Competency requirements for commune-level cadres and civil servants in the context of operating a two-tier local government model
ThS. Phạm Thị Hằng
Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại TP. Hồ Chí Minh
ThS. Nguyễn Thị Nghị
Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại Đắk Lắk
(Quanlynhanuoc.vn) – Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã thay đổi căn bản vai trò và vị trí của chính quyền cấp xã, đặt đội ngũ cán bộ, công chức vào vị trí trung tâm, chịu trách nhiệm trực tiếp về hiệu lực, hiệu quả quản trị và phục vụ Nhân dân. Bài viết phân tích những yêu cầu về năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức, tập trung vào khả năng kiến tạo và thực thi chính sách, phối hợp liên thông, đổi mới sáng tạo, hoạch định – dự báo, năng lực truyền thông và đối thoại với người dân. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất các hàm ý chính sách nhằm nâng cao năng lực, hiệu quả và trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong mô hình hai cấp.
Từ khóa: Chính quyền cấp xã; cán bộ, công chức; năng lực thực thi; đổi mới sáng tạo; quản trị địa phương hai cấp.
Abstract: The operation of a two-tier local government model has fundamentally transformed the role and position of commune-level authorities, placing cadres and civil servants at the center, with direct responsibility for ensuring the effectiveness and efficiency of governance as well as public service delivery. This article analyzes the competency requirements for cadres and civil servants, with a focus on capacities for policy formulation and implementation, inter-agency coordination and integration, innovation, strategic planning and forecasting, as well as communication and dialogue with citizens. On that basis, the article proposes policy implications aimed at enhancing the capacity, effectiveness, and accountability of commune-level authorities within the two-tier governance model.
Keywords: Commune-level government; cadres and civil servants; implementation capacity; innovation; two-tier local governance.
1. Đặt vấn đề
Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là sự điều chỉnh về tổ chức bộ máy hành chính nhà nước mà còn là một bước chuyển cấu trúc trong phương thức quản trị địa phương ở Việt Nam. Khi cấp huyện không còn giữ vai trò trung gian, chính quyền cấp xã được đặt vào vị trí trực tiếp tiếp nhận, tổ chức thực thi và chịu trách nhiệm về phần lớn các quyết định quản lý nhà nước liên quan đến đời sống kinh tế – xã hội tại cơ sở. Trong bối cảnh này, năng lực của chính quyền cấp xã, đặc biệt là đội ngũ cán bộ, công chức, trở thành yếu tố mang tính quyết định đối với hiệu lực và hiệu quả vận hành của mô hình mới.
Năng lực của cán bộ, công chức cấp xã không chỉ được xác định bởi trình độ chuyên môn hay kỹ năng cá nhân mà là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố cấu thành, bao gồm thể chế phân quyền, cơ chế vận hành bộ máy, môi trường công vụ và văn hóa quản trị địa phương. Do đó, việc phân tích yêu cầu năng lực đối với đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã cần được đặt trong mối quan hệ biện chứng giữa con người – tổ chức – thể chế thay vì chỉ đơn thuần liệt kê kỹ năng hay tiêu chuẩn hành chính.
2. Sự thay đổi vị trí và vai trò của cán bộ, công chức cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp
Sự chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương từ ba cấp sang hai cấp không chỉ thay đổi vai trò thực thi công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã, mà còn làm biến đổi vị trí của cấp xã trong cấu trúc quyền lực và quản trị nhà nước. Trước đây, chính quyền cấp xã chủ yếu được coi là “mắt xích” hành chính cơ sở, thực hiện các nhiệm vụ theo sự chỉ đạo và kiểm soát của cấp huyện. Khi vận hành mô hình hai cấp, cấp xã trở thành cấp chính quyền trực tiếp, gần dân nhất và giữ vai trò then chốt trong tổ chức thực thi quyền lực nhà nước.
Sự thay đổi này mang ý nghĩa bản chất, khi cấp xã không còn truyền đạt mệnh lệnh hành chính mà trở thành chủ thể trực tiếp chuyển hóa các quyết định chính sách thành hành động quản lý cụ thể, phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội, văn hóa và đặc thù cộng đồng dân cư. Trong bối cảnh đó, cán bộ, công chức cấp xã vừa là đại diện quyền lực nhà nước, vừa là chủ thể quản trị gần dân, chịu sự giám sát thường xuyên và trực tiếp của Nhân dân.
Vai trò của cán bộ, công chức cấp xã được tái định hình theo hướng toàn diện hơn. Họ không chỉ tham gia vào khâu thực hiện, mà còn đảm nhận toàn bộ chu trình quản trị địa phương: tiếp nhận, cụ thể hóa chính sách, tổ chức thực hiện, phối hợp liên ngành, giám sát và chịu trách nhiệm về kết quả. Việc không còn cấp huyện làm tầng nấc trung gian khiến mọi hạn chế về năng lực phân tích, điều phối và ra quyết định của cán bộ, công chức bộc lộ trực tiếp và tác động ngay đến hiệu lực, hiệu quả quản trị. Đồng thời, quyền hạn mở rộng đòi hỏi cán bộ, công chức cấp xã phải gia tăng tính tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình, chuyển từ tâm thế thụ động sang chủ động, có khả năng phán đoán, lựa chọn và chịu trách nhiệm trong các tình huống quản trị phức tạp.
