Trung tá, ThS. Phạm Chí Thịnh
Học viện Chính trị, Bộ Quốc Phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số là hoạt động chủ động, tích cực của các chủ thể trong quá trình kết hợp chặt chẽ giữa tạo lập các giá trị văn hóa với phát huy năng lực sáng tạo của đồng bào dân tộc và nâng cao chất lượng hoạt động, thiết chế, sản phẩm của đời sống văn hóa nhằm đáp ứng nhu cầu thụ hưởng, hoàn thiện nhân cách của đồng bào dân tộc thiểu số. Bài viết đề cập vấn đề đời sống văn hóa, tư tưởng của Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống văn hóa; khái quát thành tựu, hạn chế trong xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số và đề xuất một số giải pháp xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
Từ khóa: Tư tưởng Hồ Chí Minh; đời sống văn hóa; dân tộc thiểu số.
1. Đặt vấn đề
Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhà văn hóa kiệt xuất của Việt Nam, danh nhân văn hóa thế giới. Trong hệ thống tư tưởng của Người – tư tưởng về đời sống văn hóa giữ vị trí quan trọng, hàm chứa những giá trị to lớn, dẫn dắt, định hướng xây dựng đời sống văn hóa của Việt Nam. Trong giai đoạn hiện nay, việc xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số theo tư tưởng Hồ Chí Minh có ý nghĩa hết sức quan trọng, làm cho văn hóa thấm sâu vào toàn bộ đời sống và hoạt động xã hội, tạo ra trên các vùng dân tộc thiểu số có đời sống tinh thần cao đẹp, nâng cao trình độ dân trí, khoa học phát triển, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
2. Tư tưởng Hồ Chí Minh xây dựng đời sống văn hóa
Đời sống văn hóa là tổng thể các yếu tố hoạt động văn hóa vật chất và tinh thần, các sản phẩm, thiết chế văn hóa, tác động qua lại trong cộng đồng, nhằm đáp ứng nhu cầu của các chủ thể và trực tiếp hình thành nhân cách, lối sống của con người. Xây dựng đời sống văn hóa nhằm thoả mãn nhu cầu văn hóa và đáp ứng khả năng thụ hưởng văn hóa của người dân, thông qua việc thoả mãn đó có tác dụng giáo dục nhằm phát triển và hoàn thiện nhân cách toàn diện cho mọi người; là nền tảng, bước đi bền vững mang tính hiện thực, trực tiếp để xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Trong bối cảnh sau khi cách mạng tháng Tám thành công, một trong những việc cấp thiết đặt ra đối với Chính phủ, đó là xây dựng đời sống văn hóa cho Nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu rõ: “bởi vì đất nước ta bị thực dân Pháp xâm lược và thống trị thời gian dài, đời sống nhân dân bị dìm trong tăm tối và lạc hậu, nào là chính trị áp bức (thử hỏi dân cày ta có quyền chính trị gì?), văn hóa áp bức (dân cày ta được mấy người biết chữ, trong làng được mấy trường học?”1. Do đó, mục đích của việc xây dựng đời sống văn hóa nhằm xoá bỏ những tàn dư lạc hậu do chế độ cũ để lại, từng bước giáo dục các tầng lớp nhân dân nhận thức được tính ưu việt của chế độ mới và trách nhiệm của mình đối với xã hội, nhận thức được quyền làm chủ đất nước của Nhân dân do cách mạng mang lại.
Người khẳng định: “Làm thế nào cho đời sống của dân ta vật chất được đầy đủ hơn, tinh thần được vui mạnh hơn”2. Cũng theo Người muốn xây dựng một xã hội mới và tốt đẹp hơn thì cần phải tiêu diệt những thói hư, tật xấu của xã hội còn xót lại, đồng thời phải bồi dưỡng con người có đạo đức “cần, kiệm, liêm, chính, đoàn kết chặt chẽ, một lòng một dạ phục vụ Nhân dân”3.
