TS. Nguyễn Thị Hà Thu
Học viện Báo chí và Tuyên truyền
(Quanlynhanuoc.vn) – Đổi mới phương pháp dạy – học các môn lý luận chính trị có vai trò quan trọng trong việc đào tạo nguồn nhân lực lý luận chính trị chất lượng cao. Trong xu thế toàn cầu hóa, quốc tế hóa và sự bùng nổ thông tin của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, công tác giáo dục đại học ở Việt Nam phải hướng đến đào tạo nguồn nhân lực phát triển toàn diện, có năng lực thực tiễn, có khả năng đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của xã hội. Bài viết nêu thực trạng quá trình đổi mới phương pháp dạy – học các môn học lý luận chính trị ở các trường đại học, từ đó, đề xuất một số giải pháp tiếp tục đổi mới phương pháp dạy – học các môn học này, góp phần phát triển năng lực tư duy phản biện cho sinh viên.
Từ khóa: Phương pháp dạy – học; lý luận chính trị; tư duy phản biện; sinh viên.
1. Đặt vấn đề
Các môn lý luận chính trị là các môn học thuộc khối kiến thức đại cương được đưa vào giảng dạy ở tất cả các trường đại học, cao đẳng trong cả nước. Các môn học này trang bị cho sinh viên thế giới quan, nhân sinh quan, phương pháp luận khoa học đúng đắn. Trong các trường đại học hiện nay, sinh viên cần trang bị những năng lực cốt lõi và cần thiết, như: năng lực sáng tạo, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, tư duy phản biện, tư duy biện chứng, năng lực tự học, năng lực hội nhập, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự chủ…, đặc biệt là năng lực tư duy phản biện – một trong những năng lực có vị trí, vai trò rất quan trọng. Tuy nhiên, trên thực tế, phần đông sinh viên Việt Nam rất ít khi phản biện, thường rơi vào tình trạng học thụ động, ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng đào tạo ở các trường đại học. Để nâng cao chất lượng dạy – học các môn lý luận chính trị, một trong những giải pháp quan trọng đó là đổi mới phương pháp dạy – học các môn lý luận chính trị theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện của sinh viên ở các trường cao đẳng và đại học hiện nay.
2. Thực trạng đổi mới phương pháp dạy – học lý luận chính trị theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện cho sinh viên
Thời gian qua, việc đổi mới phương pháp dạy và học lý luận chính trị theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện cho sinh viên bước đầu đã đạt được những kết quả nhất định.
Đa số giảng viên các trường đại học đều có nhận thức đúng đắn, đầy đủ và sâu sắc về vị trí, tầm quan trọng của đổi mới phương pháp dạy và học các môn lý luận chính trị theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện cho sinh viên. Trên cơ sở nhận thức đúng đắn và đầy đủ, các giảng viên có tinh thần trách nhiệm cao, quyết tâm thực hiện quá trình đổi mới phương pháp giảng dạy các môn lý luận chính trị theo định hướng phát triển tư duy phản biện cho sinh viên, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giảng dạy các môn học này.