3. Những yêu cầu mới đối với năng lực đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã
Một là, cán bộ, công chức cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp phải phát triển năng lực kiến tạo và tổ chức thực thi chính sách.Không còn là những thực thi viên thụ động, họ được đặt vào vị trí trung tâm, trực tiếp biến các quyết định chính sách thành hành động quản lý cụ thể, phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội và đặc thù cộng đồng dân cư. Năng lực này không chỉ bao gồm việc phân tích, đánh giá chính sách mà còn đòi hỏi khả năng lựa chọn phương án thực thi tối ưu, tổ chức nguồn lực và phối hợp liên ngành hiệu quả. Thiếu năng lực kiến tạo, các quyết định sẽ bị trì trệ, gây lãng phí nguồn lực và suy giảm niềm tin của người dân vào chính quyền cơ sở. Ngược lại, khi năng lực này được phát huy, chính quyền cấp xã trở thành bộ phận chủ động điều phối, sáng tạo và linh hoạt trong việc đưa chính sách vào thực tiễn, bảo đảm hiệu lực và hiệu quả quản trị.
Hai là, năng lực đổi mới sáng tạo và hoạch định – dự báo trở thành yêu cầu tất yếu. Trong bối cảnh xã hội thay đổi nhanh chóng và nhiều vấn đề phát sinh không theo khuôn mẫu, cán bộ, công chức cấp xã phải có khả năng dự báo xu hướng, xác định vấn đề mới và đề xuất giải pháp sáng tạo. Đây là sự khác biệt rõ rệt so với mô hình truyền thống, khi cán bộ chủ yếu tuân thủ quy trình hành chính và chỉ đạo từ cấp trên. Năng lực này cho phép chính quyền cấp xã ứng phó chủ động với những rủi ro, tận dụng cơ hội phát triển địa phương và nâng cao chất lượng phục vụ người dân.
Ba là, năng lực xử lý tính phức tạp và phối hợp liên thông được đặt lên hàng đầu. Khi không còn cấp huyện làm trung gian, mọi vấn đề liên ngành, liên lĩnh vực được chuyển trực tiếp xuống cấp xã. Cán bộ, công chức cấp xã phải vận dụng khả năng điều phối, kết nối các cơ quan chuyên môn cấp tỉnh, các tổ chức xã hội và cộng đồng dân cư để giải quyết vấn đề một cách toàn diện. Năng lực này không chỉ là kỹ năng phối hợp mà còn là khả năng tư duy hệ thống, nhận diện các mối quan hệ nhân quả và ra quyết định trong môi trường đa biến.
Bốn là, năng lực số và ứng dụng công nghệ thông tin trong quản trị trở thành yếu tố then chốt để vận hành chính quyền hiện đại. Cán bộ, công chức cấp xã cần thành thạo việc khai thác dữ liệu, vận hành các nền tảng số, tương tác với người dân và giám sát hiệu quả thực thi công vụ trên môi trường số. Khác với trước đây, năng lực số không chỉ là công cụ hỗ trợ mà đã trở thành phương thức vận hành chủ đạo, quyết định hiệu lực và minh bạch của quản trị.
Năm là, năng lực giao tiếp, truyền thông và đối thoại với người dân được nâng lên thành năng lực trọng yếu. Trong mô hình hai cấp, cán bộ, công chức cấp xã vừa là người thực thi quyền lực, vừa là cầu nối giữa nhà nước và cộng đồng. Khả năng lắng nghe, đối thoại, giải thích chính sách, xử lý phản hồi và tạo sự đồng thuận là điều kiện để nâng cao niềm tin của người dân và giảm xung đột xã hội. Năng lực này vượt xa kỹ năng hành chính thông thường, đòi hỏi cả năng lực thuyết phục, tinh tế trong ứng xử và nghệ thuật truyền thông chính sách.
Sáu là, năng lực đạo đức công vụ và trách nhiệm giải trình tiếp tục là trụ cột bảo đảm hiệu lực quản trị. Sự gia tăng thẩm quyền và trách nhiệm trực tiếp với người dân đặt cán bộ, công chức cấp xã trước áp lực rủi ro pháp lý, yêu cầu minh bạch, công bằng và sẵn sàng chịu trách nhiệm. Khi năng lực này được kết hợp đồng bộ với các năng lực khác, chính quyền cấp xã mới vận hành hiệu lực, hiệu quả và thực sự hướng tới phục vụ người dân.
Như vậy, sáu năng lực trên không tồn tại độc lập mà kết nối với nhau, tạo thành bộ năng lực tổng hợp, phản ánh sự chuyển dịch căn bản từ tư duy hành chính tuân thủ sang tư duy quản trị sáng tạo, dự báo và kết nối, phù hợp với yêu cầu vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đây cũng là điểm khác biệt nổi bật so với các nghiên cứu trước đây, khi những năng lực như đổi mới sáng tạo, hoạch định – dự báo hay truyền thông đối thoại chưa được đặt vào trung tâm phân tích.
