Cultivating revolutionary ethics and upholding the exemplary responsibility of cadres and party members to protect the Party’s ideological foundation according to the Documents of the 14th National Congress
ThS. Lê Thị Hồng Hải
Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới
Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
(Quanlynhanuoc.vn) – Hiện nay, các quan điểm sai trái, thù địch ngày càng gia tăng với phương thức tinh vi, đặc biệt lợi dụng những hạn chế, yếu kém trong đạo đức, lối sống và trách nhiệm công vụ của một bộ phận cán bộ, đảng viên để xuyên tạc, làm suy giảm niềm tin của Nhân dân đối với Đảng. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ bằng đấu tranh lý luận và truyền thông mà còn bằng việc củng cố “sức đề kháng từ bên trong” thông qua việc tăng cường bồi dưỡng đạo đức cách mạng và đề cao trách nhiệm nêu gương của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Trên cơ sở phân tích quan điểm của Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, bài viết làm rõ vai trò nền tảng đạo đức cách mạng và trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên trong việc củng cố bản lĩnh chính trị, nâng cao uy tín và năng lực lãnh đạo của Đảng. Đồng thời, chỉ ra những hạn chế cũng như đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện trong giai đoạn mới.
Từ khóa: Đạo đức cách mạng; trách nhiệm nêu gương; cán bộ, đảng viên; bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; xây dựng Đảng.
Abstract: Currently, erroneous and hostile viewpoints are increasing with sophisticated methods, especially exploiting limitations and weaknesses in the ethics, lifestyle, and public service responsibilities of a segment of cadres and party members to distort and undermine the people’s trust in the Party. This reality poses an urgent need to protect the Party’s ideological foundation not only through theoretical struggle and media but also by strengthening “internal resistance” through enhanced cultivation of revolutionary ethics and upholding the exemplary responsibility of cadres and party members. Based on an analysis of the viewpoints in the Party’s 14th National Congress Documents, this article clarifies the fundamental role of revolutionary ethics and the exemplary responsibility of cadres and Party members in consolidating political fortitude, enhancing prestige, and improving the Party’s leadership capacity. At the same time, it points out limitations and proposes some solutions to improve the effectiveness of implementation in the new period.
Keywords: Revolutionary ethics; exemplary responsibility; cadres and Party members; protecting the Party’s ideological foundation; Party building.
1. Tầm quan trọng của việc bồi dưỡng đạo đức cách mạng và đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên đối với bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vừa là nhiệm vụ mang tính lý luận, vừa là yêu cầu thực tiễn cấp bách gắn liền với công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng một cách toàn diện. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng khẳng định phải “Tiếp tục đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong sạch, vững mạnh toàn diện; nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền và sức chiến đấu của Đảng. Tăng cường xây dựng, chỉnh đốn, tự đổi mới để Đảng ta thật sự là đạo đức, là văn minh”1. Trong đó, bồi dưỡng đạo đức cách mạng và đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên giữ vai trò đặc biệt quan trọng, có ý nghĩa như trụ cột nội sinh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Tầm quan trọng của các yếu tố này có thể được nhìn nhận qua các phương diện cơ bản sau:
Thứ nhất, bồi dưỡng đạo đức cách mạng và trách nhiệm nêu gương là cơ sở nền tảng bảo đảm tính chính danh và sức mạnh lãnh đạo của Đảng.
Trong khoa học chính trị hiện đại, tính chính danh của một đảng cầm quyền không chỉ được xác lập từ hệ tư tưởng và đường lối đúng đắn mà còn được củng cố bởi phẩm chất đạo đức, năng lực và uy tín của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Đối với Đảng Cộng sản Việt Nam, nền tảng tư tưởng là chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, song việc hiện thực hóa các giá trị đó trong đời sống xã hội phụ thuộc trực tiếp vào đội ngũ cán bộ, đảng viên – những chủ thể tổ chức thực hiện đường lối của Đảng. Đạo đức cách mạng với các chuẩn mực cốt lõi, như: trung thành với lý tưởng, tận tụy phục vụ Nhân dân, cần – kiệm – liêm – chính, chí công vô tư,… chính là nền móng nhân cách chính trị của mỗi cán bộ, đảng viên. Khi đạo đức cách mạng được bồi dưỡng và thực hành nghiêm túc sẽ góp phần nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức Đảng, đồng thời, tạo nên sức thuyết phục thực tiễn của hệ tư tưởng.
