ThS. Trần Thị Phương – ThS. Trần Ngọc Chung
Trường Đại học Sư phạm kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết phân tích việc phát huy giá trị truyền thống của gia đình Việt Nam theo quan điểm của Đảng thông qua nghiên cứu khảo sát tại Thủ Đức (tháng 02/2025). Dưới góc nhìn lý luận, bài viết tập trung làm rõ vai trò của gia đình trong quá trình xây dựng xã hội văn minh, hạnh phúc và hiện đại. Đồng thời, chỉ ra những cơ hội và thách thức trong việc kế thừa các giá trị truyền thống gia đình giữa bối cảnh đô thị hóa và toàn cầu hóa ngày càng mạnh mẽ.
Từ khóa: Giá trị truyền thống, gia đình Việt Nam, quan điểm của Đảng, hiện đại hóa, Thủ Đức.
1. Đặt vấn đề
Gia đình là tế bào cơ bản và thiết yếu của xã hội, là nơi khởi nguồn của nhân cách con người, nơi nuôi dưỡng các giá trị văn hóa, đạo đức và truyền thống dân tộc. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, gia đình Việt Nam đang đứng trước những biến đổi đa chiều. Các giá trị truyền thống vốn từng là nền tảng vững chắc cho sự phát triển con người và xã hội đang chịu nhiều thách thức bởi sự thay đổi nhanh chóng về cấu trúc gia đình, lối sống, hệ giá trị và phương thức tương tác giữa các thế hệ.
Tại Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh, khu đô thị mới phát triển, năng động trước sự tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu hóa đã và đang ảnh hưởng đến giá trị truyền thống gia đình. Kết quả khảo sát cho thấy, bên cạnh những biểu hiện thay đổi, phần lớn người dân vẫn có ý thức sâu sắc trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị truyền thống của gia đình Việt Nam. Đây là một điểm sáng tích cực, đồng thời là cơ sở quan trọng để hoạch định các chính sách phát triển bền vững giá trị truyền thống gia đình trong giai đoạn tới. Trên cơ sở tiếp cận từ quan điểm của Đảng về vai trò, vị trí và định hướng phát huy giá trị gia đình, bài viết tập trung phân tích thực trạng và xu hướng biến đổi của giá trị truyền thống gia đình tại Thủ Đức. Qua đó, đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm gìn giữ, phát huy bản sắc gia đình Việt Nam trong xã hội hiện đại.
2. Cơ sở lý luận từ quan điểm chỉ đạo của Đảng
Quan điểm của Đảng luôn khẳng định, phát huy giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam, xây dựng gia đình ấm no, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh là trách nhiệm của toàn xã hội. Quan điểm này không chỉ mang tính chính trị – đạo đức mà còn thể hiện một nền tảng triết lý nhân văn sâu sắc về con người và phát triển bền vững.
Một là, gia đình là tế bào xã hội.
Gia đình là đơn vị cơ bản cấu thành xã hội, nơi các quan hệ xã hội đầu tiên được hình thành và tái sản xuất qua các thế hệ. Từ góc độ triết học duy vật biện chứng, gia đình đóng vai trò là môi trường nuôi dưỡng tinh thần, góp phần ổn định kết cấu xã hội và giữ gìn nền tảng văn hóa dân tộc. Do đó, việc bảo tồn giá trị truyền thống của gia đình không chỉ có ý nghĩa đạo đức mà còn có vai trò chiến lược trong phát triển xã hội.
Hai là, gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
Các giá trị, như hiếu thảo, thủy chung, đoàn kết, yêu thương và trách nhiệm với cộng đồng là kết tinh của lịch sử lâu đời của dân tộc. Việc phát triển bền vững có chọn lọc, tức là giữ lại những gì tốt đẹp, loại bỏ hủ tục lạc hậu là sự kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và đổi mới sáng tạo trong đời sống xã hội.
Ba là, gia đình trong bối cảnh hội nhập.
