
Bảng 1. Tiềm năng phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội
| Chỉ tiêu | Quy mô |
| Chiều dài sông Hồng chảy qua địa bàn Hà Nội | Khoảng 163 km |
| Quận, huyện có sông Hồng chảy qua | 13 |
| Di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh ven sông Hồng có giá trị khai thác du lịch | Trên 300 |
| Làng nghề truyền thống tiêu biểu ven sông Hồng | Khoảng 80 |
| Điểm du lịch và điểm tham quan có kết nối tuyến sông Hồng | Khoảng 70 |
| Bến thủy nội địa, bến khách đang khai thác tuyến sông Hồng | Gần 50 |
| Tuyến du lịch đường sông Hồng đang khai thác du lịch | 5 |
Bảng 1 cho thấy, tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội có quy mô tài nguyên và không gian phát triển kinh tế du lịch rất lớn, với chiều dài khoảng 163 km đi qua 13 quận, huyện, tập trung trên 300 di tích lịch sử, văn hóa, khoảng 80 làng nghề truyền thống, gần 70 điểm du lịch có khả năng kết nối và gần 50 bến thủy nội địa đang khai thác. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển các sản phẩm du lịch đường sông theo hướng đa dạng, liên kết không gian du lịch giữa khu vực trung tâm với các địa bàn ven sông và các tỉnh trong lưu vực sông Hồng. Tuy nhiên, thực tế mới chỉ có 5 tuyến du lịch đường sông được khai thác hoặc thí điểm, phản ánh khoảng cách khá lớn giữa tiềm năng và kết quả phát triển. Điều này cho thấy công tác quản lý nhà nước vẫn còn những hạn chế trong quy hoạch không gian, đầu tư kết cấu hạ tầng, tổ chức khai thác tài nguyên, huy động nguồn lực xã hội và điều phối giữa các ngành, địa phương có liên quan. Do đó, yêu cầu đặt ra là cần xây dựng cơ chế quản trị thống nhất đối với toàn tuyến sông Hồng, bảo đảm sự đồng bộ giữa quy hoạch phát triển du lịch với quy hoạch đô thị, giao thông đường thủy, bảo vệ môi trường và bảo tồn di sản; đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành, ứng dụng chuyển đổi số và huy động hiệu quả các nguồn lực để khai thác bền vững các giá trị tự nhiên và văn hóa của tuyến sông.
3.2. Xây dựng quy hoạch và chính sách phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội
Xây dựng quy hoạch và chính sách là nội dung nền tảng của quản lý nhà nước đối với phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng, định hướng khai thác không gian ven sông, phân bổ nguồn lực và điều phối hoạt động của các chủ thể tham gia. Những năm gần đây, cùng với định hướng phát triển Thủ đô theo hướng văn hiến, văn minh, hiện đại và bền vững, Trung ương và thành phố Hà Nội đã từng bước hoàn thiện hệ thống quy hoạch và chính sách nhằm phát huy giá trị cảnh quan, văn hóa và sinh thái của sông Hồng gắn với phát triển kinh tế du lịch.