Những biểu hiện tiêu cực, như: tham nhũng, lãng phí, quan liêu, xa dân không chỉ gây tổn thất về kinh tế mà còn làm xói mòn niềm tin chính trị, làm suy giảm uy tín của Đảng, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến nền tảng tư tưởng của Đảng. Chính vì vậy, việc bồi dưỡng đạo đức cách mạng và đề cao trách nhiệm nêu gương vừa là yêu cầu về mặt đạo đức cá nhân, nhưng cũng là điều kiện tiên quyết để bảo đảm tính chính danh và sức mạnh lãnh đạo của Đảng trong hệ thống chính trị.
Thứ hai, bồi dưỡng đạo đức cách mạng và nêu gương là nhân tố quyết định củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng.
Nền tảng tư tưởng của Đảng chỉ có thể bền vững khi được Nhân dân tin tưởng, ủng hộ và tự giác thực hiện. Niềm tin của Nhân dân không phải là yếu tố trừu tượng mà được hình thành từ trải nghiệm thực tiễn trong quan hệ với bộ máy công quyền, với đội ngũ cán bộ, đảng viên. Thời gian qua, công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, đặc biệt là phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong đã góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Khi cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, thực sự gương mẫu trong công việc, trong lối sống, trong ứng xử với Nhân dân thì các giá trị của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh sẽ không còn là những khái niệm lý luận khô khan, mà trở thành những chuẩn mực sống động, có sức lan tỏa trong xã hội. Nêu gương tốt tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực, góp phần hình thành môi trường xã hội lành mạnh, củng cố niềm tin chính trị và tăng cường sự đồng thuận xã hội. Ngược lại, nếu cán bộ, đảng viên thiếu gương mẫu, nói không đi đôi với làm, thậm chí vi phạm chuẩn mực đạo đức thì sẽ tạo ra “khoảng trống niềm tin”, làm suy giảm tính thuyết phục của hệ tư tưởng và tạo điều kiện cho các quan điểm sai trái, thù địch lợi dụng, xuyên tạc. Do đó, bồi dưỡng đạo đức cách mạng và đề cao trách nhiệm nêu gương chính là phương thức trực tiếp, hiệu quả để củng cố nền tảng xã hội của hệ tư tưởng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ gốc.
Thứ ba, đạo đức cách mạng là “hệ miễn dịch nội sinh” phòng ngừa suy thoái tư tưởng, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ.
Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là đấu tranh với các quan điểm sai trái từ bên ngoài mà quan trọng hơn là phòng ngừa, ngăn chặn sự suy thoái từ bên trong tổ chức Đảng. Trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế sâu rộng như hiện nay, cán bộ, đảng viên phải đối mặt với nhiều cám dỗ về lợi ích vật chất, áp lực cạnh tranh và sự đa dạng về hệ giá trị. Nếu thiếu bản lĩnh chính trị và nền tảng đạo đức vững vàng, rất dễ dẫn đến tình trạng dao động tư tưởng, suy thoái đạo đức, lối sống, thậm chí “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”. Trong bối cảnh đó, đạo đức cách mạng đóng vai trò như một “hệ miễn dịch nội sinh”, giúp cán bộ, đảng viên tự đề kháng trước những tác động tiêu cực. Việc thường xuyên tu dưỡng, rèn luyện đạo đức giúp củng cố lập trường tư tưởng, giữ vững niềm tin vào con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, đồng thời, nâng cao khả năng phân biệt đúng – sai, chính – tà trong môi trường thông tin phức tạp hiện nay.
Thứ tư, bồi dưỡng đạo đức cách mạng và nêu gương là công cụ thích ứng hiệu quả với môi trường tư tưởng mới, đặc biệt trên không gian mạng.
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và truyền thông, đặc biệt là mạng xã hội ngày nay đã làm thay đổi căn bản môi trường tư tưởng – nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, lan truyền và đấu tranh quan điểm. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh hơn nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng, các hình thái chiến tranh mới, các thách thức truyền thống và phi truyền thống… Trong môi trường này, mỗi cán bộ, đảng viên vừa là người tiếp nhận thông tin, vừa là một “tác nhân truyền thông”, có khả năng lan tỏa thông tin và ảnh hưởng đến nhận thức xã hội. Do đó, đạo đức cách mạng và trách nhiệm nêu gương không chỉ thể hiện trong công việc chuyên môn mà còn thể hiện trong hành vi ứng xử trên không gian mạng: từ việc lựa chọn, kiểm chứng thông tin, đến phát ngôn, chia sẻ và tham gia thảo luận.
