Maintaining socialist ideals among youth in the face of the impact of the market economy
TS. Bùi Văn Tuyển
Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết làm rõ cơ sở lý luận của lý tưởng xã hội chủ nghĩa và vai trò của thanh niên trong bối cảnh kinh tế thị trường. Trên cơ sở phân tích tác động hai mặt của kinh tế thị trường, bài viết chỉ ra những mâu thuẫn, thách thức như xu hướng thực dụng, cá nhân hóa và nguy cơ lệch chuẩn giá trị. Từ đó, đề xuất các định hướng giữ vững lý tưởng cho thanh niên thông qua củng cố nền tảng tư tưởng, đổi mới giáo dục, gắn lý tưởng với nhu cầu thực tiễn và xây dựng môi trường xã hội lành mạnh.
Từ khóa: Lý tưởng xã hội chủ nghĩa; thanh niên; kinh tế thị trường; nguy cơ lệch chuẩn; môi trường xã hội lành mạnh.
Abstract: The article clarifies the theoretical foundations of socialist ideals and the role of youth in the context of a market economy. Based on an analysis of the dual impacts of the market economy, the article identifies contradictions and challenges such as pragmatism, individualization, and the risk of value deviation. From this perspective, it proposes orientations for helping young people maintain socialist ideals through strengthening the ideological foundation, reforming education, linking ideals with practical needs and building a healthy social environment.
Keywords: Socialist ideals; youth; market economy; risk of value deviation; healthy social environment.
1. Đặt vấn đề
Trong sự vận động của xã hội hiện đại, con người luôn giữ vị trí trung tâm, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển, đối với Việt Nam, yêu cầu này gắn chặt với nhiệm vụ xây dựng và củng cố lý tưởng xã hội chủ nghĩa cho thanh niên lực lượng xung kích, kế thừa và phát triển sự nghiệp cách mạng. Lý tưởng xã hội chủ nghĩa không chỉ định hướng nhận thức mà còn chi phối hành động, góp phần hình thành nhân cách, bản lĩnh và trách nhiệm xã hội của thế hệ trẻ. Tuy nhiên, trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, thanh niên đang đứng trước cả cơ hội lẫn thách thức, khi các yếu tố cạnh tranh, lợi ích và sự đa dạng giá trị có thể làm biến đổi hệ chuẩn mực xã hội, dẫn đến nguy cơ phai nhạt lý tưởng hoặc lệch chuẩn trong nhận thức và hành vi. Thực tiễn đó đòi hỏi phải nhận thức đầy đủ mối quan hệ giữa lý tưởng xã hội chủ nghĩa và tác động của kinh tế thị trường, từ đó đề ra những định hướng phù hợp nhằm giữ vững niềm tin, bản lĩnh và lý tưởng cho thanh niên, góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong thời kỳ mới.
2. Cơ sở lý luận
Lý tưởng xã hội chủ nghĩa là hệ giá trị có tính định hướng, xác lập mục tiêu phát triển của con người và xã hội theo những chuẩn mực tiến bộ, nhân văn và bền vững. Bản chất của lý tưởng này không chỉ giới hạn ở tăng trưởng kinh tế mà sâu xa hơn là hướng tới giải phóng con người, bảo đảm sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân trong mối quan hệ hài hòa với lợi ích chung của cộng đồng. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định rõ tính ưu việt đó khi nhấn mạnh: “Không có chế độ nào tôn trọng con người, chú ý xem xét những lợi ích cá nhân đúng đắn và đảm bảo cho nó được thỏa mãn bằng chế độ xã hội chủ nghĩa và và cộng sản chủ nghĩa”1. Quan điểm này cho thấy, lý tưởng xã hội chủ nghĩa không phủ nhận lợi ích cá nhân, mà đặt lợi ích cá nhân trong sự thống nhất với lợi ích xã hội, từ đó, tạo nền tảng cho sự phát triển hài hòa, ổn định và lâu dài.
Nội dung cốt lõi của lý tưởng xã hội chủ nghĩa được thể hiện ở mục tiêu xây dựng một xã hội công bằng, bình đẳng, nơi con người được tạo điều kiện phát triển toàn diện cả về trí tuệ, đạo đức và năng lực sáng tạo. Tuy nhiên, quá trình hiện thực hóa lý tưởng này không diễn ra một cách tự phát mà đòi hỏi sự đấu tranh thường xuyên với những biểu hiện lệch lạc, đặc biệt là chủ nghĩa cá nhân cực đoan. Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Chủ nghĩa cá nhân là một trở ngại lớn cho việc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Cho nên, thắng lợi của chủ nghĩa xã hội không thể tách rời với sự thắng lợi của cuộc đấu tranh trừ bỏ chủ nghĩa cá nhân”2. Điều này khẳng định rằng, để bảo đảm tính đúng đắn và bền vững của lý tưởng, cần có sự điều chỉnh, định hướng và nâng cao nhận thức nhằm dung hòa lợi ích cá nhân với lợi ích xã hội, tránh rơi vào khuynh hướng cực đoan hoặc thực dụng.