Toàn cầu hóa và công nghệ số đang làm biến đổi vai trò và cấu trúc gia đình nhưng không vì thế mà vai trò của gia đình suy giảm. Trái lại, trong một thế giới biến động, giá trị truyền thống gia đình cần được củng cố và giữ gìn bản sắc dân tộc. Đây là cách tiếp cận năng động, cho phép gia đình Việt vừa thích nghi, vừa định hình sự phát triển xã hội bền vững.
Gia đình vừa là thiết chế xã hội cơ bản, vừa là không gian văn hóa, đạo đức đầu tiên và lâu dài nhất đối với mỗi cá nhân. Trong điều kiện hội nhập quốc tế, nhiệm vụ phát huy truyền thống “tình nghĩa, thủy chung, đoàn kết, hiếu thảo” trong mỗi gia đình nhằm giữ vững bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời bồi dưỡng tinh thần yêu nước, ý thức cộng đồng và trách nhiệm xã hội cho thế hệ trẻ.
Điểm đặc biệt trong tư duy chỉ đạo của Đảng là quan điểm biện chứng, phát huy truyền thống không đồng nghĩa với bảo thủ mà là chắt lọc giá trị cốt lõi và nâng cấp phương thức truyền thụ giúp gia đình thích ứng với những điều kiện kinh tế – xã hội mới mà không bị “hòa tan” trong dòng chảy toàn cầu hóa.
3. Thực trạng phát huy giá trị truyền thống gia đình Việt Nam tại Thủ Đức hiện nay
Quan điểm của Đảng luôn xác định “gia đình là tế bào của xã hội”, có vai trò quan trọng trong việc duy trì nòi giống, giáo dục đạo đức, truyền bá giá trị văn hóa và hình thành nhân cách con người. Điều này được thể hiện rất rõ qua thực tiễn tại Thủ Đức; các hộ gia đình tiếp tục duy trì các giá trị đạo lý, như: hiếu thảo, thủy chung, yêu thương và tinh thần trách nhiệm, những giá trị cốt lõi của gia đình Việt.
Kết quả khảo sát của nhóm tác giả cho thấy, mặc dù đời sống đô thị đang ngày càng hiện đại hóa, các giá trị truyền thống của gia đình Việt Nam vẫn được duy trì và phát huy trong phần lớn các hộ dân cư. Cụ thể, có đến 98,3% số hộ gia đình trong mẫu khảo sát nhấn mạnh tầm quan trọng của “gia đạo”, “gia phong” và “gia lễ”, những chuẩn mực đạo đức truyền thống đã định hình bản sắc gia đình Việt suốt nhiều thế hệ. Ngoài ra, các giá trị như tình cảm gia đình, lòng thủy chung, tôn trọng và yêu thương nhau cũng được duy trì. Các gia đình vẫn chú trọng truyền dạy cho con cháu những giá trị cốt lõi như tình nghĩa vợ chồng thủy chung (87,8%), cha mẹ nhân từ, con cháu hiếu thảo (86%), tình anh em đùm bọc (83,1%), tinh thần yêu nước (66,9%) và truyền thống trọng danh dự (59,9%).
Mặc dù vậy, có 40,1% hộ gia đình cho biết, họ thường xuyên truyền dạy về “gia đạo, gia phong, gia lễ”, điều này cho thấy, các giá trị lễ nghi đang dần biến đổi trước ảnh hưởng của lối sống thực dụng và cá nhân hóa, cụ thể hơn là sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại trong đời sống gia đình. Tinh thần yêu nước, tự lực, hiếu học, những giá trị có tính chất quốc dân và góp phần hình thành nhân cách xã hội vẫn hiện diện trong 64,5% số hộ gia đình trong mẫu khảo sát. Kết quả nghiên cứu góp phần phản ánh một thực tế, dù chịu tác động từ quá trình đô thị hóa, người dân Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh vẫn ý thức rất rõ về vai trò then chốt của các giá trị gia đình truyền thống trong việc duy trì nền tảng văn hóa và đạo đức.