Một cán bộ, đảng viên có đạo đức cách mạng vững vàng sẽ có khả năng tiếp cận thông tin một cách tỉnh táo, không bị cuốn theo các luồng thông tin sai lệch, đồng thời có trách nhiệm trong việc lan tỏa thông tin chính thống, góp phần định hướng dư luận xã hội. Ngược lại, nếu thiếu bản lĩnh và chuẩn mực đạo đức trong môi trường số, cán bộ, đảng viên có thể vô tình hoặc hữu ý tiếp tay cho việc lan truyền thông tin sai lệch, làm suy giảm hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng.
2. Thực trạng bồi dưỡng đạo đức cách mạng và đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên
2.1. Những kết quả đạt được
Trên cơ sở các chủ trương, quy định của Đảng về xây dựng, chỉnh đốn Đảng, giáo dục đạo đức cách mạng và trách nhiệm nêu gương, công tác bồi dưỡng đạo đức cách mạng, đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên trong thời gian qua đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Những kết quả này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, đảng viên mà còn trực tiếp củng cố niềm tin của Nhân dân, tạo nền tảng chính trị – xã hội quan trọng để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong bối cảnh mới, cụ thể:
Thứ nhất, hệ thống quy định chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên ngày càng được hoàn thiện, tạo cơ sở thống nhất cho công tác giáo dục, rèn luyện và đánh giá cán bộ.
Một trong những kết quả đáng lưu ý là việc Bộ Chính trị đã ban hành Quy định số 144-QĐ/TW ngày 09/5/2024 về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới. Quy định này xác định rõ yêu cầu về chuẩn mực đạo đức cách mạng, thuộc lĩnh vực công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, qua đó tạo căn cứ chính trị – tổ chức quan trọng để các cấp ủy, tổ chức đảng cụ thể hóa trong giáo dục, quản lý, kiểm tra và đánh giá cán bộ, đảng viên. Cùng với đó, Ban Tuyên giáo Trung ương đã ban hành Hướng dẫn số 159-HD/BTGTW ngày 03/7/2024 để thực hiện Quy định chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới, góp phần bảo đảm việc triển khai không chỉ dừng ở yêu cầu chung mà được hướng dẫn cụ thể hơn trong tổ chức thực hiện. Đây là kết quả quan trọng, bởi bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không thể tách rời việc chuẩn hóa phẩm chất, hành vi và trách nhiệm chính trị của đội ngũ cán bộ, đảng viên.
Thứ hai, công tác kiểm tra, giám sát, kỷ luật Đảng được tăng cường, góp phần giữ nghiêm kỷ cương, kỷ luật và nâng cao ý thức tu dưỡng, rèn luyện của cán bộ, đảng viên.
Theo thống kê trong 6 tháng năm 2024, Ủy ban Kiểm tra các cấp đã kiểm tra 804 tổ chức đảng và 2.850 đảng viên, thi hành kỷ luật 143 tổ chức và 3.147 đảng viên. Riêng Ủy ban Kiểm tra Trung ương đã kiểm tra 7 tổ chức đảng, thi hành kỷ luật và đề nghị thi hành kỷ luật theo thẩm quyền 89 tổ chức và 135 đảng viên, trong đó có 39 cán bộ thuộc diện Bộ Chính trị, Ban Bí thư quản lý2. Đáng chú ý, qua kiểm tra, giám sát đã nhận diện ngày càng rõ hơn tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, vi phạm quy định của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, vi phạm quy định những điều đảng viên không được làm và trách nhiệm nêu gương của một bộ phận cán bộ, đảng viên. Qua đó cho thấy, công tác kiểm tra, giám sát không chỉ có ý nghĩa xử lý vi phạm mà còn là phương thức giáo dục, cảnh tỉnh, phòng ngừa, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ bên trong tổ chức.