4. Một số kiến nghị
Thứ nhất, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế phân quyền, xác định rõ vị trí, chức năng và thẩm quyền của chính quyền cấp xã. Thể chế phân quyền cần bảo đảm sự tương xứng giữa quyền hạn và trách nhiệm, tạo điều kiện cho cán bộ, công chức cấp xã phát huy năng lực kiến tạo, đổi mới sáng tạo và tổ chức thực thi chính sách. Khi quyền hạn được mở rộng đồng bộ với cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình, cán bộ, công chức cấp xã mới chủ động trong ra quyết định và linh hoạt trong xử lý các vấn đề phát sinh ở địa phương.
Thứ hai, chính sách cán bộ, công chức cần được đổi mới toàn diện, dựa trên tiêu chí năng lực thực thi và kết quả công vụ. Trong bối cảnh không còn cấp trung gian, hiệu quả giải quyết công việc ở cấp xã phản ánh trực tiếp hiệu lực quản trị địa phương. Vì vậy, tuyển dụng, sử dụng và đánh giá cán bộ phải tập trung vào khả năng phân tích, phối hợp liên ngành, hoạch định – dự báo, đổi mới sáng tạo và đối thoại với người dân, thay vì chỉ dựa vào bằng cấp hay thâm niên hành chính.
Thứ ba, chính sách đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức cấp xã cần được tái thiết kế phù hợp với yêu cầu quản trị hiện đại. Trọng tâm đào tạo không còn là kiến thức hành chính thuần túy, mà là phát triển năng lực dự báo, tổ chức thực thi, vận dụng công nghệ số, giao tiếp và truyền thông đối thoại, đồng thời kết hợp rèn luyện đạo đức công vụ và trách nhiệm giải trình. Nội dung đào tạo cần vừa có tính lý luận, vừa gắn sát thực tiễn địa phương để cán bộ, công chức cấp xã kịp thích ứng với yêu cầu quản trị phức tạp và đa chiều.
Thứ tư, cần xây dựng cơ chế khuyến khích, bảo vệ và tạo động lực cho cán bộ, công chức cấp xã dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Khi thẩm quyền được mở rộng, nếu thiếu cơ chế bảo đảm an toàn pháp lý và động lực nghề nghiệp, cán bộ, công chức dễ rơi vào tâm lý né tránh, ảnh hưởng đến hiệu lực quản trị. Cơ chế này phải kết hợp giám sát minh bạch, trách nhiệm giải trình rõ ràng và khuyến khích sáng tạo, tạo môi trường thúc đẩy năng lực kiến tạo và đổi mới sáng tạo.
Thứ năm, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã cần đi đôi với xây dựng văn hóa công vụ và củng cố niềm tin của người dân. Văn hóa công vụ đề cao liêm chính, minh bạch, trách nhiệm giải trình và tinh thần phục vụ nhân dân không chỉ là yêu cầu đạo đức mà còn là yếu tố nền tảng bảo đảm cho chính quyền cấp xã vận hành hiệu lực, hiệu quả và bền vững trong mô hình chính quyền hai cấp.
5. Kết luận
Vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là sắp xếp lại tổ chức bộ máy mà thực chất là sự thay đổi cách thức quản trị ở cơ sở, trong đó chính quyền cấp xã được đặt vào vị trí trung tâm, trực tiếp gần dân và chịu trách nhiệm nhiều hơn. Sự chuyển đổi này đòi hỏi đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã phải có năng lực toàn diện, kết hợp kiến tạo, tổ chức thực thi chính sách, phối hợp liên thông, đổi mới sáng tạo, dự báo và hoạch định, đồng thời thành thạo trong truyền thông, đối thoại với Nhân dân.
Để nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của đội ngũ này, không thể chỉ dừng lại ở đào tạo, bồi dưỡng kiến thức hành chính; cần kết hợp hoàn thiện thể chế phân quyền, đổi mới chính sách cán bộ, công chức thiết kế đào tạo thực tiễn, xây dựng cơ chế khuyến khích và bảo vệ cán bộ, công chức, đồng thời củng cố văn hóa công vụ minh bạch, trách nhiệm và phục vụ nhân dân. Chỉ khi các yếu tố này được đồng bộ, chính quyền cấp xã mới phát huy tối đa năng lực, bảo đảm mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành hiệu lực, hiệu quả, bền vững và thực sự hướng tới phục vụ Nhân dân.
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2017). Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 về một số vấn đề tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.
2. Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (2025). Kỷ yếu Hội thảo khoa học cấp bộ: chính quyền địa phương hai cấp – Lý luận, thực tiễn và định hướng nghiên cứu, giảng dạy trong các trường chính trị cấp tỉnh.
3. Quốc hội (2025). Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025.
4. Nâng cao năng lực cán bộ, công chức cấp xã trong bối cảnh chuyển đổi số và triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp. https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/01/22/nang-cao-nang-luc-can-bo-cong-chuc-cap-xa-trong-boi-canh-chuyen-doi-so-va-trien-khai-mo-hinh-chinh-quyen-dia-phuong-hai-cap/