Giảng viên các trường không chỉ sử dụng tốt phương pháp thuyết trình truyền thống mà còn áp dụng đa dạng, linh hoạt các phương pháp giảng dạy tích cực, hiện đại như phương pháp nêu và giải quyết vấn đề, thảo luận, hợp tác, thực hiện đa dạng nhiều dự án, trực quan động não, sơ đồ tư duy, đặt câu hỏi phản biện, đóng vai… Việc sử dụng đa dạng và linh hoạt các phương pháp trong quá trình giảng dạy làm cho bài giảng trở nên sinh động, hấp dẫn, kích thích sự tích cực, chủ động, hào hứng tham gia của sinh viên, đồng thời phát triển năng lực tư duy phản biện độc lập của sinh viên. Tư duy phản biện được phát triển nhanh chóng qua sự tương tác và trải nghiệm bằng các hành động cụ thể. Thông qua các tình huống có vấn đề và giải quyết vấn đề; các hoạt động thực hành dưới sự hướng dẫn của giảng viên, sinh viên sẽ không ngừng tư duy và tìm lời giải đáp về những vấn đề đặt ra, từ đó, chủ động rèn luyện kỹ năng thực hành, kỹ năng tư duy phản biện, phát huy tính năng động, tích cực, sáng tạo, rèn luyện kỹ năng thuyết trình và biện luận…
Bên cạnh đó, giảng viên còn tích cực đẩy mạnh ứng dụng thành tựu công nghệ thông tin và phương tiện dạy học hiện đại trong giảng dạy lý luận chính trị. Giảng viên luôn tích cực, chủ động khai thác thông tin, hình ảnh trên internet để đưa vào bài giảng, ứng dụng các phần mềm tin học để tạo ra các mô hình, sơ đồ hóa kiến thức, sưu tầm các phim, hình ảnh liên quan đến nội dung bài học để làm cho bài học trở nên sinh động, sâu sắc và hấp dẫn hơn. Điều này khiến sinh viên thích thú, hào hứng tìm hiểu và chủ độnglĩnh hội tri thức, phát triển tư duy logic, tư duy hệ thống, tư duy phản biện, có góc nhìn đa chiều về những vấn đề chính trị – xã hội trong thực tiễn cuộc sống.
Đa số sinh viên các trường đại học tích cực, chủ động tham gia học tập lý luận chính trị giúp họ không chỉ nắm vững các kiến thức lý luận chính trị mà còn hình thành và phát triển năng lực tư duy độc lập và tư duy phản biện. Sinh viên không chỉ tích cực đặt câu hỏi, phân tích vấn đề lý luận dưới nhiều góc nhìn khác nhau mà còn trình bày quan điểm cá nhân và tranh luận về các vấn đề lý luận và thực tiễn của đời sống chính trị – xã hội.
Phần lớn sinh viên đã biết tìm tòi, học hỏi những kinh nghiệm để tạo cho mình có phương pháp tự học, tự nghiên cứu tốt nhất trong quá trình học tập các môn lý luận chính trị. Trong tự nghiên cứu, sinh viên đã biết cách tìm kiếm tài liệu học tập bằng việc khai thác nguồn tài liệu mở trên internet, sử dụng trí tuệ nhân tạo AI… Sinh viên không chỉ học trong giáo trình và các nguồn tài liệu tham khảo mà còn tích cực tham gia các hoạt động thực tiễn chính trị – xã hội.
Sự bùng nổ của khoa học – công nghệ làm thay đổi phương pháp học tập của sinh viên. Sinh viên có thể chủ động lựa chọn phương pháp học phù hợp, linh hoạt thay vì chỉ học qua giáo trình, tài liệu tham khảo và bài giảng trực tiếp của thầy cô. Sinh viên chủ động xây dựng kế hoạch học tập, lựa chọn các chương trình, nội dung học tập phù hợp với bản thân.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc đổi mới phương pháp dạy – học lý luận chính trị theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện trong tình hình mới hiện nay vẫn còn gặp không ít những khó khăn, thách thức. Một bộ phận nhỏ giảng viên ở các trường cao đẳng, đại học chưa có nhận thức toàn diện và sâu sắc về đổi mới phương pháp dạy – học các môn lý luận chính trị theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện. Không ít giảng viên còn lúng túng khi sử dụng công nghệ, chưa có kỹ năng thành thạo trong việc sử dụng các phần mềm, phương tiện, thiết bị hiện đại hỗ trợ cũng như ứng dụng các nền tảng công nghệ hiện đại trong dạy học. Điều này làm giảm năng lực thích ứng và hiệu quả đổi mới phương pháp giảng dạy lý luận chính trị theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện. Nhiều giờ học vẫn sử dụng phương pháp truyền thống là thuyết trình, giảng giải, thiếu tính đối thoại làm cho các tiết giảng lý luận chính trị mang nặng tính hàn lâm, học thuật và đơn điệu làm cho sinh viên không hứng thú học tập, chưa kích thích được sự tích cực, chủ động, kích thích tư duy phản biện của sinh viên.