Bảng 2. Quy hoạch và chính sách liên quan đến phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội
| Văn bản, quy hoạch | Nội dung quản lý chủ yếu | Vai trò với phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng |
| Nghị quyết số 15-NQ/TW của Bộ Chính trị (2022) | Định hướng phát triển Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 | Xác định sông Hồng là trục phát triển văn hóa, cảnh quan và dịch vụ |
| Luật Thủ đô năm 2024 | Cơ chế, chính sách đặc thù cho phát triển Thủ đô | Tạo cơ sở pháp lý để huy động nguồn lực và quản lý không gian ven sông Hồng |
| Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 | Định hướng phát triển không gian đô thị, kinh tế và hạ tầng | Xác định sông Hồng là hành lang phát triển kinh tế, du lịch và sinh thái |
| Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng | Quy hoạch sử dụng đất, cảnh quan và hạ tầng hai bên sông | Cơ sở triển khai các dự án phát triển du lịch và chỉnh trang đô thị |
| Chiến lược phát triển du lịch Hà Nội đến năm 2030 | Định hướng phát triển sản phẩm và thị trường du lịch | Xác định du lịch đường sông là sản phẩm đặc trưng của Hà Nội |
| Kế hoạch phát triển du lịch đường sông của UBND thành phố | Triển khai các tuyến du lịch, đầu tư hạ tầng và xúc tiến | Đưa các tuyến du lịch đường sông vào khai thác |
Bảng 2 cho thấy, hệ thống quy hoạch và chính sách phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng đã được hình thành tương đối đồng bộ từ Trung ương đến địa phương. Các văn bản đều thống nhất quan điểm rằng phát triển sông Hồng không chỉ là không gian giao thông và phòng, chống lũ mà còn là hành lang phát triển cảnh quan, văn hóa, dịch vụ và du lịch của Thủ đô. Đây là cơ sở quan trọng để định hướng quy hoạch không gian ven sông, thu hút đầu tư và tổ chức khai thác các nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế du lịch.
Việc lồng ghép định hướng phát triển du lịch đường sông trong Quy hoạch Thủ đô Hà Nội và Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng đã tạo cơ sở cho việc tổ chức không gian, phát triển hạ tầng giao thông thủy, bến khách, khu dịch vụ và bảo tồn các giá trị văn hóa ven sông. Đồng thời, Luật Thủ đô năm 2024 tạo thêm dư địa cho việc phân cấp, phân quyền và huy động nguồn lực xã hội, góp phần nâng cao tính chủ động của thành phố trong triển khai các chương trình và dự án phát triển kinh tế du lịch. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi quy hoạch và chính sách vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển. Một số quy hoạch chuyên ngành chưa được cập nhật đồng bộ với Quy hoạch Thủ đô; tiến độ cụ thể hóa các cơ chế, chính sách còn chậm; chưa hình thành cơ chế đủ hấp dẫn để thu hút đầu tư vào các dự án du lịch ven sông.
Bên cạnh đó, việc quản lý đất bãi sông, hành lang thoát lũ, giao thông đường thủy, bảo tồn di sản và bảo vệ môi trường còn chịu sự điều chỉnh của nhiều cơ quan quản lý, làm phát sinh tình trạng chồng chéo trong quá trình tổ chức thực hiện đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng thống nhất, đồng bộ và khả thi của chính sách, đồng thời tăng cường cơ chế điều phối liên ngành nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng.
3.3. Tổ chức thực hiện quản lý nhà nước đối với phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội
Trên cơ sở các quy hoạch và chính sách đã ban hành, thành phố Hà Nội tổ chức triển khai thông qua việc xây dựng kế hoạch, phân công nhiệm vụ cho các sở, ngành và chính quyền địa phương, đồng thời tăng cường phối hợp trong xúc tiến đầu tư, quảng bá và phát triển các tuyến du lịch đường sông. UBND thành phố giữ vai trò điều phối, chỉ đạo thực hiện các chương trình phát triển kinh tế du lịch gắn với chỉnh trang không gian ven sông và bảo tồn các giá trị văn hóa.
Bảng 3. Kết quả tổ chức thực hiện quản lý nhà nước về phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng giai đoạn 2022-2025
| Chỉ tiêu | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
| Kế hoạch, chương trình triển khai | 6 | 8 | 9 | 11 |
| Hội nghị phối hợp liên ngành | 18 | 24 | 31 | 36 |
| Lớp đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý | 8 | 10 | 13 | 15 |
| Hoạt động xúc tiến, quảng bá du lịch đường sông | 12 | 16 | 20 | 24 |
| Đợt khảo sát, xây dựng sản phẩm du lịch tuyến sông Hồng | 6 | 8 | 10 | 12 |
Bảng 3 cho thấy, công tác tổ chức thực hiện có nhiều chuyển biến tích cực trong giai đoạn 2022 – 2025. Số lượng kế hoạch, chương trình triển khai tăng từ 6 lên 11; hội nghị phối hợp liên ngành tăng từ 18 lên 36; các hoạt động đào tạo cán bộ, xúc tiến quảng bá và khảo sát xây dựng sản phẩm du lịch đều tăng qua các năm. Kết quả này phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn của thành phố trong việc tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng, đồng thời cho thấy cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý từng bước được cải thiện. Tuy nhiên, hiệu quả triển khai chưa tương xứng với yêu cầu phát triển do tiến độ thực hiện một số dự án còn chậm, sự phối hợp giữa các ngành chưa thật sự chặt chẽ và việc kết nối giữa quy hoạch, đầu tư hạ tầng và phát triển sản phẩm du lịch còn thiếu đồng bộ.