Thứ ba, công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực đạt nhiều kết quả rõ nét, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước
Từ đầu nhiệm kỳ Đại hội XIII đến tháng 8/2023, đã thi hành kỷ luật 91 cán bộ diện Trung ương quản lý, trong đó có 17 ủy viên, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng và 23 sĩ quan cấp tướng trong lực lượng vũ trang (tăng gần 2 lần so với nửa đầu nhiệm kỳ Đại hội XII). Ngành Thanh tra, Kiểm toán kiến nghị thu hồi, xử lý tài chính hơn 340.000 tỷ đồng, hơn 1.700 ha đất; các cơ quan chức năng chuyển gần 1.200 vụ việc có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra để xem xét, xử lý (tăng gần 2 lần so với cả nhiệm kỳ Đại hội XII). Cũng trong giai đoạn này, đã xử lý hình sự 31 cán bộ diện Trung ương quản lý, trong đó có 2 bộ trưởng, nguyên bộ trưởng; 4 bí thư, nguyên bí thư tỉnh ủy; 5 thứ trưởng, nguyên thứ trưởng; 7 chủ tịch, nguyên chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và 9 sĩ quan cấp tướng trong lực lượng vũ trang3. Những kết quả này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc bồi dưỡng đạo đức cách mạng, bởi xử lý nghiêm tham nhũng, tiêu cực chính là cách thức khẳng định yêu cầu liêm chính, chí công vô tư, nói đi đôi với làm trong đội ngũ cán bộ, đảng viên.
Thứ tư, trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo, quản lý từng bước được gắn chặt hơn với kiểm soát quyền lực và xử lý trách nhiệm chính trị.
Trong công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, thời gian qua các cơ quan, tổ chức đã tập trung làm rõ trách nhiệm chính trị của người đứng đầu, cán bộ lãnh đạo, quản lý khi để xảy ra tham nhũng, tiêu cực nghiêm trọng trong lĩnh vực được giao quản lý, phụ trách. Tính đến thời điểm tháng 8/2023, Trung ương đã xem xét cho thôi giữ chức vụ, nghỉ công tác, bố trí công tác khác đối với 15 cán bộ diện Trung ương quản lý; các địa phương đã cho từ chức, miễn nhiệm, nghỉ công tác, bố trí công tác khác gần 150 trường hợp sau khi bị kỷ luật, trong đó có 4 cán bộ diện Trung ương quản lý và 65 cán bộ thuộc diện Ban Thường vụ tỉnh ủy, thành ủy quản lý4. Việc gắn trách nhiệm nêu gương với trách nhiệm chính trị và trách nhiệm quản lý đã góp phần khắc phục tình trạng nêu gương chung chung, hình thức; đồng thời, tạo sức ép tích cực buộc cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu, phải tự giác tu dưỡng, giữ gìn phẩm chất, uy tín và danh dự của tổ chức đảng.
Thứ năm, hoạt động bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng được mở rộng về lực lượng, hình thức và không gian triển khai, góp phần lan tỏa các giá trị chính trị, đạo đức tích cực trong xã hội.
Những năm gần đây, cuộc thi chính luận về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng được tổ chức thường xuyên, thu hút sự tham gia của nhiều đối tượng, qua đó tạo diễn đàn để cán bộ, đảng viên, giảng viên, nhà khoa học, đoàn viên, thanh niên và các tầng lớp nhân dân tham gia đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, đồng thời lan tỏa nhận thức đúng đắn về chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng. Cuộc thi chính luận này được tổ chức lần đầu năm 2021, dành cho cán bộ, giảng viên Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, sau đó phát triển thành hoạt động có sức lan tỏa rộng hơn trong thực hiện Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị. Kết quả này cho thấy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ngày càng được triển khai theo hướng kết hợp giữa giáo dục, nêu gương, truyền thông chính trị và đấu tranh lý luận, trong đó cán bộ, đảng viên vừa là chủ thể thực hành đạo đức cách mạng, vừa là lực lượng nòng cốt lan tỏa các giá trị tích cực trên không gian xã hội và không gian mạng.
2.2. Một số hạn chế, bất cập
Hiện nay, công tác bồi dưỡng đạo đức cách mạng và đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên vẫn còn bộc lộ một số hạn chế cần được nhìn nhận khách quan. Những hạn chế này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng xây dựng Đảng về đạo đức, mà còn tác động trực tiếp đến niềm tin của Nhân dân và hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, theo đó, có thể khái quát ở các nhóm hạn chế cơ bản sau:
Một là, công tác giáo dục, bồi dưỡng đạo đức cách mạng ở một số nơi còn chưa thật sự chuyển hóa mạnh thành hành vi tự giác, thường xuyên của cán bộ, đảng viên.