Bên cạnh đó, phương pháp giảng dạy của một số giảng viên vẫn thiên về lý thuyết, chưa chú trọng gắn lý thuyết với thực hành, rèn luyện các năng lực cốt lõi và cần thiết cho sinh viên, giảng viên vẫn là trung tâm thay vì sinh viên là trung tâm. Với phương pháp như vậy có thể làm sinh viên sẽ cảm thấy nhàm chán, khó tìm thấy được sự hấp dẫn, tính giá trị, ích lợi khi học các môn lý luận chính trị và như vậy chưa phát triển tư duy phản biện cho sinh viên – tư duy để hoài nghi, suy luận, phán đoán, tranh luận, đặt vấn đề và đánh giá về tri thức lý luận chính trị mà giảng viên cung cấp.
Một bộ phận sinh viên ở các trường cao đẳng, đại học hiện nay chưa nhận thức đúng và đầy đủ về vai trò quan trọng của học tập các môn học lý luận chính trị vì thế có thái độ và động cơ học tập chưa đúng đắn, coi nhẹ môn học này và có thái độ học đối phó, hầu như ít tìm tòi và phản biện về những thông tin được tiếp nhận.
Một bộ phận sinh viên vốn quen với phương pháp dạy học truyền thống nên có tâm lý ỷ lại, dựa dẫm, thụ động trong học tập các môn lý luận chính trị. Bên cạnh đó, một số sinh viên dù có ý thức tốt nhưng chưa có kỹ năng nắm bắt bài học hiệu quả, chưa có kỹ năng tự xây dựng kế hoạch học tập và phát triển kỹ năng tự học, tự nghiên cứu. Đặc biệt, nhiều sinh viên chưa sử dụng thành thạo công nghệ thông tin, chưa có kỹ năng khai thác kho tư liệu số, thiếu kỹ năng học tập trực tuyến trên môi trường mạng trong thời đại công nghệ số… Một bộ phận sinh viên chưa mạnh dạn trong phát biểu ý kiến xây dựng bài, chưa tích cực trong thảo luận, tranh luận các vấn đề giảng viên nêu ra, chưa rèn luyện các kỹ năng tư duy phản biện như phân tích, phán đoán và đánh giá… để tự nhận biết đúng – sai, phải – trái… dẫn đến sự lĩnh hội kiến thức lý luận chính trị thụ động, máy móc.
3. Một số giải pháp
Thứ nhất, nâng cao nhận thức của các chủ thể về vai trò quan trọng của đổi mới phương pháp giảng dạy lý luận chính trị theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện cho sinh viên.
Đổi mới phương pháp dạy và học các môn lý luận chính trị theo định hướng phát triển năng lực tư duy phản biện cho sinh viên là xu thế tất yếu và vấn đề cấp bách đặt ra ở các trường đại học tại Việt Nam hiện nay. Do đó, để tiếp tục đổi mới phương pháp dạy và học các môn học này theo hướng phát triển tư duy phản biện. Trước hết cần nâng cao nhận thức cho đội ngũ cán bộ, quản lý của các trường cao đẳng, đại học về tầm quan trọng của vấn đề này để từ đó quyết liệt trong lãnh đạo, chỉ đạo, tạo khí thế mới trong hoạt động đổi mới phương pháp dạy – học các môn lý luận chính trị theo hướng phát triển tư duy phản biện cho sinh viên. Nhiệm vụ này phải được xác định cụ thể trong chương trình, kế hoạch công tác hằng năm của các cơ sở giáo dục đại học. Từ đó, các trường có kế hoạch để tập huấn, bồi dưỡng cho giảng viên các phương pháp giảng dạy tiên tiến, hiện đại để áp dụng vào giảng dạy các môn lý luận chính trị.
Cần nâng cao nhận thức của giảng viên về vai trò, tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy – học lý luận chính trị theo hướng phát triển tư duy phản biện cho sinh viên, bởi giảng viên là chủ thể trực tiếp của quá trình này. Giảng viên vừa là người thiết kế bài giảng, vừa là người tổ chức các hoạt động dạy học lý luận chính trị cho sinh viên. Vì vậy, nếu giảng viên có sự nhận thức sâu sắc và toàn diện về đổi mới phương pháp dạy học lý luận chính trị theo hướng phát triển tư duy phản biện cho sinh viên thì họ sẽ cố gắng, quyết tâm áp dụng phương pháp giảng dạy tích cực, sử dụng các phần mềm và phương tiện dạy học hiện đại vào hoạt động giảng dạy.