Trong bối cảnh hiện đại, các gia đình đã từng bước thích ứng, đồng thời thể hiện ý chí vươn lên và tinh thần dân chủ trong gia đình, điều này được phản ánh rõ qua kết quả nghiên cứu, cụ thể có tới 66,9% hộ gia đình trong mẫu nghiên cứu đề cao sự bình đẳng giữa các thành viên trong gia đình, cho thấy xu hướng phát triển tích cực theo hướng gia đình hiện đại nhưng vẫn giữ được nền tảng đạo lý. Đồng thời, gia đình cũng kết hợp giữa giáo dục truyền thống với kỹ năng hiện đại, như: tư duy phản biện, chiếm tỷ lệ 61,6% trong mẫu nghiên cứu, phản ánh một sự linh hoạt trong cách tiếp cận giá trị truyền thống có chọn lọc và thích ứng.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và ảnh hưởng mạnh mẽ của toàn cầu hóa, Đảng khẳng định, gia đình cần trở thành môi trường đầu tiên để hình thành công dân có tri thức, văn hóa và tinh thần yêu nước. Kết quả khảo sát cho thấy, người dân vẫn duy trì truyền thống “tôn sư trọng đạo”, “trọng danh dự”, “yêu nước” và ý thức rõ về trách nhiệm với cộng đồng, dòng họ, đất nước. Điều này phản ánh sâu sắc định hướng xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa mà Đảng đề ra.
Cụ thể, các phương pháp giáo dục trong gia đình thể hiện sự tiếp nối với truyền thống. Hầu hết các gia đình lựa chọn hai phương pháp chủ đạo là “nêu gương” chiếm tỷ 98,8% và “giáo dục trực tiếp” chiếm tỷ lệ 96,5% trong mẫu khảo sát. Hành vi mẫu mực của cha mẹ, ông bà vẫn đóng vai trò là tấm gương có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến quá trình hình thành đạo đức và nhân cách của thế hệ trẻ. Tuy nhiên, một điểm đáng lưu ý là vai trò của người cao tuổi và không gian giáo dục cộng đồng chưa được phát huy đúng mức, đây chính là nội dung về “trách nhiệm của cả hệ thống chính trị” trong việc xây dựng gia đình hạnh phúc. Việc chỉ có 18,6% hộ ghi nhận vai trò của người cao tuổi và 7% tham gia sinh hoạt cộng đồng cho thấy, sự thiếu hụt về không gian công cộng trong việc giáo dục liên thế hệ và kết nối cộng đồng về mặt văn hóa tinh thần hiện nay của gia đình Việt Nam tại Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh.
Về nhận thức xã hội, có đến 82,6% người dân khẳng định việc phát huy giá trị truyền thống trong xây dựng gia đình hiện đại là “rất cần thiết” hoặc “cần thiết”. Tỷ lệ này cho thấy, sự đồng thuận cao trong xã hội về vai trò của giá trị truyền thống vẫn đang giữ vai trò chủ đạo trong tâm thức của người dân Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh.
4. Những thách thức trong việc phát huy giá trị truyền thống gia đình
Kết quả khảo sát tại Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh chỉ ra nhiều biểu hiện đáng lo ngại về sự biến đổi của các giá trị truyền thống gia đình dưới tác động của đời sống hiện đại. Theo kết quả nghiên cứu, có đến 89% cho rằng, mô hình “tam tứ đại đồng đường” đang dần bị phá vỡ. Đồng thời, 92,4 cho rằng, mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình ngày càng trở nên lỏng lẻo và thiếu gắn kết. Đây là hệ quả trực tiếp của quá trình đô thị hóa và lối sống thực dụng ngày càng thâm nhập sâu vào đời sống gia đình đô thị.