Về mặt chủ trương, Đảng đã xác định rất rõ việc xây dựng, chỉnh đốn Đảng phải gắn với ngăn chặn, đẩy lùi suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống. Kết luận số 21-KL/TW ngày 25/10/2021 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIII) nêu rõ yêu cầu “kiên quyết ngăn chặn, đẩy lùi, xử lý nghiêm cán bộ, đảng viên suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”. Tuy nhiên, chính việc Trung ương tiếp tục phải nhấn mạnh yêu cầu này cho thấy, công tác giáo dục, rèn luyện đạo đức ở một số nơi chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn. Trong một bộ phận cán bộ, đảng viên, việc học tập lý luận, học tập tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh còn có lúc chưa gắn chặt với ý thức tự soi, tự sửa và xử lý các vấn đề cụ thể trong thực thi nhiệm vụ. Vì vậy, đạo đức cách mạng ở một số trường hợp chưa trở thành “chuẩn mực nội tâm” chi phối hành vi hằng ngày mà vẫn chủ yếu thể hiện qua cam kết, đăng ký, kiểm điểm định kỳ. Đây là hạn chế đáng lưu ý, bởi bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không thể chỉ dựa vào tuyên truyền lý luận, mà cần được chứng minh bằng phẩm chất, lối sống và hành động cụ thể của cán bộ, đảng viên.
Hai là, tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống và vi phạm trách nhiệm nêu gương trong một bộ phận cán bộ, đảng viên vẫn còn diễn biến phức tạp.
Ngày 30/10/2016, Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Nghị quyết số 04-NQ/TW về “tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng; ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ”. Đến Kết luận số 21-KL/TW ngày 25/10/2021, nội dung này tiếp tục được nhấn mạnh cho thấy, đây là vấn đề có tính dai dẳng, chưa thể khắc phục trong thời gian ngắn. Thực tiễn xử lý kỷ luật cán bộ thời gian qua cũng phần nào phản ánh rõ tính chất nghiêm trọng của hạn chế này. Ngay từ đầu nhiệm kỳ Đại hội XIII đến tháng 8/2023, đã thi hành kỷ luật 91 cán bộ diện Trung ương quản lý, trong đó có 17 ủy viên, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng và 23 sĩ quan cấp tướng trong lực lượng vũ trang; đồng thời, đã xử lý hình sự 31 cán bộ diện Trung ương quản lý5. Những con số này cho thấy, bên cạnh đa số cán bộ, đảng viên giữ vững phẩm chất, vẫn còn một bộ phận vi phạm nghiêm trọng đạo đức công vụ, kỷ luật Đảng và pháp luật của Nhà nước. Hạn chế này gây tác động tiêu cực trực tiếp đến uy tín của tổ chức đảng, làm suy giảm niềm tin xã hội và tạo điều kiện để các thế lực thù địch lợi dụng, xuyên tạc, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng.
Ba là, việc cụ thể hóa, đo lường và kiểm soát trong thực tiễn vẫn chưa đồng đều.
Trong nhiều năm qua, Đảng đã ban hành các quy định quan trọng về trách nhiệm nêu gương, nhất là đối với cán bộ lãnh đạo, quản lý và người đứng đầu. Nêu gương cũng được nhìn nhận là cách thức quan trọng để cán bộ, đảng viên phát huy trách nhiệm trước Đảng, trước Nhân dân. Cán bộ giữ cương vị càng cao càng phải gương mẫu trong tu dưỡng, rèn luyện phẩm chất đạo đức, lối sống, phong cách, tác phong và lề lối công tác. Tuy nhiên, trong tổ chức thực hiện, nêu gương ở một số nơi vẫn chưa trở thành cơ chế trách nhiệm cụ thể, có thể kiểm chứng thường xuyên. Một số biểu hiện như nói chưa đi đôi với làm, cam kết trách nhiệm nhưng thiếu kết quả thực chất, né tránh việc khó, sợ trách nhiệm, thiếu quyết liệt trong xử lý tiêu cực ở cơ quan, đơn vị vẫn còn tồn tại6. Đây là điểm nghẽn quan trọng, bởi trách nhiệm nêu gương nếu chỉ dừng ở yêu cầu đạo đức chung thì khó tạo sức ép chuyển hóa hành vi. Để nêu gương trở thành phương thức bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, cần có tiêu chí cụ thể gắn với vị trí việc làm, kết quả thực thi nhiệm vụ, thái độ phục vụ Nhân dân, trách nhiệm giải trình và mức độ tín nhiệm của tập thể, quần chúng.
Bốn là, năng lực bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng của một bộ phận cán bộ, đảng viên còn chưa theo kịp yêu cầu mới.