Đối với thanh niên, lý tưởng xã hội chủ nghĩa giữ vai trò đặc biệt quan trọng, vừa là kim chỉ nam định hướng nhận thức, vừa là động lực thúc đẩy hành động. Thanh niên là lực lượng xã hội đặc thù, hội tụ những ưu thế nổi bật, như: tính năng động, sáng tạo, khả năng tiếp thu nhanh và thích ứng cao với những biến đổi của thời đại. Tuy nhiên, chính những đặc điểm này cũng khiến thanh niên dễ dao động về giá trị nếu thiếu nền tảng định hướng vững chắc. Do đó, việc bồi dưỡng lý tưởng cho thanh niên không chỉ mang ý nghĩa giáo dục mà còn là yêu cầu chiến lược đối với sự phát triển của đất nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt kỳ vọng lớn vào vai trò của thanh niên khi nhấn mạnh: thanh niên phải “tham gia ý kiến vào công việc của Chính phủ; chiến đấu giữ lấy nền độc lập và tự luyện ngay từ bây giờ để sau này lên thay những thủ lĩnh mà gánh vác việc trọng đại của nước nhà”3. Quan điểm này khẳng định rõ vị thế của thanh niên không chỉ là lực lượng kế thừa mà còn là chủ thể trực tiếp hiện thực hóa lý tưởng thông qua hành động thực tiễn.
Vai trò đó tiếp tục được thể chế hóa trong các định hướng chiến lược của Nhà nước, tiêu biểu là mục tiêu xây dựng thế hệ thanh niên phát triển toàn diện về phẩm chất, năng lực và bản lĩnh: “Xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam phát triển toàn diện, giàu lòng yêu nước, có ý chí tự cường, tự hào dân tộc; có lý tưởng cách mạng, hoài bão, khát vọng vươn lên xây dựng đất nước; có đạo đức, ý thức công dân, chấp hành pháp luật; có sức khỏe và lối sống lành mạnh; có văn hóa, kiến thức, trình độ học vấn, kỹ năng sống, nghề nghiệp và việc làm; có ý chí lập thân, lập nghiệp, năng động, sáng tạo, làm chủ khoa học, công nghệ”4. Điều này cho thấy, thanh niên vừa là đối tượng của quá trình giáo dục, vừa là lực lượng xung kích góp phần kế thừa, phát triển và làm giàu hệ giá trị xã hội trong điều kiện mới.
Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường, quá trình hình thành và thực hiện lý tưởng xã hội chủ nghĩa của thanh niên đang chịu những tác động sâu sắc và đa chiều. Kinh tế thị trường, với đặc trưng vận hành theo các quy luật cung – cầu, cạnh tranh và lợi ích, không chỉ thúc đẩy sự phát triển kinh tế mà còn tác động mạnh mẽ đến đời sống tinh thần và hệ giá trị xã hội. C.Mác và Ph.Ăngghen đã chỉ ra: “cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ cái kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng”5. Điều này cho thấy, sự biến đổi của nền tảng kinh tế tất yếu kéo theo những thay đổi trong nhận thức, chuẩn mực và hành vi của con người.
Trong bối cảnh thế giới hiện nay, khi “Thế giới đang trải qua những biến động to lớn, diễn biến rất nhanh chóng, phức tạp, khó lường, hoà bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn”6, tác động của kinh tế thị trường càng trở nên sâu rộng. Đại hội XIV của Đảng đã nhấn mạnh “bối cảnh mới cũng đặt ra không ít thách thức gắn liền với những hạn chế trong phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”7. Một mặt, kinh tế thị trường tạo môi trường thuận lợi để phát huy tính năng động, sáng tạo, khơi dậy tiềm năng cá nhân, thúc đẩy con người không ngừng học tập, đổi mới và khẳng định giá trị bản thân. Đây là động lực quan trọng cho phát triển kinh tế – xã hội và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Mặt khác, nếu thiếu sự định hướng đúng đắn, kinh tế thị trường cũng có thể làm gia tăng những xu hướng tiêu cực, như: lối sống thực dụng, đề cao vật chất, suy giảm các giá trị đạo đức và gia tăng chủ nghĩa cá nhân cực đoan, dẫn đến nguy cơ lệch chuẩn giá trị.
