Understanding the mechanisms of military leadership and management based on social sciences and humanities in the new era
TS. Đại tá Nguyễn Thanh Hải
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Email: haiducbach@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết làm rõnhận thức về cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự hiện nay; từ đó, xác định những vấn đề đặt ra đối với cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự; đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả xây dựng, thực hiện cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong kỷ nguyên mới.
Từ khóa: Cơ chế lãnh đạo, quản lý; Khoa học xã hội và nhân văn quân sự; kỷ nguyên mới.
Abstract: This article clarifies the current leadership and management mechanisms in the military social sciences and humanities; identifies the issues facing these mechanisms; and proposes solutions to enhance the effectiveness of their development and implementation in the new era.
Key words: Leadership and management mechanisms; military social sciences and humanities; new era.
1. Đặt vấn đề
Khoa học xã hội và nhân văn quân sự giữ vai trò quan trọng trong nghiên cứu lý luận quân sự, tổng kết thực tiễn, dự báo chiến lược và đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; đồng thời góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh về chính trị. Trước yêu cầu xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đòi hỏi hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ cả về nhận thức, nội dung nghiên cứu và cơ chế lãnh đạo, quản lý. Vì vậy, nhận thức đúng về cơ chế lãnh đạo, quản lý trong lĩnh vực này có ý nghĩa quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong kỷ nguyên mới.
2. Nhận thức về cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự hiện nay
Khoa học xã hội và nhân văn quân sự là lĩnh vực trực tiếp nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn trong xây dựng Quân đội, củng cố quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc; cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chủ trương, đường lối quân sự, quốc phòng của Đảng; đồng thời, tham gia đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới. Cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự là tổng thể các nguyên tắc, mối quan hệ, phương thức và hệ thống chủ thể nhằm định hướng, tổ chức, điều hành hoạt động nghiên cứu khoa học trong toàn quân theo đúng quan điểm, đường lối của Đảng và yêu cầu nhiệm vụ quân sự, quốc phòng. Nhận thức đúng về cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự là tiền đề bảo đảm cho hoạt động nghiên cứu bám sát thực tiễn quân sự, quốc phòng; giữ vững định hướng chính trị, tính chiến đấu và bản chất cách mạng của hoạt động khoa học trong Quân đội.
Cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân là sự phản ánh trực tiếp năng lực định hướng chính trị, tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học và đấu tranh tư tưởng, lý luận trong Quân đội; đồng thời giữ vai trò trực tiếp trong việc định hướng chính trị, tổ chức hoạt động và nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học trong toàn quân. Cả lý luận và thực tiễn cho thấy, cơ chế lãnh đạo, quản lý đúng đắn sẽ tạo điều kiện để hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự phát triển đồng bộ, toàn diện, hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận, dự báo chiến lược và đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học quân sự có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy khoa học hiện đại, khả năng thích ứng với môi trường học thuật và công nghệ mới.
Hiện nay, hoạt động lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự được triển khai trên cơ sở các nghị quyết, đề án của Đảng, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về phát triển khoa học quân sự, đổi mới giáo dục và đào tạo, xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị. Trong đó: Điều lệ công tác khoa học và công nghệ quân đội ban hành kèm theo Thông tư số 14/2022/TT-BQP ngày 01/02/2022; Thông tư số 54/2022/TT-BQP ngày 19/7/2022, Thông tư số 180/2019/TT-BQP ngày 03/12/2029; Thông tư số 188/2021/TT-BQP ngày 31/12/2021 của Bộ Quốc phòng cùng các quy chế, quy định chuyên ngành có liên quan. Đây là cơ sở chính trị, pháp lý quan trọng cho hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong toàn quân hiện nay.