Biện pháp xây dựng đời sống văn hóa theo Chủ tịch Hồ Chí Minh phải bắt đầu từ những điều cơ bản nhất nhưng cũng đơn giản nhất mà mọi người đều phải thực hành. Người yêu cầu: “Sửa đổi những việc cần thiết, rất phổ thông trong đời sống mọi người, tức là sửa đổi cách ăn, cách mặc, cách ở, cách đi lại, cách làm việc. Sửa đổi những điều đó thì mọi người đều được hưởng hạnh phúc”4.
Cụ thể đối với làng, xã phải làm cho cả làng đều biết chữ, biết đạo đức và trách nhiệm của công dân; phải cấm hẳn say sưa cờ bạc, hút sách, trộm cắp; tìm cách làm cho không có đánh chửi nhau, kiện cáo nhau. Làm cho làng mình trở thành một làng “thuần phong mỹ tục”. Còn trong gia đình, theo Người phải trên thuận dưới hoà, không thiên tư, thiên ái, về vật chất từ ăn mặc đến việc làm ăn đều tiêu pha có kế hoạch, ngăn nắp. Cưới hỏi giỗ tết nên đơn giản tiết kiệm, “trong nhà ra ngoài ngõ…cần chăm chỉ vệ sinh hơn”5.
Từ những nỗ lực của Đảng, Chính phủ và Nhân dân, việc xây dựng đời sống văn hóa đã đạt những thành tựu nhất định, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Đời sống văn hóa của Nhân dân đã nâng cao một bước, tàn tích văn hóa xấu của chế độ cũ đã bị tẩy trừ dần. Một nền văn hóa mới đang được xây dựng”6.
Trong công cuộc đổi mới đất nước, Đảng, Nhà nước quán triệt nghiêm túc những chỉ dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống văn hóa, vận dụng qua các nghị quyết, chỉ thị về việc xây dựng đời sống văn hóa, nếp sống văn minh, gia đình văn hóa mới. Đặc biệt, trong xây dựng đời sống văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số có nhiều khởi sắc, đạt được nhiều thành tựu quan trọng, như: hệ thống hạ tầng văn hóa vùng dân tộc thiểu số từng bước được đầu tư mạnh mẽ.
Theo báo cáo của Bộ Dân tộc và Tôn giáo (tháng 10/2025), đã có 3.220 nhà văn hóa và khu thể thao tại các thôn, bản vùng dân tộc thiểu số ở nhiều tỉnh, thành đã được hỗ trợ xây mới hoặc nâng cấp; tổ chức 15 lễ hội văn hóa tiêu biểu, xây dựng 36 mô hình bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số, hỗ trợ trang thiết bị cho các nhà văn hóa cộng đồng, mở hàng trăm lớp tập huấn và thực hiện 29 chương trình nghiên cứu khoa học, hỗ trợ kinh phí nâng cấp 69 điểm du lịch và đầu tư xây dựng 48 làng, bản văn hóa truyền thống7.
Việc bảo tồn phục hồi di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, việc tổ chức các lễ hội truyền thống tiêu biểu của các dân tộc thiểu số đã được nghiên cứu, phục dựng và tổ chức bảo tồn; nhiều lễ hội đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, góp phần khôi phục bản sắc văn hóa vùng miền; trong đó nhiều lễ hội như Lễ hội Gầu Tào (H’Mông), Lễ hội Cồng chiêng (Tây Nguyên), Lễ hội Then – Đàn tính (Tày, Nùng, Thái)… trở thành điểm nhấn văn hóa – du lịch đặc sắc. Các hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao được tổ chức thường xuyên và ngày càng phong phú, đa dạng cả về nội dung và hình thức; khả năng tiếp cận thông tin và truyền thông của đồng bào dân tộc thiểu số đã được cải thiện đáng kể, đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao đời sống văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận, việc xây dựng “đời sống văn hóa ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới và hải đảo còn không ít khó khăn”8, cơ sở vật chất phục vụ hoạt động văn hóa ở nhiều địa phương vẫn còn thiếu thốn và lạc hậu, nhiều phong tục, tập quán truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số bị ảnh hưởng, nguy cơ mai một các giá trị văn hóa truyền thống đang trở nên ngày càng hiện hữu. Đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế, ảnh hưởng mặt trái kinh tế thị trường tạo ra nhiều thách thức trong xây dựng, bảo vệ, giữ gìn văn hóa, đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số.