Từ đó khẳng định, lý tưởng xã hội chủ nghĩa, vai trò của thanh niên và tác động của kinh tế thị trường tồn tại trong mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau. Việc xây dựng và củng cố lý tưởng xã hội chủ nghĩa cho thanh niên không thể tách rời khỏi việc nhận thức đầy đủ bản chất hai mặt của kinh tế thị trường. Đây chính là cơ sở quan trọng để phát huy các yếu tố tích cực, đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực, góp phần định hướng sự phát triển hài hòa giữa kinh tế và xã hội. Qua đó, hình thành một thế hệ thanh niên Việt Nam vừa có bản lĩnh chính trị vững vàng, vừa có năng lực thích ứng và sáng tạo, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ phát triển mới.
3. Mâu thuẫn và thách thức đối với lý tưởng của thanh niên
Trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu văn hóa, quá trình hình thành và củng cố lý tưởng của thanh niên không chỉ chịu tác động bề mặt mà còn diễn ra trong những mâu thuẫn mang tính cấu trúc. Trọng tâm là sự va đập giữa hai hệ quy chiếu giá trị: một bên là hệ giá trị xã hội chủ nghĩa với nền tảng cộng đồng, công bằng, trách nhiệm xã hội và phát triển con người toàn diện; bên kia là logic của kinh tế thị trường với đặc trưng đề cao lợi ích cá nhân, hiệu quả và cạnh tranh. Đây không phải là sự phủ định tuyệt đối, mà là mối quan hệ vừa thống nhất vừa đấu tranh, trong đó nếu thiếu định hướng, yếu tố thị trường có thể lấn át và làm biến dạng hệ giá trị định hướng.
Ở bình diện nhận thức, mâu thuẫn này biểu hiện ở sự chuyển dịch hệ tiêu chí đánh giá giá trị sống của một bộ phận thanh niên: từ chỗ coi trọng cống hiến, trách nhiệm xã hội sang đề cao thành công vật chất, địa vị và lợi ích cá nhân. Ở bình diện hành vi, điều đó thể hiện qua xu hướng lựa chọn nghề nghiệp, lối sống và chuẩn mực ứng xử mang tính thực dụng, ngắn hạn. Sự “thị trường hóa” trong nhận thức giá trị khiến lý tưởng dễ bị giản lược thành những khẩu hiệu mang tính hình thức, không còn là động lực nội sinh chi phối hành động. Hệ quả là xuất hiện các biểu hiện như phai nhạt lý tưởng, suy giảm niềm tin, thờ ơ với các vấn đề chung, thậm chí lệch chuẩn trong hành vi xã hội.
Xét về chiều sâu, những biểu hiện này phản ánh sự biến đổi trong cấu trúc ý thức xã hội dưới tác động của cơ sở kinh tế thị trường. Khi quan hệ lợi ích trở thành trục vận hành chủ đạo, nó tất yếu tái cấu trúc hệ giá trị theo hướng cá nhân hóa. Nếu thiếu cơ chế “lọc” và “điều tiết” về mặt tư tưởng, văn hóa, quá trình này dễ dẫn đến sự cực đoan hóa chủ nghĩa cá nhân, làm suy yếu các giá trị nền tảng như tinh thần cộng đồng, trách nhiệm xã hội và ý thức cống hiến. Nói cách khác, mâu thuẫn không chỉ nằm ở nội dung giá trị mà còn ở phương thức tồn tại và tái sản xuất các giá trị trong đời sống xã hội hiện đại.
Một nguyên nhân quan trọng khác nằm ở những hạn chế trong giáo dục lý tưởng. Khi giáo dục vẫn thiên về truyền thụ lý thuyết, thiếu tính trải nghiệm và gắn kết thực tiễn, lý tưởng khó được “nội tâm hóa” thành niềm tin và động lực hành động. Khoảng cách giữa lời nói và thực tiễn xã hội nếu không được thu hẹp sẽ làm suy giảm tính thuyết phục của giáo dục, khiến thanh niên dễ rơi vào trạng thái hoài nghi hoặc tiếp nhận lý tưởng một cách hình thức. Về phương diện tâm lý, xã hội, đây chính là điểm “đứt gãy” giữa nhận thức và hành động, làm cho lý tưởng không đủ sức định hướng hành vi trong môi trường cạnh tranh và biến động.