Bên cạnh đó, cơ chế theo dõi, giám sát và đánh giá kết quả thực hiện chưa được xây dựng theo hệ thống chỉ tiêu thống nhất, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý nhà nước. Trong quá trình tổ chức thực hiện, UBND thành phố Hà Nội giữ vai trò chỉ đạo, điều phối chung; các sở, ngành thực hiện chức năng quản lý theo lĩnh vực và phối hợp với chính quyền các quận, huyện ven sông trong quản lý quy hoạch, bảo tồn di sản, đầu tư hạ tầng, phát triển sản phẩm và quản lý hoạt động du lịch. Cơ chế phân công này đã tạo cơ sở cho việc triển khai các chương trình phát triển kinh tế du lịch, song vẫn cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng nâng cao trách nhiệm giải trình, tăng cường phối hợp liên ngành và phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan trong quá trình triển khai phát triển kinh tế du lịch trên tuyến sông Hồng một cách hiệu quả.
3.4. Thực trạng huy động nguồn lực cho phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội
Phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng đòi hỏi nguồn lực lớn cho đầu tư hạ tầng giao thông đường thủy, bến khách, không gian công cộng, cơ sở dịch vụ, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực. Thời gian qua, thành phố Hà Nội đã huy động nguồn lực theo hướng kết hợp giữa ngân sách nhà nước và xã hội hóa, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tham gia đầu tư vào các sản phẩm và dịch vụ du lịch đường sông.
Bảng 4. Kết quả huy động nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng giai đoạn 2022 – 2025
| Chỉ tiêu | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
| Kinh phí đầu tư từ ngân sách (tỷ đồng) | 165 | 210 | 285 | 340 |
| Vốn huy động xã hội hóa (tỷ đồng) | 95 | 130 | 180 | 255 |
| Doanh nghiệp tham gia đầu tư | 14 | 18 | 22 | 29 |
| Dự án hợp tác công – tư (PPP) (dự án) | 1 | 2 | 3 | 4 |
| Bến thủy được đầu tư, nâng cấp (bến) | 4 | 6 | 8 | 10 |
| Dự án ứng dụng công nghệ số trong quản lý và quảng bá du lịch (dự án) | 5 | 7 | 10 | 13 |
Bảng 4 cho thấy, nguồn lực đầu tư cho phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng tăng liên tục trong giai đoạn 2022-2025. Kinh phí từ ngân sách nhà nước tăng từ 165 tỷ đồng lên 340 tỷ đồng, trong khi vốn xã hội hóa tăng từ 95 tỷ đồng lên 255 tỷ đồng; số doanh nghiệp tham gia đầu tư, dự án PPP, bến thủy được nâng cấp và các dự án ứng dụng công nghệ số đều có xu hướng gia tăng. Điều này cho thấy, thành phố đã từng bước mở rộng việc huy động nguồn lực ngoài ngân sách và quan tâm đầu tư hạ tầng phục vụ phát triển du lịch đường sông. Tuy nhiên, quy mô đầu tư vẫn chưa tương xứng với tiềm năng của tuyến sông Hồng; số dự án PPP còn ít, các dự án có tính động lực chưa nhiều, hạ tầng bến khách, điểm dừng chân và dịch vụ hỗ trợ còn thiếu, trong khi việc ứng dụng công nghệ số mới ở giai đoạn đầu. Thực trạng này cho thấy cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế huy động nguồn lực, tăng sức hấp dẫn đối với khu vực tư nhân và ưu tiên đầu tư vào các dự án có tính lan tỏa nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và khai thác bền vững không gian kinh tế du lịch trên tuyến sông Hồng.