3. Những vấn đề đặt ra đối với cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự hiện nay
Những năm qua, hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong toàn quân đã có nhiều chuyển biến tích cực, từng bước bám sát thực tiễn xây dựng Quân đội, củng cố quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc và đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới. Tuy nhiên, ở một số cơ quan, đơn vị hiện nay, nhận thức về vị trí, vai trò của khoa học xã hội và nhân văn quân sự và yêu cầu đổi mới cơ chế lãnh đạo, quản lý lĩnh vực này còn có mặt chưa thật đầy đủ, xem hoạt động khoa học xã hội và nhân văn chủ yếu là nhiệm vụ giảng dạy lý luận hoặc nghiên cứu học thuật đơn thuần… Việc lãnh đạo, chỉ đạo hoạt động nghiên cứu khoa học ở một số nơi có thời điểm chưa gắn chặt với yêu cầu tổng kết thực tiễn, giải quyết những vấn đề mới nảy sinh từ thực tiễn của đơn vị; định hướng nghiên cứu còn dàn trải, thiếu trọng tâm; một số công trình, sản phẩm có chất lượng chưa cao.
Cơ chế phối hợp giữa các chủ thể, lực lượng tham gia nghiên cứu khoa học ở một số nơi còn chưa chặt chẽ; việc kết nối giữa nghiên cứu khoa học với giáo dục, đào tạo, tổng kết thực tiễn và tham mưu chiến lược có thời điểm còn thiếu đồng bộ. Một số nội dung quản lý hoạt động khoa học còn nặng về thủ tục hành chính; quy trình tổ chức nghiên cứu, nghiệm thu, đánh giá kết quả khoa học ở một số lĩnh vực chưa thật sự khuyến khích tư duy đổi mới, sáng tạo và nghiên cứu chuyên sâu. Trong khi đó, nhiều vấn đề mới nảy sinh từ thực tiễn quân sự, quốc phòng đang phát triển rất nhanh; yêu cầu phối hợp liên ngành, chia sẻ dữ liệu, huy động chuyên gia và kết nối thông tin ngày càng cao, nhưng cơ chế tổ chức thực hiện vẫn còn chậm đổi mới.
Đội ngũ cán bộ khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong thời gian gần đây đã được phát triển cả về số lượng lẫn chất lượng; nhiều cán bộ nghiên cứu có bản lĩnh chính trị vững chắc, kinh nghiệm thực tiễn phong phú, tích cực tham gia nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn và đấu tranh tư tưởng, lý luận trong Quân đội. Nhưng do yêu cầu mới hiện nay, ở một số lĩnh vực, chất lượng đội ngũ cán bộ khoa học vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của nhiệm vụ. Một bộ phận cán bộ nghiên cứu về khả năng ứng dụng công nghệ số, khai thác dữ liệu và tiếp cận các phương pháp nghiên cứu hiện đại còn hạn chế; năng lực nghiên cứu liên ngành, ngoại ngữ, dự báo và xử lý các câu hỏi nghiên cứu mới còn không theo kịp sự phát triển nhanh chóng của thực tiễn.
Ngoài ra, hiện nay, với sự phát triển mạnh mẽ của cong nghệ thông tin, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo; các thế lực thù địch triệt để lợi dụng học thuật, truyền thông và các vấn đề “dân chủ”, “nhân quyền”, “tự do học thuật” để xuyên tạc chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, thúc đẩy “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, âm mưu “phi chính trị hóa” Quân đội; nhiều quan điểm sai trái, thù địch núp bóng nghiên cứu khoa học, phản biện xã hội và trao đổi học thuật để chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng trong Quân đội. Thực tế này đòi hỏi hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự vừa phải bảo đảm tính khoa học, tính lý luận và tính thực tiễn; vừa phải giữ vững định hướng chính trị, tính chiến đấu và trách nhiệm đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Điều đó đòi hỏi cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự phải tiếp tục được đổi mới theo hướng chủ động hơn, linh hoạt hơn, đủ khả năng xử lý những vấn đề mới nảy sinh từ thực tiễn đấu tranh tư tưởng, lý luận trong kỷ nguyên số hiện nay.
4. Một số giải pháp
Thứ nhất, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể lãnh đạo, quản lý đối với hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự.