Bên cạnh đó, toàn cầu hóa văn hóa và sự phát triển của môi trường số đang làm gia tăng tính phức tạp của quá trình định hình giá trị. Dòng chảy đa dạng của các hệ giá trị, lối sống và chuẩn mực từ bên ngoài, thông qua mạng xã hội và truyền thông số, tạo nên một “không gian giá trị mở” với tốc độ lan truyền nhanh và phạm vi ảnh hưởng rộng. Điều này vừa mở rộng tầm nhìn, vừa đặt thanh niên trước nguy cơ “quá tải giá trị”, dẫn đến khó khăn trong việc lựa chọn và định vị bản thân. Nếu thiếu bản lĩnh văn hóa và năng lực phản biện, thanh niên dễ bị cuốn theo các trào lưu nhất thời, làm phai nhạt bản sắc và định hướng lý tưởng.
Từ góc độ hệ thống, có thể thấy mâu thuẫn và thách thức đối với lý tưởng của thanh niên hiện nay không phải là hiện tượng đơn lẻ mà là kết quả của sự tương tác đa chiều giữa các yếu tố kinh tế, văn hóa và giáo dục. Đây là quá trình vừa khách quan, vừa mang tính lịch sử – cụ thể, đòi hỏi phải được nhận diện một cách biện chứng. Do đó, việc củng cố lý tưởng xã hội chủ nghĩa cho thanh niên không thể chỉ dừng ở việc khẳng định giá trị, mà cần hướng tới tái cấu trúc phương thức giáo dục, hoàn thiện cơ chế định hướng xã hội và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Chỉ khi giải quyết được đồng bộ các yếu tố này, lý tưởng mới có thể chuyển hóa thành niềm tin vững chắc và hành động tự giác, góp phần định hướng sự phát triển bền vững của thanh niên trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
4. Định hướng giữ vững lý tưởng xã hội chủ nghĩa cho thanh niên
Thứ nhất, củng cố nền tảng tư tưởng.
Giữ vững lý tưởng xã hội chủ nghĩa trước hết đòi hỏi phải xây dựng cho thanh niên một nền tảng tư tưởng vững chắc, trong đó cốt lõi là kiên định chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Đây không chỉ là hệ thống tri thức lý luận mà còn là “la bàn” định hướng giúp thanh niên nhận diện đúng bản chất của các hiện tượng xã hội, phân biệt giá trị chân chính với những biểu hiện lệch chuẩn trong bối cảnh biến động hiện nay. Việc nâng cao trình độ lý luận chính trị cần được triển khai theo hướng gắn với thực tiễn, thông qua các vấn đề cụ thể của đời sống kinh tế – xã hội, qua đó giúp thanh niên hiểu sâu sắc con đường phát triển của đất nước, củng cố niềm tin và bản lĩnh chính trị. Định hướng này phù hợp với yêu cầu phát triển tổng thể: “Kiên định phát triển kinh tế – xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm, đẩy mạnh 3 đột phá chiến lược, xây dựng Đảng là then chốt, phát triển văn hoá là nền tảng, tăng cường quốc phòng, an ninh và đẩy mạnh đối ngoại, hội nhập quốc tế là trọng yếu, thường xuyên”8. Trong tổng thể đó, nền tảng tư tưởng chính là trục xuyên suốt bảo đảm cho thanh niên giữ vững lập trường, không dao động trước những tác động đa chiều của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa.
Thứ hai, gắn lý tưởng với lợi ích và nhu cầu chính đáng của thanh niên.
Lý tưởng xã hội chủ nghĩa chỉ thực sự có sức sống khi được gắn kết chặt chẽ với lợi ích thiết thân và nhu cầu phát triển chính đáng của thanh niên. Điều này đòi hỏi phải tạo ra sự thống nhất giữa giá trị tinh thần và điều kiện vật chất, giữa mục tiêu lâu dài của xã hội với lợi ích trước mắt của cá nhân. Khi thanh niên nhận thấy lý tưởng không tách rời cơ hội học tập, việc làm, khởi nghiệp và phát triển bản thân, họ sẽ chủ động tiếp nhận và chuyển hóa lý tưởng thành động lực nội sinh. Đây chính là quá trình “nội tâm hóa” giá trị, biến lý tưởng từ nhận thức bên ngoài thành niềm tin và hành động tự giác. Đồng thời, việc bảo đảm môi trường phát triển công bằng, minh bạch và có cơ hội thăng tiến sẽ góp phần củng cố niềm tin của thanh niên vào tính ưu việt của định hướng xã hội chủ nghĩa, từ đó hạn chế xu hướng thực dụng, chạy theo lợi ích ngắn hạn.