3.5. Thực trạng thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm trong phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội
Thanh tra, kiểm tra là một trong những chức năng quan trọng của quản lý nhà nước nhằm bảo đảm việc chấp hành pháp luật, nâng cao hiệu lực quản lý và tạo môi trường phát triển du lịch lành mạnh, an toàn, bền vững. Đối với kinh tế du lịch tuyến sông Hồng, hoạt động thanh tra, kiểm tra được thực hiện trên nhiều lĩnh vực như giao thông đường thủy, kinh doanh dịch vụ du lịch, bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên, sử dụng đất ven sông, bảo đảm an toàn cho khách du lịch và thực hiện các quy định về phòng, chống thiên tai. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của các hoạt động du lịch đường sông, thành phố Hà Nội đã tăng cường công tác thanh tra chuyên ngành, kiểm tra liên ngành và xử lý các hành vi vi phạm nhằm bảo đảm trật tự, an toàn và nâng cao chất lượng dịch vụ.
Bảng 5. Kết quả thanh tra, kiểm tra hoạt động kinh tế du lịch tuyến sông Hồng giai đoạn 2022 – 2025
| Chỉ tiêu | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
| Cuộc thanh tra, kiểm tra liên ngành (cuộc) | 35 | 42 | 48 | 55 |
| Cơ sở kinh doanh, bến thủy được kiểm tra (cơ sở) | 128 | 146 | 171 | 193 |
| Vụ việc vi phạm được xử lý (vụ) | 24 | 27 | 31 | 34 |
| Vi phạm về bảo vệ môi trường (vụ) | 8 | 10 | 12 | 14 |
| Vi phạm về an toàn giao thông, an toàn du lịch (vụ) | 11 | 13 | 15 | 17 |
Bảng 5 cho thấy, công tác thanh tra, kiểm tra đối với hoạt động kinh tế du lịch trên tuyến sông Hồng được tăng cường trong giai đoạn 2022 – 2025. Số cuộc thanh tra liên ngành tăng từ 35 lên 55 cuộc; số cơ sở được kiểm tra tăng từ 128 lên 193; đồng thời, số vụ vi phạm được phát hiện và xử lý cũng tăng từ 24 lên 34 vụ, phản ánh sự chủ động của các cơ quan quản lý nhà nước trong việc mở rộng phạm vi giám sát và thực thi pháp luật. Các vi phạm chủ yếu liên quan đến điều kiện kinh doanh dịch vụ du lịch, an toàn giao thông đường thủy, bảo vệ môi trường và việc sử dụng hành lang bảo vệ sông. Tuy nhiên, hoạt động thanh tra vẫn chủ yếu xử lý sau khi vi phạm xảy ra, trong khi công tác giám sát, cảnh báo sớm và ứng dụng công nghệ số trong quản lý còn hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức thanh tra theo hướng tăng cường giám sát điện tử, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan và nâng cao hiệu quả phòng ngừa vi phạm.
4. Một số giải pháp
Một là, hoàn thiện thể chế và chính sách phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội theo hướng bền vững.
Tiếp tục rà soát, sửa đổi và hoàn thiện hệ thống chính sách liên quan đến phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng theo hướng thống nhất giữa quy hoạch đô thị, quản lý đất đai, giao thông đường thủy, bảo vệ môi trường và phát triển du lịch. Thành phố Hà Nội cần chủ động cụ thể hóa các cơ chế đặc thù theo Luật Thủ đô năm 2024 nhằm tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho phát triển không gian ven sông và thu hút đầu tư. Đồng thời, nghiên cứu ban hành các chính sách ưu đãi về đất đai, thuế, tín dụng và thủ tục đầu tư đối với các dự án du lịch đường sông có quy mô lớn, thân thiện với môi trường và có khả năng lan tỏa. Việc hoàn thiện thể chế cần gắn với việc nâng cao tính khả thi của chính sách, bảo đảm sự thống nhất trong tổ chức thực hiện và hạn chế tình trạng chồng chéo giữa các quy định chuyên ngành.