Một thách thức khác là sự mai một của các giá trị truyền thống, có 94,2% xác nhận, việc ly hôn gia tăng trong các gia đình trẻ, biểu hiện suy giảm về sự thủy chung và hài hòa vợ chồng cùng với hiện tượng bất hiếu, thiếu trách nhiệm giữa các thế hệ chiếm tỷ lệ trên 82%, đang đặt ra nguy cơ xói mòn đạo đức xã hội. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin cũng khiến cho giao tiếp trực tiếp trong gia đình suy giảm, chiếm tỷ lệ lên đến 90,7%, dẫn đến cảm giác cô đơn ngay trong chính tổ ấm của mình (kết quả nghiên cứu 02/2025).
Các nguyên nhân của những biến đổi trên được chúng tôi ghi nhận từ kết quả khảo sát cho thấy, có hai yếu tố nổi bật được xác định là: sự lan rộng của chủ nghĩa cá nhân và coi trọng vật chất (chiếm tỷ lệ 95,3%) và sự suy giảm vai trò của gia đình trong giáo dục giới trẻ do ảnh hưởng từ truyền thông, mạng xã hội (chiếm tỷ lệ 84,9%). Điều này phản ánh một sự thay đổi sâu sắc trong hệ quy chiếu giá trị, từ lấy gia đình làm trung tâm sang đề cao cá nhân và tự do hóa lựa chọn. Sự suy yếu này không chỉ đe dọa giá trị truyền thống gia đình mà còn làm lung lay nền tảng đạo đức xã hội.
Ngoài ra, các yếu tố như định kiến giới, hôn nhân không đăng ký và sự bất bình đẳng trong phân vai gia đình cũng là nguyên nhân khiến người dân, đặc biệt là lớp trẻ ngày càng xa rời những giá trị truyền thống (chiếm tỷ lệ 91,3% trong mẫu nghiên cứu). Một bộ phận thanh niên có xu hướng chọn sống độc thân như cách khẳng định tự do cá nhân, đồng thời giảm niềm tin vào giá trị bền vững của gia đình truyền thống. Điều này không chỉ là biểu hiện của thay đổi hành vi mà còn là thách thức đối với định hướng xây dựng “gia đình hạnh phúc, tiến bộ, bền vững”.
Thực trạng phát huy giá trị truyền thống gia đình Việt Nam tại Thủ Đức, TP. Hồ Chí Minh cho thấy, một bức tranh biến đổi đa chiều. Trong khi các giá trị truyền thống vẫn được gìn giữ bởi phần lớn người dân thì tác động từ toàn cầu hóa, công nghệ và sự phân hóa xã hội lại tạo nên những áp lực đáng kể, đòi hỏi phải có cách tiếp cận toàn diện và linh hoạt trong việc giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống gia đình.
5. Giải pháp phát huy giá trị truyền thống gia đình Việt Nam
Thứ nhất, cần tiếp tục nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của gia đình và giá trị truyền thống gia đình thông qua hoạt động truyền thông, giáo dục và vận động cộng đồng. Việc tuyên truyền không chỉ nên dừng lại ở khẩu hiệu mà cần truyền tải bằng những hình thức gần gũi, sinh động, như: phim ảnh, chương trình truyền hình, mạng xã hội, lồng ghép vào giáo dục học đường để tác động vào những người trẻ tuổi, một thế hệ được xem là đối tượng dễ bị ảnh hưởng bởi xu hướng thực dụng và cá nhân hóa.
Thứ hai, các chính sách xã hội cần hỗ trợ gia đình trong việc thực hiện tốt các chức năng vốn có, đặc biệt là chức năng giáo dục và kết nối các thế hệ. Nhà nước cần khuyến khích việc tổ chức các mô hình sinh hoạt gia đình tại cộng đồng (câu lạc bộ gia đình, tổ tư vấn hôn nhân, hoạt động ngày gia đình…) và phát huy vai trò của người cao tuổi trong mỗi dòng họ.