Hiện nay, không gian mạng đã trở thành môi trường quan trọng của đời sống chính trị – xã hội, đồng thời là nơi các quan điểm sai trái, thù địch thường xuyên lợi dụng để xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Do đó, trong thời gian tới, yêu cầu đặt ra là cần chủ động thông tin tích cực, tuyệt đối không để “khoảng trống thông tin” trên internet, mạng xã hội để các thế lực thù địch, phản động lợi dụng chống phá. Tuy nhiên, trong thực tiễn, một bộ phận cán bộ, đảng viên còn hạn chế về kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch, kỹ năng truyền thông chính trị, khả năng phản bác luận điệu sai trái bằng lập luận khoa học, thuyết phục. Một số người còn tâm lý e ngại, né tránh khi tham gia đấu tranh trên không gian mạng. Một số khác lại chưa thật sự thận trọng trong tiếp nhận, chia sẻ thông tin. Trong khi đó, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trước hết phải từ nội bộ Đảng, thông qua những tấm gương sáng, người thật, việc thật trong hàng ngũ của Đảng để tạo sức thuyết phục và lan tỏa mạnh mẽ đến Nhân dân. Nếu cán bộ, đảng viên chưa đủ bản lĩnh, kỹ năng và trách nhiệm nêu gương trên môi trường số thì hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng chắc chắn cũng sẽ bị hạn chế.
3. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả bồi dưỡng đạo đức cách mạng và đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên
Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện thể chế về đạo đức cách mạng và trách nhiệm nêu gương theo hướng đồng bộ, cụ thể và có tính ràng buộc cao.
Đây là giải pháp cơ bản, giữ vai trò quyết định đối với hiệu quả xây dựng Đảng về đạo đức trong giai đoạn hiện nay. Thực tiễn thời gian qua cho thấy, mặc dù Đảng đã ban hành nhiều quy định quan trọng liên quan đến trách nhiệm nêu gương, chuẩn mực đạo đức của cán bộ, đảng viên, song hệ thống quy định vẫn còn có những nội dung mang tính khái quát, chưa được cụ thể hóa thành tiêu chí rõ ràng, dẫn đến khó khăn trong tổ chức thực hiện và đánh giá trong thực tiễn.
Do đó, trong thời gian tới, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống quy định về đạo đức cách mạng và trách nhiệm nêu gương theo hướng đồng bộ giữa các văn bản của Đảng, gắn kết chặt chẽ giữa quy định về đạo đức với quy định về công tác cán bộ, kiểm tra, giám sát và kỷ luật Đảng. Trước hết, cần cụ thể hóa các chuẩn mực đạo đức cách mạng thành các tiêu chí hành vi phù hợp với từng lĩnh vực công tác, từng cấp, từng vị trí việc làm, bảo đảm có thể đo lường, kiểm tra và đánh giá một cách thường xuyên, liên tục. Đồng thời, cần gắn việc thực hiện chuẩn mực đạo đức và trách nhiệm nêu gương với các khâu trong công tác cán bộ như: quy hoạch, bổ nhiệm, đánh giá, xếp loại và khen thưởng, kỷ luật. Việc hoàn thiện thể chế theo hướng cụ thể, minh bạch và có tính ràng buộc cao sẽ tạo cơ sở để chuyển hóa yêu cầu đạo đức từ nhận thức sang hành động, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ chính nội bộ đội ngũ cán bộ, đảng viên.
Thứ hai, đổi mới nội dung và phương thức bồi dưỡng đạo đức cách mạng theo hướng thực chất, gắn với thực tiễn và yêu cầu của môi trường số.
Một trong những hạn chế nổi bật hiện nay là công tác bồi dưỡng đạo đức cách mạng ở một số nơi vẫn còn nặng về hình thức, chưa gắn chặt với thực tiễn công vụ và chưa tạo được sự chuyển biến rõ nét trong hành vi của cán bộ, đảng viên. Trong khi đó, bối cảnh mới, đặc biệt là sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, đặt ra yêu cầu đạo đức cách mạng không chỉ được thể hiện trong đời sống thực mà còn trong môi trường số.