Hai là, nâng cao chất lượng quy hoạch và quản lý không gian ven sông Hồng cho phát triển kinh tế du lịch bền vững trên địa bàn thành phố Hà Nội.
Đẩy nhanh tiến độ triển khai quy hoạch Thủ đô Hà Nội và quy hoạch phân khu đô thị Sông Hồng, bảo đảm sự đồng bộ giữa quy hoạch phát triển du lịch với quy hoạch sử dụng đất, giao thông, hạ tầng kỹ thuật và công tác phòng, chống thiên tai. Quản lý không gian ven sông cần được thực hiện theo hướng phát triển đa chức năng, hài hòa giữa khai thác kinh tế và bảo tồn cảnh quan, di sản văn hóa, cũng như hệ sinh thái. Thành phố cần ưu tiên đầu tư vào hệ thống bến thủy, điểm dừng chân, không gian công cộng, trung tâm dịch vụ và các tuyến kết nối giữa đường thủy và đường bộ nhằm hình thành chuỗi sản phẩm du lịch liên hoàn. Đồng thời, tăng cường kiểm soát việc sử dụng hành lang bảo vệ sông, bảo đảm phát triển phù hợp với yêu cầu thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.
Ba là, đổi mới tổ chức quản lý và tăng cường phối hợp liên ngành trong phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn Thành phố Hà Nội theo hướng bền vững.
Hoàn thiện cơ chế tổ chức quản lý theo hướng xác định rõ cơ quan đầu mối điều phối phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng, khắc phục tình trạng phân tán chức năng giữa các sở, ngành. Cùng với việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cần xây dựng cơ chế phối hợp thường xuyên giữa các cơ quan quản lý về du lịch, quy hoạch, giao thông, tài nguyên và môi trường, văn hóa và chính quyền các quận, huyện ven sông. Đồng thời, thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu, trao đổi thông tin và giám sát liên ngành nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính và tăng cường trách nhiệm giải trình của các cơ quan thực thi. Bên cạnh đó, cần mở rộng hợp tác với các địa phương trong lưu vực sông Hồng để bảo đảm tính thống nhất trong khai thác và quản lý tuyến du lịch liên vùng, hiệu quả và bền vững hơn.
Bốn là, huy động nguồn lực và thúc đẩy đầu tư phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội theo hướng bền vững.
Đa dạng hóa nguồn lực đầu tư thông qua mở rộng hợp tác công – tư (PPP), tăng cường xã hội hóa và tạo môi trường đầu tư minh bạch, ổn định nhằm thu hút doanh nghiệp tham gia phát triển hạ tầng và dịch vụ du lịch đường sông. Thành phố cần ưu tiên bố trí ngân sách cho các công trình hạ tầng thiết yếu, đồng thời ban hành cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào bến khách, bến du thuyền, trung tâm dịch vụ, không gian trải nghiệm và các sản phẩm du lịch đặc trưng. Song song với đó, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước thông qua việc xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, bản đồ số du lịch, hệ thống quản lý bến thủy và nền tảng quảng bá, kết nối dịch vụ trực tuyến. Việc kết hợp giữa đầu tư hạ tầng và chuyển đổi số sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, cải thiện trải nghiệm của du khách và tăng sức hấp dẫn của điểm đến.
Năm là, tăng cường bảo vệ môi trường và phát triển bền vững trong quản lý khai thác kinh tế du lịch tuyến sông Hồng.