3. Giải pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay
Một là, nâng cao nhận thức trách nhiệm của các chủ thể, lực lượng trong vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Đây là giải pháp vận dụng quan trọng, thực hiện giải pháp này góp phần tạo sự chuyển biến mạnh mẽ về nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể trong xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số hiện nay. Trong đó, chủ thể lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp là cấp uỷ đảng, chính quyền cấp cơ sở; chủ thể tổ chức thực hiện là hệ thống chính trị cơ sở, các tổ chức, cá nhân, cộng đồng xã hội và tổng thể các nguồn nhân lực xã hội ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Nếu các chủ thể nhận thức đầy đủ về vị trí, vai trò vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số sẽ tạo nên sự thống nhất về nhận thức và hành động, là cơ sở để xác định quyết tâm, xây dựng kế hoạch và tổ chức thực hiện tốt các nội dung, biện pháp xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Cần thiết phải đề cao trách nhiệm, phối kết hợp chặt chẽ giữa các chủ thể đối với việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số trên cơ sở phân cấp quản lý, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của từng chủ thể. Từng chủ thể, căn cứ vào chức trách, nhiệm vụ được giao, tận tâm, tận lực xây dựng và thực hiện tốt các nội dung, hình thức, biện pháp xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Hai là, hoàn thiện cơ chế, chính sách trong xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Đây là giải pháp cơ bản, thiết thực về kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, đào tạo và vấn đề an sinh xã hội trong quá trình xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số. Trong đó, cần tập trung rà soát, sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế các chương trình, chính sách đối với đồng bào dân tộc thiểu số và vùng dân tộc thiểu số và miền núi để bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống chính sách dân tộc. Các chính sách cần thể hiện rõ sự ưu đãi đặc thù cho khu vực này, như các chương trình hỗ trợ bảo tồn di sản văn hóa, phát triển du lịch văn hóa gắn với phát triển kinh tế. Ngoài ra, một trong những yếu tố quan trọng là xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các ban, bộ, ngành và địa phương trong việc triển khai các chương trình, dự án văn hóa.
Ba là, tăng cường xây dựng thiết chế văn hóa cho vùng dân tộc thiểu số.
Quan tâm đầu tư về nhân lực, vật lực, bố trí quỹ đất cần thiết để xây dựng, phát triển cơ sở vật chất, hạ tầng văn hóa ngày càng đầy đủ, đồng bộ, hiện đại, kiến tạo đời sống văn hóa tinh thần phong phú, lành mạnh cho đồng bào dân tộc thiểu số. Tập trung xây dựng hệ thống thiết chế văn hóa đến cấp thôn, ấp, bản, tạo môi trường, điều kiện thuận lợi trong sinh hoạt, thực hành văn hóa, thể thao, nâng cao chất lượng cuộc sống của đồng bào dân tộc thiểu số.
Bốn là, bảo tồn, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, ngăn chặn, đẩy lùi hủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan; đấu tranh ngăn chặn sự chống phá của các thế lực thù địch trên lĩnh vực văn hóa.
Chính sách bảo tồn, giữ gìn bản sắc văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số phải gắn với chính sách phát triển quốc gia – dân tộc, chính sách phát triển của vùng, chú ý đến tính toàn diện, tính đặc thù. Quá trình hoạch định, xây dựng và thực hiện chính sách phải xuất phát từ thực tiễn, từ tiềm năng, lợi thế, tính đặc thù của từng vùng, từng địa phương, từng tộc người và phải đặt trong tổng thể sự phát triển quốc gia, dân tộc.