Trước yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; yêu cầu chuyển đổi số…, việc nâng cao nhận thức của các chủ thể lãnh đạo, quản lý về hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự có ý nghĩa quan trọng. Cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chính trị, cơ quan quản lý khoa học các cấp cần nhận thức đầy đủ vị trí, vai trò của khoa học xã hội và nhân văn quân sự, xác định công tác khoa học xã hội và nhân văn luôn “đặt dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng Tham mưu, Tổng cục Chính trị, trực tiếp là cấp ủy, tổ chức đảng, chính ủy, chính trị viên, người chỉ huy của các nhà trường Quân đội” (Bộ Quốc phòng, 2024, tr. 4); bám sát thực tiễn xây dựng Quân đội, nhiệm vụ quân sự, quốc phòng và những vấn đề mới nảy sinh trong kỷ nguyên số; đồng thời phát huy tính chủ động, sáng tạo, trách nhiệm trong học thuật của đội ngũ cán bộ khoa học quân sự.
Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện các quy định, quy chế, cơ chế, chính sách về lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự.
Thực tiễn hiện nay đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát, bổ sung và hoàn thiện quy chế, quy định, cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự theo hướng thống nhất, đồng bộ, bám sát thực tiễn và phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số trong Quân đội. Cần hoàn thiện hệ thống quy chế, quy định về tổ chức hoạt động nghiên cứu khoa học; đổi mới cơ chế giao nhiệm vụ, quản lý, đánh giá và nghiệm thu kết quả nghiên cứu theo hướng thực chất, chú trọng hiệu quả ứng dụng và khả năng phục vụ trực tiếp nhiệm vụ quân sự, quốc phòng; “phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, đơn vị với học viện, trường, cơ sở giáo dục trong và ngoài Quân đội để đổi mới công tác giáo dục khoa học xã hội và nhân văn” (Bộ Quốc phòng, 2024, tr.9).
Khắc phục triệt để tình trạng hành chính hóa nghiên cứu; tăng cường phân cấp gắn với trách nhiệm của cơ quan chủ trì, người đứng đầu và chủ nhiệm đề tài; đồng thời đẩy mạnh cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý khoa học, cơ quan chính trị, học viện, nhà trường và viện nghiên cứu trong toàn quân. Đối với những vấn đề mới, phức tạp, nhạy cảm liên quan đến đấu tranh tư tưởng, chiến tranh thông tin, an ninh phi truyền thống và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, cần có cơ chế huy động lực lượng nghiên cứu liên ngành, chia sẻ dữ liệu và phối hợp xử lý kịp thời.
Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong lãnh đạo và quản lý hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự.
Chuyển đổi số đang trở thành xu hướng phát triển tất yếu của hoạt động khoa học quân sự hiện nay; đồng thời đặt ra yêu cầu phải đổi mới phương thức lãnh đạo, quản lý, tổ chức nghiên cứu và khai thác dữ liệu khoa học trong toàn quân. Thực hiện “đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phù hợp với đặc thù hoạt động nhiệm vụ của Bộ Quốc phòng” (Đảng bộ Quân đội, 2025, tr.98); tiếp tục xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học xã hội và nhân văn quân sự dùng chung; từng bước số hóa tài liệu, học liệu, kết quả nghiên cứu; tăng cường kết nối liên thông giữa cơ quan quản lý khoa học, học viện, nhà trường và viện nghiên cứu trong toàn quân và với các cơ sở nghiên cứu ngoài quân đội, nhất là các học viện chuyên ngành.
Chuyển đổi số trong quản lý khoa học phải gắn chặt với việc nâng cao chất lượng nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, dự báo chiến lược và đấu tranh tư tưởng trên không gian mạng; tránh tư duy đơn thuần thiên về kỹ thuật hoặc đầu tư mang tính hình thức. Gắn với đổi mới phương thức lãnh đạo, quản lý theo hướng giảm thủ tục hành chính, tăng cường điều hành dựa trên dữ liệu, nâng cao tính công khai, minh bạch và khả năng kiểm tra, giám sát. Tuy nhiên, quá trình này phải đặt dưới sự lãnh đạo thống nhất, chặt chẽ, bảo đảm an toàn, an ninh thông tin và bí mật quân sự; đồng thời chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học có năng lực số, tư duy dữ liệu và khả năng làm chủ công nghệ. Qua đó, chuyển đổi số không chỉ tạo ra phương tiện quản lý mới mà còn từng bước hình thành phương thức lãnh đạo, quản lý hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự hiện đại, khoa học, chủ động và thích ứng cao với yêu cầu xây dựng Quân đội tinh, gọn, mạnh, tiến lên hiện đại. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý hoạt động nghiên cứu; phân tích thông tin, dự báo tình hình và tổ chức hoạt động khoa học; từng bước xây dựng môi trường nghiên cứu khoa học hiện đại, kết nối, linh hoạt, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong kỷ nguyên mới.
