(Quanlynhanuoc.vn) – Sáng ngày 27/5/2026, Học viện Hành chính và Quản trị công tổ chức Tọa đàm khoa học: “Mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp ở một số quốc gia và giá trị tham chiếu cho Việt Nam” trong khuôn khổ Đề tài khoa học cấp Bộ “Phát huy hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam hiện nay”. PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hà, Trưởng Khoa Khoa học Liên ngành – Ngoại ngữ – Tin học, chủ trì Tọa đàm. Tọa đàm được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến tại các phân hiệu của Học viện.
Tọa đàm có sự tham dự của các đại biểu, gồm các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài Học viện; các thành viên nhóm nghiên cứu Đề tài; cán bộ, giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên Khoa Khoa học Liên ngành – Ngoại ngữ – Tin học, Học viện Hành chính và Quản trị công.
Phát biểu đề dẫn Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hà nhấn mạnh, trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và đẩy mạnh cải cách nền hành chính quốc gia, việc tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương là yêu cầu mang tính tất yếu khách quan. Đặc biệt, trước yêu cầu tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị nhà nước, phát huy tính chủ động của địa phương và đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước trong bối cảnh mới, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang trở thành vấn đề được quan tâm cả về lý luận và thực tiễn.
Thực tiễn cải cách hành chính ở nhiều quốc gia cho thấy, mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp đã góp phần quan trọng trong việc tinh giản đầu mối trung gian, phân định rõ thẩm quyền giữa các cấp chính quyền, tăng cường phân cấp, phân quyền và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc vận hành mô hình này ở mỗi quốc gia lại có sự khác biệt tuỳ thuộc vào thể chế chính trị, trình độ phát triển kinh tế – xã hội, truyền thống quản trị công và đặc điểm văn hoá, lãnh thổ của từng nước. Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp ở một số quốc gia có ý nghĩa quan trọng nhằm cung cấp thêm luận cứ khoa học và thực tiễn cho quá trình hoạch định chính sách, hoàn thiện thể chế và nâng cao chất lượng quản trị địa phương ở Việt Nam hiện nay.
Tại tọa đàm, TS. Phạm Thuý Quỳnh Nga, Khoa Khoa học Liên ngành, nhấn mạnh, chính quyền địa phương không chỉ là cấp trực tiếp triển khai chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước mà còn là cấp gần dân nhất, trực tiếp giải quyết các nhu cầu thiết yếu của người dân và doanh nghiệp. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp thời gian qua đã tạo ra nhiều chuyển biến tích cực, đặc biệt thông qua tinh gọn bộ máy, giảm tầng nấc trung gian, đẩy mạnh dịch vụ công trực tuyến và cơ chế “một cửa” đã giúp nâng cao tính công khai, minh bạch, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính, cải thiện chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại sự chênh lệch về hiệu quả hoạt động giữa các địa phương, nhất là ở vùng sâu, vùng xa; cơ chế phân cấp, phân quyền ở một số lĩnh vực còn chồng chéo; địa phương được giao nhiệm vụ nhưng chưa được trao đầy đủ quyền hạn và nguồn lực tương ứng.
Từ những nhận định trên, TS. Phạm Thuý Quỳnh Nga đề xuất cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương theo hướng “rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền và gắn với nguồn lực thực hiện”; đổi mới cơ chế đánh giá hoạt động của chính quyền địa phương theo hướng lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm; xây dựng cơ chế khuyến khích cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, việc xây dựng chính quyền số cần được xác định là nhiệm vụ trọng tâm thông qua đẩy mạnh số hoá hồ sơ hành chính, tăng cường kết nối dữ liệu giữa các cơ quan và mở rộng dịch vụ công trực tuyến.
Trình bày tham luận tại Tọa đàm, TS. Tô Trọng Mạnh, Khoa Khoa học Liên ngành, cho rằng việc xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam xuất phát từ yêu cầu tất yếu của tiến trình đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả và hiện đại hóa nền hành chính quốc gia. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp, gồm: cấp tỉnh và cấp xã là bước chuyển quan trọng trong cải cách thể chế và tổ chức bộ máy nhà nước ở địa phương; việc kết thúc hoạt động của cấp huyện không chỉ là thay đổi về kỹ thuật hành chính mà là quá trình tái cấu trúc mô hình quản trị địa phương theo hướng hiện đại, hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả hơn.