Thứ ba, đổi mới phương thức giáo dục lý tưởng.
Trong điều kiện mới, giáo dục lý tưởng cần được đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung và phương thức. Thay vì thiên về truyền thụ một chiều, giáo dục phải hướng tới phát triển năng lực tư duy, khả năng phản biện và trải nghiệm thực tiễn cho thanh niên. Lý tưởng không thể bền vững nếu chỉ dừng lại ở tri thức lý luận mà phải được kiểm chứng và củng cố thông qua hành động cụ thể. Vì vậy, cần gắn giáo dục lý tưởng với các phong trào xã hội, hoạt động tình nguyện, khởi nghiệp, nghiên cứu khoa học…, qua đó tạo điều kiện để thanh niên “sống cùng lý tưởng”, biến lý tưởng thành hành vi và thói quen ứng xử. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ số, mạng xã hội và các phương thức truyền thông hiện đại là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao tính hấp dẫn, tính tương tác và hiệu quả của giáo dục lý tưởng trong bối cảnh chuyển đổi số.
Thứ tư, xây dựng môi trường xã hội lành mạnh.
Việc giữ vững lý tưởng của thanh niên không thể tách rời việc xây dựng một môi trường xã hội lành mạnh, đồng bộ và định hướng giá trị rõ ràng. Sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình – nhà trường – xã hội đóng vai trò quyết định trong việc hình thành và phát triển nhân cách thanh niên: gia đình tạo nền tảng đạo đức, nhà trường cung cấp tri thức và định hướng, còn xã hội là không gian thực tiễn để kiểm nghiệm và phát triển các giá trị đó. Đồng thời, cần chú trọng kiểm soát và định hướng các tác động từ kinh tế thị trường và truyền thông, đặc biệt là những xu hướng thực dụng, đề cao vật chất và lệch chuẩn giá trị. Việc xây dựng một “hệ sinh thái văn hóa” tích cực, nơi các giá trị nhân văn, trách nhiệm xã hội và tinh thần cống hiến được tôn vinh sẽ tạo điều kiện thuận lợi để thanh niên củng cố niềm tin, nuôi dưỡng lý tưởng và phát triển toàn diện. Khi môi trường xã hội được định hướng đúng đắn, nó không chỉ hỗ trợ mà còn chủ động dẫn dắt quá trình hình thành bản lĩnh và lý tưởng của thế hệ trẻ trong bối cảnh mới.
5. Kết luận
Giữ vững lý tưởng xã hội chủ nghĩa cho thanh niên trong bối cảnh kinh tế thị trường không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn mang ý nghĩa chiến lược lâu dài đối với sự phát triển bền vững của đất nước. Lý tưởng xã hội chủ nghĩa vừa là hệ giá trị định hướng, vừa là nền tảng tinh thần giúp thanh niên xác lập mục tiêu sống đúng đắn, bảo đảm sự hài hòa giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội. Trong điều kiện kinh tế thị trường phát triển mạnh mẽ, bên cạnh việc tạo ra động lực thúc đẩy sáng tạo và khẳng định bản thân, cũng xuất hiện những nguy cơ gia tăng chủ nghĩa cá nhân, lối sống thực dụng và lệch chuẩn giá trị. Vì vậy, việc củng cố nền tảng tư tưởng, gắn lý tưởng với nhu cầu chính đáng của thanh niên, đổi mới phương thức giáo dục và xây dựng môi trường xã hội lành mạnh trở thành những định hướng có tính quyết định. Chỉ khi lý tưởng được chuyển hóa thành niềm tin và hành động tự giác, thanh niên mới có thể phát huy đầy đủ vai trò chủ thể trong phát triển xã hội, vừa thích ứng với cơ chế thị trường, vừa giữ vững bản lĩnh, góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong thời kỳ mới.
Chú thích:
1, 2. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 11. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 610, 609.
3. Hồ Chí Minh toàn tập (2011). Tập 4. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 32.
4. Thủ tướng Chính phủ (2021). Quyết định số 1331/QĐ-TTg ngày 24/7/2021 ban hành Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam giai đoạn 2021 – 2030.
5. C.Mác, & Ph.Ăngghen toàn tập (1995). Tập 20. H. NXB Chính trị quốc gia, tr. 15.
6. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr.105.
7. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr.258
8. Phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 10 khóa XIII của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. https://baochinhphu.vn/phat-bieu-be-mac-hoi-nghi-trung-uong-10-khoa-xiii-cua-tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-102240920164051548.htm.