Thứ hai, nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm và kỹ năng mềm cho đội ngũ giảng viên lý luận chính trị.
Giảng viên lý luận chính trị ở các trường đại học, cao đẳng là nhân tố quan trọng quyết định sự thành công của việc đổi mới phương pháp dạy – học các môn học này theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện cho sinh viên bởi họ là người truyền tải nội dung học tập và phát triển năng lực cho sinh viên. Trong quá trình giảng dạy, giảng viên sử dụng linh hoạt nhiều phương pháp dạy học hiện đại vào quá trình giảng dạy nhằm khơi gợi lòng đam mê, tinh thần tích cực, chủ động, kích thích năng lực phản biện trong học tập của sinh viên.
Trong đổi mới phương pháp dạy học lý luận chính trị, giảng viên cần phải thực hiện theo phương châm “lấy sinh viên làm trung tâm” nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác, sáng tạo của sinh viên trong quá trình lĩnh hội tri thức, chuyển từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất của sinh viên, đặc biệt là năng lực tư duy phản biện.
Thứ ba, tích cực hóa hoạt động học tập lý luận chính trị của sinh viên.
Mục tiêu quan trọng của đổi mới phương pháp dạy – học lý luận chính trị là hình thành và phát triển phản biện cho sinh viên. Sinh viên không chỉ nắm vững các kiến thức lý luận chính trị mà còn hình thành và phát triển tư duy này. Sinh viên cần được khuyến khích trình bày quan điểm cá nhân, phân tích, tranh luận về vấn đề lý luận chính trị cũng như cách đặt câu hỏi, phân tích các vấn đề lý luận dưới nhiều góc nhìn khác nhau để từ đó hình thành khả năng tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề.
Sinh viên cần rèn luyện và hình thành thói quen tự học, tự nghiên cứu tài liệu. Sinh viên có thể ứng dụng các thành tựu của khoa học – công nghệ như AI (trí tuệ nhân tạo) và các phần phần mềm hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu để khám phá sâu hơn về chủ đề được học, tiếp cận toàn diện trên nhiều chiều cạnh của tri thức lý luận chính trị, qua đó phát triển kỹ năng tư duy phân tích, tổng hợp… Bên cạnh đó, các trường đại học, cao đẳng cần tổ chức một số hoạt động ngoại khóa cho sinh viên tham gia như các câu lạc bộ học thuật, các cuộc thi hùng biện … tranh luận và giải quyết vấn đề thực tiễn. Các hoạt động này sẽ giúp sinh viên tự tin và phát triển tư duy phản biện.
4. Kết luận
Hiện nay, hoạt động dạy – học lý luận chính trị ở các trường đại học, cao đẳng cần đổi mới theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện cho sinh viên. Điều này đòi hỏi các trường đại học, cao đẳng phải tiến hành thực hiện đồng bộ một số giải pháp cơ bản như: nâng cao nhận thức của các chủ thể về vai trò quan trọng của đổi mới phương pháp giảng dạy lý luận chính trị theo hướng phát triển năng lực tư duy phản biện cho sinh viên, song song với việc nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm và kỹ năng mềm cho đội ngũ giảng viên lý luận chính trị vàtích cực hóa hoạt động học tập lý luận chính trị của sinh viên.
Tài liệu tham khảo:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập II. H. NXB Chính trị Quôc gia Sự thật.
2. Nguyễn Lăng Bình (Chủ biên). Dạy và học tích cực – Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học. H. NXB Đại học Sư phạm.
3. Đoàn Đức Hiếu, Phùng Thế Anh (Đồng chủ biên) (2018). Đổi mới nội dung, phương pháp giảng dạy các môn học lý luận chính trị- Một số vấn đề lý luận và thực tiễn. NXB Đại học quốc gia TP. Hồ Chí Minh.