Vì vậy, trong thời gian tới, cần tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức bồi dưỡng đạo đức cách mạng theo hướng gắn lý luận với thực tiễn, lấy hiệu quả hành vi làm thước đo. Cần đưa các tình huống thực tiễn, các vấn đề phát sinh trong quá trình thực thi công vụ vào nội dung đào tạo, bồi dưỡng, giúp cán bộ, đảng viên rèn luyện khả năng xử lý các tình huống đạo đức cụ thể. Đồng thời, tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong giáo dục lý luận chính trị và đạo đức cách mạng, xây dựng các nền tảng học tập trực tuyến, kho dữ liệu số về các tình huống điển hình, các bài học thực tiễn, góp phần nâng cao tính hấp dẫn và hiệu quả của công tác bồi dưỡng. Đặc biệt, cần chú trọng bồi dưỡng kỹ năng nhận diện và phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng, cũng như xây dựng chuẩn mực ứng xử của cán bộ, đảng viên trong môi trường số. Việc đổi mới này sẽ giúp đạo đức cách mạng không chỉ dừng lại ở nhận thức mà trở thành năng lực thực hành trong mọi điều kiện hoạt động.
Thứ ba, đề cao vai trò nêu gương của người đứng đầu, coi đây là khâu đột phá trong xây dựng Đảng về đạo đức và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Trong xây dựng Đảng về đạo đức, vai trò nêu gương của người đứng đầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, mang tính quyết định đến hiệu quả thực hiện trong toàn hệ thống chính trị. Thực tiễn cho thấy, ở những nơi người đứng đầu gương mẫu, quyết liệt, trách nhiệm thì ở đó tổ chức đảng vững mạnh, kỷ luật, kỷ cương được giữ vững, ngược lại, nơi nào người đứng đầu thiếu gương mẫu thì dễ phát sinh tiêu cực, suy thoái.
Do đó, trong thời gian tới, cần tiếp tục đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ lãnh đạo, quản lý, nhất là người đứng đầu theo hướng thực chất, gắn với kết quả cụ thể. Cần gắn trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu với kết quả thực hiện nhiệm vụ chính trị của cơ quan, đơn vị, đồng thời, coi đây là tiêu chí quan trọng trong đánh giá, xếp loại cán bộ.
Ngoài ra, cũng cần tăng cường kiểm soát trách nhiệm nêu gương thông qua cơ chế giám sát của tổ chức đảng, của Nhân dân và của các cơ quan có thẩm quyền, đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, nhất là khi người đứng đầu thiếu trách nhiệm, buông lỏng quản lý, để xảy ra tham nhũng, tiêu cực. Việc đề cao nêu gương không chỉ có ý nghĩa trong xây dựng đội ngũ cán bộ mà còn là phương thức trực tiếp để củng cố niềm tin của Nhân dân với Đảng và nâng cao sức thuyết phục của nền tảng tư tưởng của Đảng.
Thứ tư, tăng cường kiểm soát quyền lực, siết chặt kỷ luật, kỷ cương gắn với xây dựng đạo đức cách mạng.
Đạo đức cách mạng không thể chỉ dựa vào ý thức tự giác mà cần được bảo đảm bằng cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ và kỷ luật nghiêm minh. Một số hạn chế hiện nay xuất phát từ việc kiểm soát quyền lực chưa hiệu quả, dẫn đến tình trạng vi phạm đạo đức, lối sống, làm suy giảm uy tín của tổ chức đảng và cán bộ, đảng viên. Vì vậy, trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ và trong hoạt động của bộ máy nhà nước theo hướng rõ trách nhiệm, minh bạch và có khả năng giám sát. Trước hết, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát thường xuyên, kịp thời phát hiện và xử lý các biểu hiện suy thoái về đạo đức, lối sống.
Đồng thời, cần gắn chặt việc giáo dục đạo đức với thực thi kỷ luật Đảng và pháp luật Nhà nước, bảo đảm mọi vi phạm đều được xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm, không có ngoại lệ. Việc kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống” sẽ góp phần hình thành môi trường chính trị trong sạch, lành mạnh, qua đó nâng cao hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Thứ năm, phát huy vai trò của Nhân dân, xã hội và truyền thông trong giám sát và lan tỏa giá trị đạo đức cách mạng.
Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ là nhiệm vụ nội bộ của Đảng mà cần sự tham gia tích cực của toàn xã hội. Đạo đức cách mạng và trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với Nhân dân và chịu sự giám sát của Nhân dân. Vì vậy, cần tiếp tục phát huy vai trò của Nhân dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội trong giám sát cán bộ, đảng viên, nhất là trong việc thực hiện trách nhiệm nêu gương. Đồng thời, cần tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động công vụ, tạo điều kiện để Nhân dân tham gia góp ý, phản biện và giám sát.
Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của báo chí và truyền thông trong việc lan tỏa các giá trị tích cực, biểu dương gương người tốt, việc tốt, đồng thời đấu tranh với các biểu hiện tiêu cực, suy thoái. Việc xây dựng môi trường thông tin lành mạnh, chủ động cung cấp thông tin chính thống sẽ góp phần nâng cao “sức đề kháng xã hội” trước các quan điểm sai trái, thù địch, qua đó bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng trong điều kiện mới.