Theo TS. Tô Trọng Mạnh, tinh gọn bộ máy không đồng nghĩa với cắt giảm cơ học đầu mối tổ chức hay biên chế mà cốt lõi là tái cấu trúc chức năng, nhiệm vụ và phương thức quản trị trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Bên cạnh các kết quả bước đầu đáng ghi nhận, quá trình triển khai mô hình vẫn còn nhiều khó khăn: hệ thống pháp luật cần tiếp tục đồng bộ hoá; việc phân cấp, phân quyền ở một số nơi chưa tương xứng với năng lực thực thi của chính quyền cơ sở; đội ngũ cán bộ, công chức chịu áp lực lớn khi thích ứng với mô hình quản trị mới và yêu cầu chuyển đổi số. Ông đề xuất tiếp tục hoàn thiện thể chế pháp lý; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cơ chế kiểm soát quyền lực; nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức; thúc đẩy chuyển đổi số và xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông giữa các cấp chính quyền.
Tham luận tại Tọa đàm, TS. Đàm Bích Hiên cho rằng, chủ trương xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp được đặt ra trong Kết luận số 127-KL/TW của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về triển khai nghiên cứu, đề xuất tiếp tục sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, nhằm hướng tới bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, khắc phục tình trạng chồng chéo chức năng, tổ chức trung gian cồng kềnh và nâng cao chất lượng quản trị địa phương. Ở góc độ lý luận, đây là vấn đề mới, cần tiếp tục nghiên cứu để làm rõ cơ chế tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước theo hướng phân quyền, phân cấp hợp lý nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc tập trung dân chủ.
Bà nhấn mạnh, xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp không thể tách rời yêu cầu xây dựng chính quyền số, xã hội số và công dân số. Sự khác biệt về trình độ phát triển kinh tế – xã hội giữa các địa phương đặt ra yêu cầu cần có mô hình quản lý linh hoạt, phù hợp với đặc điểm từng vùng, miền. Một vấn đề quan trọng được Bà đặc biệt đề cập là yêu cầu phân định rõ thẩm quyền giữa chính quyền cấp tỉnh và cấp xã nhằm tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc can thiệp không phù hợp; nếu phân cấp không đi kèm với nguồn lực tài chính, nhân lực và cơ chế kiểm soát quyền lực phù hợp thì có thể dẫn đến hiệu quả quản lý thấp hoặc phát sinh tiêu cực ở cấp cơ sở. Đồng thời, mối quan hệ giữa Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân, vai trò giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc cần tiếp tục được hoàn thiện.
Tại Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Ngọc Đào cho rằng, việc thực hiện chủ trương tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam hiện nay là yêu cầu tất yếu nhằm xây dựng bộ máy nhà nước tinh gọn, minh bạch, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu quản trị hiện đại trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Ông nhấn mạnh, một trong những thách thức nổi bật hiện nay là vấn đề học thuật và nghiên cứu khoa học tư duy của đội ngũ cán bộ, công chức trong quá trình sắp xếp, sáp nhập tổ chức bộ máy. PGS.TS. Nguyễn Ngọc Đào đề xuất tiếp tục hoàn thiện thể chế, phân cấp, phân quyền, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho công tác cán bộ; rà soát, phân định rõ chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan, đơn vị; xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp đối với các đối tượng bị ảnh hưởng bởi quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy. Ông khẳng định, tinh gọn bộ máy không phải là cắt giảm cơ học mà là quá trình xây dựng một hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả và phục vụ Nhân dân tốt hơn.