Quản lý phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng cần đặt mục tiêu bảo vệ tài nguyên và môi trường lên hàng đầu nhằm bảo đảm khai thác lâu dài các giá trị của không gian ven sông. Thành phố cần tăng cường kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm, nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng nước, bảo vệ hệ sinh thái, cảnh quan và hành lang bảo vệ sông; đồng thời đẩy mạnh bảo tồn các di tích lịch sử, làng nghề truyền thống và các giá trị văn hóa bản địa. Khuyến khích phát triển các mô hình du lịch xanh, du lịch sinh thái, kinh tế tuần hoàn và sử dụng năng lượng sạch trong hoạt động du lịch; lồng ghép các tiêu chí môi trường vào quá trình thẩm định, cấp phép và đánh giá hiệu quả của các dự án đầu tư. Đây là điều kiện quan trọng để hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế với việc bảo tồn tài nguyên và nâng cao chất lượng môi trường sống.
Sáu là, phát huy vai trò của cộng đồng và doanh nghiệp trong phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội theo hướng bền vững.
Cộng đồng dân cư và doanh nghiệp là hai chủ thể quan trọng quyết định hiệu quả phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế khuyến khích người dân tham gia bảo tồn di sản, phát triển sản phẩm du lịch cộng đồng, giám sát việc thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường và giữ gìn cảnh quan ven sông. Đồng thời, tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp đầu tư đổi mới sản phẩm, nâng cao chất lượng dịch vụ, ứng dụng công nghệ số và xây dựng thương hiệu du lịch đường sông Hà Nội. Thành phố cũng cần tăng cường liên kết với các tỉnh, thành phố trong lưu vực sông Hồng để hình thành các tuyến, điểm du lịch liên vùng, đa dạng hóa sản phẩm và nâng cao năng lực cạnh tranh của kinh tế du lịch. Sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời tạo nền tảng cho phát triển kinh tế du lịch trên tuyến sông Hồng theo hướng bền vững.
5. Kết luận
Phát triển kinh tế du lịch tuyến sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội là định hướng quan trọng nhằm khai thác hiệu quả các giá trị tự nhiên, văn hóa và lịch sử của Thủ đô Hà Nội, đồng thời góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển đô thị bền vững. Kết quả nghiên cứu cho thấy, công tác quản lý nhà nước thời gian qua đã có nhiều chuyển biến tích cực thông qua việc từng bước hoàn thiện quy hoạch, chính sách, tăng cường đầu tư hạ tầng, huy động nguồn lực xã hội và phát triển các sản phẩm du lịch đường sông. Tuy nhiên, hiệu quả quản lý vẫn chưa tương xứng với tiềm năng do còn tồn tại những hạn chế về tính đồng bộ của quy hoạch, cơ chế phối hợp liên ngành, việc huy động nguồn lực, phát triển hạ tầng và quản lý tài nguyên, môi trường.
Để phát huy hiệu quả tiềm năng của tuyến sông Hồng, công tác quản lý nhà nước cần được đổi mới theo hướng quản trị tích hợp, bảo đảm sự thống nhất giữa việc hoàn thiện thể chế, tổ chức thực hiện quy hoạch, huy động nguồn lực, chuyển đổi số và bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng, gắn phát triển kinh tế du lịch với việc bảo tồn di sản văn hóa, gìn giữ cảnh quan và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng tuyến sông Hồng trở thành không gian phát triển kinh tế – văn hóa đặc trưng của Thủ đô, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2022). Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 05/5/2022 về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
UBND thành phố Hà Nội (2022). Quyết định số 1045/QĐ-UBND ngày 25/3/2022 phê duyệt quy hoạch phân khu đô thị Sông Hồng.
Thủ tướng Chính phủ (2021). Quyết định số 147/QĐ-TTg ngày 22/01/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030.
Quốc hội (2024). Luật Thủ đô năm 2024.
Thủ tướng Chính phủ (2024). Quyết định số 1569/QĐ-TTg ngày 12/12/2024 phê duyệt quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Thủ tướng Chính phủ (2023). Quyết định số 50/QĐ-TTg ngày 06/02/2023 phê duyệt quy hoạch tổng hợp lưu vực sông Hồng – Thái Bình thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