4. Kết luận
Bồi dưỡng đạo đức cách mạng và đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên là nội dung căn bản trong xây dựng Đảng về đạo đức, đồng thời là phương thức quan trọng để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới. Lý luận và thực tiễn đã chứng minh, hiệu quả bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ phụ thuộc vào đấu tranh lý luận, mà còn được quyết định trực tiếp bởi phẩm chất, uy tín và hành vi thực tiễn của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Những kết quả đạt được trong thời gian qua đã góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân, song các biểu hiện suy thoái đạo đức, thiếu gương mẫu và hạn chế trong năng lực thích ứng với môi trường thông tin mới cũng đang đặt ra yêu cầu phải tiếp tục nghiên cứu, đề xuất các giải pháp toàn diện hơn. Trong giai đoạn tới, trước tác động của toàn cầu hóa, kinh tế thị trường và chuyển đổi số, việc nâng cao hiệu quả bồi dưỡng đạo đức cách mạng và trách nhiệm nêu gương cần được triển khai một cách thực chất, đồng bộ và gắn với thực tiễn. Đây vừa là yêu cầu trong công tác xây dựng Đảng, vừa là điều kiện căn bản để giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng, củng cố niềm tin của Nhân dân và bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng theo tinh thần Văn kiện Đại hội XIV.
Chú thích:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 383.
2. Đồng chí Trần Cẩm Tú: Đẩy mạnh luân chuyển cán bộ, chuẩn bị tốt nhân sự Ủy ban Kiểm tra các cấp. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/tap-trung-tham-dinh-nhan-su-phuc-vu-dai-hoi-khoa-moi-day-manh-luan-chuyen-can-bo-chuan-bi-tot-nhan-su-uy-ban-kiem-tra-cac-cap-119240711102323883.htm
3, 4, 5. 6 nhiệm vụ trọng tâm về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/6-nhiem-vu-trong-tam-ve-phong-chong-tham-nhung-tieu-cuc-119230816165419211.htm
6. Trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng, chỉnh đốn Đảng hiện nay. https://www.tapchicongsan.org.vn/chinh-tri-xay-dung-dang/-/2018/938502/trach-nhiem-neu-guong-cua-can-bo%2C-dang-vien-theo-tu-tuong-ho-chi-minh-trong-xay-dung%2C-chinh-don-dang-hien-nay.aspx
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2016). Nghị quyết số 04-NQ/TW ngày 30/10/2016 về tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng; ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ.
2. Ban Chấp hành Trung ương (2018). Quy định số 08-QĐi/TW ngày 25/10/2018 về trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên, trước hết là Ủy viên Bộ Chính trị, Ủy viên Ban Bí thư, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương.
3. Ban Chấp hành Trung ương (2021). Kết luận số 21-KL/TW ngày 25/10/2021 về đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị; kiên quyết ngăn chặn, đẩy lùi, xử lý nghiêm cán bộ, đảng viên suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”.
4. Ban Tuyên giáo Trung ương (2024). Hướng dẫn số 159-HD/BTGTW ngày 03/7/2024 thực hiện Quy định chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới.
5. Bộ Chính trị (2024). Quy định số 144-QĐ/TW ngày 09/5/2024 về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới.
6. Trần Thị Hương (2023). Giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng cho đội ngũ cán bộ, đảng viên. Tạp chí Quản lý nhà nước số (331), tr. 19 – 22. https://doi.org/10.59394/qlnn.331.2023.576
7. Cán bộ, đảng viên thực hiện tốt trách nhiệm nêu gương để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/dau-tranh-phan-bac-cac-luan-dieu-sai-trai-thu-dich/chi-tiet/-/asset_publisher/YqSB2JpnYto9/content/can-bo-dang-vien-thuc-hien-tot-trach-nhiem-neu-guong-de-bao-ve-nen-tang-tu-tuong-cua-dang.
8. Nêu cao tinh thần trách nhiệm, thực hiện nghiêm Quy định về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới, https://www.tapchicongsan.org.vn/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/neu-cao-tinh-than-trach-nhiem-thuc-hien-nghiem-quy-dinh-ve-chuan-muc-dao-duc-cach-mang-cua-can-bo-dang-vien-trong-giai-doan-moi.