Thứ ba, trong thời đại số, việc đổi mới phương pháp giáo dục truyền thống trong gia đình là cần thiết. Không thể chỉ dựa vào “nêu gương” hay “truyền miệng” mà cần kết hợp với các kỹ năng hiện đại như giao tiếp hiệu quả, lắng nghe tích cực, đồng hành cùng con cái thay vì áp đặt. Việc này đặc biệt quan trọng để dung hòa giữa yêu cầu giữ gìn “gia đạo, gia phong” và phát triển tư duy phản biện, độc lập là yêu cầu tất yếu của công dân hiện đại.
Thứ tư, cần có các quy định bảo vệ quyền lợi của mọi thành viên trong gia đình, đặc biệt là phụ nữ, trẻ em và người cao tuổi, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi vi phạm đạo đức gia đình như bạo lực, bỏ rơi, bất hiếu… Mạng lưới pháp luật và chính sách xã hội phải là chỗ dựa để gia đình được bảo vệ và củng cố.
Thứ năm, giáo dục giới trẻ về bản sắc và lòng tự hào dân tộc. Gia đình hiện đại không thể đơn thuần là nơi chia sẻ vật chất mà phải là nơi nuôi dưỡng tinh thần, truyền thống và lòng yêu nước, giúp thế hệ trẻ định vị mình trong xã hội toàn cầu hóa.
Thứ sáu, sự phối hợp chặt chẽ giữa các tổ chức Đảng, chính quyền, đoàn thể và hệ thống chính trị cơ sở là yếu tố quyết định để lan tỏa và duy trì các giá trị truyền thống trong từng gia đình. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định rằng “xây dựng gia đình là trách nhiệm của toàn xã hội” cần được cụ thể hóa bằng hành động, xây dựng cộng đồng gắn kết, hỗ trợ lẫn nhau, duy trì và bảo vệ bản sắc, nghi lễ thông qua các ngày hội truyền thống của dân tộc, phát huy tình làng nghĩa xóm, một nét văn hóa đặc trưng của gia đình Việt Nam.
6. Kết luận
Dù xã hội đang chuyển mình nhanh chóng dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu hóa cũng như sự phát triển và tác động của công nghệ và lối sống mới hiện đại thì các giá trị gia đình truyền thống như hiếu thảo, tình nghĩa vợ chồng, thủy chung, yêu nước… vẫn được gìn giữ và phát huy trong phần lớn các hộ gia đình. Sự thống nhất cao trong nhận thức xã hội với việc phát huy giá trị truyền thống là cần thiết góp phần khẳng định giá trị truyền thống vẫn là mạch ngầm vững chắc nuôi dưỡng giá trị truyền thống gia đình Việt Nam.
Tuy nhiên, không thể phủ nhận những thách thức đặt ra, như: mô hình gia đình nhiều thế hệ ngày càng hiếm, mối quan hệ giữa các thành viên lỏng lẻo, vai trò giáo dục của gia đình suy giảm, tư duy cá nhân hóa lấn át giá trị tập thể, dẫn đến những hệ lụy xã hội đáng quan ngại như ly hôn, bạo lực gia đình. Do đó, cần tăng cường giáo dục giá trị truyền thống trong học đường và truyền thông đại chúng, hướng đến thế hệ trẻ. Đồng thời, phát huy vai trò của cộng đồng và người cao tuổi trong giáo dục gia đình, thông qua các thiết chế văn hóa và đoàn thể. Tiếp tục xây dựng chính sách hỗ trợ gia đình phát triển toàn diện, kết hợp giữa bảo tồn truyền thống và nâng cao chất lượng sống.
Chú thích:
Nghiên cứu này là sản phẩm thuộc Đề tài mã số T2025-84 do Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh tài trợ kinh phí thực hiện.
Tài liệu tham khảo:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (1996). Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIII. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2006). Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2011). Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
4. Chi cục Thống kê TP. Thủ Đức (2024). Niên giám thống kê Thành phố Thủ Đức, tháng 8/2024.