Thứ tư, xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học xã hội và nhân văn quân sự đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Đội ngũ cán bộ khoa học xã hội và nhân văn quân sự là lực lượng trực tiếp nghiên cứu, phát triển khoa học xã hội và nhân văn quân sự và đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong Quân đội; vì vậy, xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy khoa học hiện đại và năng lực nghiên cứu chuyên sâu là yêu cầu có ý nghĩa lâu dài. Theo đó, cần kết hợp hiệu quả giữa đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng đội ngũ cán bộ khoa học, bám sát yêu cầu xây dựng Quân đội trong kỷ nguyên mới.
Chú trọng nâng cao năng lực nghiên cứu liên ngành, khả năng ngoại ngữ, trình độ công nghệ, phương pháp nghiên cứu hiện đại và năng lực xử lý các vấn đề mới nảy sinh từ thực tiễn quân sự, quốc phòng; “hoàn thiện đồng bộ cơ chế, chính sách đào tạo, sử dụng, đãi ngộ, tôn vinh, môi trường hoạt động sáng tạo cho đội ngũ chuyên gia, nhất là những chuyên gia giỏi, có nhiều cống hiến cho đất nước” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr.105) Quan tâm xây dựng môi trường học thuật lành mạnh, “bố trí nguồn lực, tạo môi trường thuận lợi cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo” (Đảng bộ Quân đội, 2025, tr.98); phát huy dân chủ trong nghiên cứu khoa học, khuyến khích tư duy độc lập, sáng tạo đi đôi với giữ vững định hướng chính trị và nguyên tắc trong hoạt động khoa học quân sự.
Thứ năm, giữ vững định hướng chính trị và các nguyên tắc trong hoạt động khoa học xã hội, nhân văn và quân sự.
Đây là định hướng xuyên suốt, bất di bất dịch nhằm bảo đảm công tác khoa học xã hội và nhân văn quân sự hoàn thành nhiệm vụ chính trị của mình. Đặc biệt, trong điều kiện các thế lực thù địch ngày càng đẩy mạnh chống phá trên lĩnh vực tư tưởng, lý luận; triệt để lợi dụng học thuật, không gian mạng và các vấn đề “dân chủ”, “nhân quyền”, “tự do học thuật” để chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng, hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự càng phải giữ vững định hướng chính trị và tính chiến đấu. Do đó, công tác lãnh đạo, quản lý hoạt động khoa học cần quán triệt và thực hiện nghiêm nguyên tắc Đảng lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt đối với Quân đội; tăng cường công tác kiểm tra, định hướng chính trị đối với hoạt động nghiên cứu, giảng dạy, công bố và trao đổi học thuật; chủ động phát hiện, đấu tranh với những biểu hiện lệch lạc về tư tưởng, nhận thức và quan điểm học thuật sai trái. Đồng thời, cần phát huy vai trò của khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và giữ vững trận địa tư tưởng trong Quân đội. Đây là vấn đề mang tính nguyên tắc.
5. Kết luận
Kỷ nguyên mới, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ, chuyển đổi số, chiến tranh thông tin và đấu tranh tư tưởng trên không gian mạng, đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với cơ chế lãnh đạo, quản lý khoa học xã hội và nhân văn quân sự trong Quân đội. Thực tiễn xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại hiện nay đòi hỏi hoạt động khoa học xã hội và nhân văn quân sự phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ cả về nhận thức, nội dung nghiên cứu, phương thức tổ chức và cơ chế quản lý; bảo đảm bám sát thực tiễn quân sự, quốc phòng, nâng cao chất lượng nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, dự báo chiến lược và đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, góp phần xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị, nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu của Quân đội trong tình hình mới.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Quốc phòng (2024). Quyết định số 3064/QĐ-BQP ngày 16/7/2024 phê duyệt đề án “Đổi mới công tác giáo dục khoa học xã hội và nhân văn trong nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam”.
Đảng bộ Quân đội (2025). Tài liệu các văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025-2030, Hà Nội.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập 1). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