Xác định vùng đồng bào dân tộc thiểu số (thôn, bản, làng, buôn, sóc, ấp) là địa bàn cơ sở để bảo tồn, giữ gìn bản sắc văn hóa và xây dựng đời sống văn hóa, chú trọng vai trò của người dân – chủ thể sáng tạo và hưởng thụ văn hóa – những người có khả năng nuôi dưỡng và phát huy tốt nhất các giá trị văn hóa truyền thống với nòng cốt là các già làng, các nghệ nhân và trí thức là người dân tộc thiểu số. Thực hiện các mô hình bảo tồn văn hóa có hiệu quả, phổ biến và nhân rộng các mô hình bảo tồn văn hóa được triển khai tốt, bổ sung các mô hình bảo tồn các giá trị văn hóa phù hợp với thực tiễn của từng vùng.
Tích cực ngăn chặn đẩy lùi tệ nạn mê tín dị đoan; hủ tục lạc hậu; đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống và thực hiện nếp sống văn minh trong đời sống xã hội. Tích cực đấu tranh, phản bác luận điệu xuyên tạc, chống phá của các thế lực thù địch trên lĩnh vực văn hóa, ngăn chặn các hành vi phản cảm, trái thuần phong mỹ tục, cổ suý văn hóa ngoại lai, độc hại, đi ngược lại truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc.
Năm là, tiếp tục thực hiện có hiệu quả chính sách phát triển kinh tế – xã hội, bảo đảm ổn định đời sống cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Tiếp tục triển khai các chính sách phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 – 2030 và các chương trình, dự án khác triển khai trên địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Bảo tồn và phát huy hiệu quả các giá trị di sản văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển kinh tế di sản, nhằm khai thác hợp lý giá trị di sản, tạo nguồn lực tái đầu tư cho công tác bảo tồn, hình thành chu trình phát triển bền vững.
Đẩy mạnh công tác nắm tình hình địa bàn vùng dân tộc thiểu số và miền núi trên tất cả các lĩnh vực đời sống, kinh tế, văn hóa, xã hội; nhất là tình hình thiên tai, dịch bệnh, di cư tự phát, các điểm “nóng” về an ninh trật tự…, đồng thời quan tâm chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho các hộ đồng bào chính sách, người có hoàn cảnh khó khăn, bảo đảm cuộc sống đồng bào các dân tộc ngày càng ổn định hơn về vật chất và tinh thần, luôn đoàn kết gắn bó với cộng đồng.
4. Kết luận
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, đất nước đang tiến hành cuộc cách mạnh tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, đời sống văn hóa đang tạo ra cơ hội lịch sử nâng lên tầm cao mới. Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống văn hóa cho đồng bào dân tộc thiểu số có ý nghĩa hết sức quan trọng, bảo đảm phát triển văn hóa đồng bộ, hài hòa với tăng trưởng kinh tế, hình thành nền tảng tinh thần vững chắc cho xã hội, làm cho văn hóa thấm sâu trong đời sống xã hội, tạo ra trên các vùng dân tộc thiểu số có đời sống tinh thần cao đẹp, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Chú thích:
1. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 3. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 339.
2, 4. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 5. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 113.
3. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 11. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 527.
5. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 33. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 280.
6. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 10. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 514.
7. Xuân Ngọc (2025). Hàng nghìn nhà văn hóa được xây dựng ở các bản vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Cổng Thông tin điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, Bộ Dân tộc và Tôn giáo,Hà Nội.
8. Toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc. https://moit.gov.vn/tin-tuc/hoat-dong/toan-van-phat-bieu-cua-tong-bi-thu-nguyen-phu-trong-tai-hoi-nghi-van-hoa-toan-quoc.html.
Tài liệu tham khảo:
1. Nguyễn Phú Trọng (2021). Ra sức xây dựng, giữ gìn và phát huy những giá trị đặc sắc của nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Tạp chí Cộng sản, số 979 (tháng 12/2021).
2. Nguyễn Phú Trọng (2024). Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. H. NXB Chính trị Quốc gia Sự thật.
3. Trần Mạnh Quân (2023). Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa và sự vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Tạp chí Văn học nghệ thuật, số 524, Hà Nội.
4. Chính sách văn hóa ở nước ta trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay. https://tapchicongsan.org.vn/media-story/ /asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/chinh-sach-van-hoa-o-nuoc-ta-trong-boi-canh-hoi-nhap-quoc-te-hien-nay.