Tại Tọa đàm, các chuyên gia, nhà khoa học cũng đã có nhiều ý kiến trao đổi sâu sắc xoay quanh chủ đề nghiên cứu. PGS.TS. Huỳnh Văn Thới đã chia sẻ về mô hình chính quyền địa phương của Nhật Bản và lý do lựa chọn Nhật Bản làm đối tượng tham chiếu cho Việt Nam. Các ý kiến nhận định, trên thế giới hiện nay tồn tại nhiều mô hình chính quyền địa phương khác nhau, phù hợp với đặc điểm chính trị, kinh tế và xã hội của từng quốc gia. Nhiều nước, như: Nhật Bản, Pháp và các quốc gia Bắc Âu vẫn duy trì và vận hành hiệu quả mô hình chính quyền địa phương theo hướng tinh gọn, tăng cường phân quyền và nâng cao tính tự chủ của địa phương.
Các đại biểu tham dự tọa đàm, đều có chung nhận định: đối với Việt Nam, việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp theo tinh thần các Nghị quyết, kết luận của Trung ương là cuộc cải cách lớn chưa từng có về tổ chức bộ máy hành chính nhà nước. Việc kết thúc hoạt động của cấp huyện và sắp xếp đơn vị hành chính đã tạo ra sự thay đổi sâu rộng, đưa số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương từ 63 xuống còn 34 đơn vị, được xem là bước tái cấu trúc mạnh mẽ nhằm tinh gọn bộ máy, giảm tầng nấc trung gian và nâng cao hiệu quả quản trị địa phương.
Để mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành hiệu quả, cần tập trung vào ba vấn đề cốt lõi: (1) Thực hiện phân cấp, phân quyền thực chất nhằm phát huy tính chủ động của chính quyền cơ sở; (2) Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức chuyên nghiệp, đủ năng lực thực thi nhiệm vụ trong điều kiện khối lượng công việc tăng lên khi bỏ cấp trung gian; (3) Đẩy mạnh chuyển đổi số, hoàn thiện cơ sở dữ liệu và lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo hiệu quả hoạt động của chính quyền. Điểm nghẽn hiện nay nằm ở năng lực thực thi công vụ, thái độ phục vụ của đội ngũ cán bộ, công chức ở cơ sở và sự phối hợp chưa đồng bộ giữa các cơ quan liên ngành.
Việc xây dựng chính quyền địa phương hai cấp là yêu cầu tất yếu trong tiến trình tinh gọn bộ máy và tinh giản biên chế. Sau gần một năm triển khai, Việt Nam đã vượt qua nhiều khó khăn bước đầu, thể hiện qua việc ban hành nhiều Luật, Nghị quyết quan trọng và duy trì vận hành ổn định của bộ máy hành chính. Tuy nhiên, quá trình này vẫn còn không ít khó khăn về thể chế, nguồn nhân lực và hạ tầng kỹ thuật; do đó, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền rõ ràng để bảo đảm bộ máy vận hành hiệu quả hơn trong thời gian tới. Quá trình này dẫn đến sự thay đổi đồng bộ về thể chế, mô hình quản lý và tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, giảm tối đa các khâu trung gian và tái cấu trúc lại chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan trong hệ thống chính trị là bước chuyển quan trọng nhằm xây dựng nền hành chính hiện đại, hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả hơn trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Kết luận Tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hà trân trọng cảm ơn các chuyên gia, nhà khoa học, các thành viên Đề tài đã tham gia đóng góp nhiều ý kiến tâm huyết, trách nhiệm và có giá trị khoa học, thực tiễn sâu sắc. Các tham luận và ý kiến trao đổi tại Toạ đàm đã góp phần bổ sung thêm cơ sở lý luận và thực tiễn phục vụ quá trình tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện và nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam hiện nay, đặc biệt, trong bối cảnh cuộc cách mạng tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị đang được triển khai mạnh mẽ, quyết liệt trên phạm vi cả nước. Với vai trò là cơ sở đào tạo đại học, sau đại học và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, Học viện Hành chính và Quản trị công cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời, đổi mới nội dung đào tạo, bồi dưỡng theo hướng nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức đáp ứng yêu cầu quản trị hiện đại và chuyển đổi số hiện nay. Mong muốn trong thời gian tới sẽ tiếp tục nhận được nhiều ý kiến trao đổi, đóng góp từ các chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý nhằm tiếp tục hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn phục vụ công tác nghiên cứu và giảng dạy.
Thanh Hương
