Quanlynhanuoc.vn) – Trong khuôn khổ Diễn đàn quốc tế thường niên về quản trị công năm 2026, chiều ngày 05/10/2026, Phiên đối thoại đã diễn ra với chủ đề “Nền hành chính sẵn sàng trước AI: Xây dựng nền quản trị bao trùm, có trách nhiệm giải trình và có năng lực dự báo”. GS. Alex Brillantes, Tổng Thư ký EROPA chủ trì Phiên đối thoại; PGS. TS. Nguyễn Thị Thu Hà, Trưởng khoa Khoa học liên ngành – Ngoại ngữ – Tin học, Học viện Hành chính và Quản trị công, điều phối Phiên đối thoại.
Tham gia Phiên đối thoại có các chuyên gia quốc tế: PGS.TS. Eduardo Araral, Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore, thành viên Ủy ban Chuyên gia Liên hợp quốc về Hành chính công; TS. Prabin Maharjan, chuyên gia quản lý chương trình UNPOG/DPIDG/UN DESA; bà Georgina Curto Rex, Trưởng bộ phận Nghiên cứu, Viện Đại học Liên hợp quốc tại Ma Cao, Đặc khu Hành chính Trung Quốc.
Các diễn giả đã trao đổi nhiều vấn đề liên quan đến xây dựng nền hành chính sẵn sàng trước AI:
Mở đầu phiên đối thoại, GS.TS. Alex Brillantes nhấn mạnh, “sẵn sàng cho AI” không chỉ là vấn đề công nghệ mà trước hết là sự sẵn sàng về thể chế, năng lực quản trị và khả năng thích ứng của nền hành chính. Theo đó, quá trình chuẩn bị cho AI cần được đặt trong mối liên hệ với khoa học, dự báo chiến lược, tư duy hệ thống, phân tích rủi ro và đổi mới thể chế; đồng thời, gắn với các yêu cầu về bao trùm, phát triển năng lực, bảo vệ quyền con người, trách nhiệm giải trình và hợp tác quốc tế trong quản trị AI. Quan điểm này đặt ra yêu cầu cần chuyển cách tiếp cận từ việc đơn thuần ứng dụng công nghệ sang xây dựng năng lực thể chế đủ khả năng quản trị những thay đổi do AI tạo ra.
Từ góc độ năng lực thể chế, PGS.TS. Eduardo Araral khẳng định, sự sẵn sàng của nền hành chính trước AI không chỉ được quyết định bởi mức độ tiếp cận công nghệ mà trước hết bởi năng lực của con người, chất lượng dữ liệu, cơ chế quản trị và khả năng tổ chức thực thi. Từ kinh nghiệm giảng dạy AI trong lĩnh vực chính sách công và quản lý công, PGS.TS. Eduardo Araral chỉ ra rằng, một trong những rào cản lớn là tâm lý lo ngại AI có thể thay đổi hoặc thay thế một số công việc, từ đó làm suy giảm động lực chia sẻ dữ liệu và hợp tác trong tổ chức. Vì vậy, xây dựng nền hành chính sẵn sàng cho AI cần đồng thời tạo dựng niềm tin, nâng cao năng lực của đội ngũ và xác lập cách thức để con người làm việc cùng AI.
Theo PGS.TS. Eduardo Araral, dữ liệu là nền tảng của năng lực AI. Các cơ quan thuộc khu vực công cần xây dựng cơ sở dữ liệu có khả năng dùng chung, kết nối và khai thác trên các công cụ AI, đi cùng với một khuôn khổ quản trị dữ liệu rõ ràng nhằm bảo đảm chất lượng, tính chính xác, an toàn và khả năng sử dụng phù hợp. Khi AI ngày càng tham gia vào phân tích, đưa ra khuyến nghị và hỗ trợ quyết định, yêu cầu về trách nhiệm giải trình và kiểm soát của con người cũng trở nên đặc biệt quan trọng. Cần xác định rõ phạm vi AI được sử dụng, khâu nào phải có sự giám sát của con người và chủ thể nào chịu trách nhiệm cuối cùng đối với quyết định được đưa ra.
Bên cạnh đó, PGS.TS. Eduardo Araral nhấn mạnh, năng lực sử dụng AI phải được xây dựng phù hợp với từng bối cảnh thể chế, ngôn ngữ và đặc điểm dữ liệu. Việc chuẩn hóa các câu lệnh, xây dựng thư viện công cụ và nâng cao kỹ năng cho đội ngũ công chức là những điều kiện cần thiết để AI tạo ra giá trị thực chất. Đặc biệt, vai trò dẫn dắt của lãnh đạo có ý nghĩa quyết định trong thúc đẩy thay đổi và tạo động lực triển khai AI trên quy mô toàn hệ thống.
Ở góc độ quản trị dự báo và năng lực chủ động ứng phó với tương lai, ông Prabin Maharjan cho rằng, một chính phủ khó có thể được coi là thực sự sẵn sàng cho AI nếu thiếu năng lực dự báo và quản trị chủ động. Nhiều khung đánh giá mức độ sẵn sàng cho AI hiện nay chủ yếu xem xét khả năng một chính phủ có thể ứng dụng AI ở thời điểm hiện tại nhưng chưa phản ánh đầy đủ khả năng dự báo, quản trị và thích ứng với những thay đổi mà AI có thể tạo ra trong tương lai. Trong khi đó, AI đang phát triển rất nhanh, thậm chí nhanh hơn khả năng điều chỉnh của nhiều hệ thống quản trị. Vì vậy, nền hành chính sẵn sàng trước AI không chỉ cần “biết sử dụng AI”, mà phải có năng lực “nhìn trước, chuẩn bị và chủ động thích ứng”.
Để chuyển từ “sẵn sàng” sang “có khả năng chống chịu và thích ứng”, theo ông Prabin Maharjan cần tập trung vào bốn trụ cột: (1) Năng lực dự báo liên tục để nhận diện sớm các cơ hội và rủi ro mới; (2) Tư duy hệ thống để nhìn nhận tác động của AI một cách tổng thể, không chỉ trong từng cơ quan mà còn đối với các lĩnh vực, nhóm xã hội và hiệu quả thực hiện chính sách; (3) Xây dựng thể chế linh hoạt, bao trùm và có trách nhiệm giải trình, trong đó con người vẫn giữ vai trò kiểm soát và chịu trách nhiệm đối với những quyết định có sự hỗ trợ của AI; (4) Phát triển đội ngũ công chức có hiểu biết về AI, có năng lực đánh giá, kiểm chứng và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Nói cách khác, một nền hành chính thực sự sẵn sàng trước AI không chỉ là nền hành chính ứng dụng được công nghệ hiện tại mà phải là một nền quản trị có khả năng dự báo tương lai, chủ động quản trị rủi ro, bảo đảm tính bao trùm và trách nhiệm giải trình, đồng thời liên tục học hỏi để thích ứng với những thay đổi của AI. Đây chính là nền tảng để chuyển từ “sẵn sàng” sang “chống chịu và thích ứng” trong một môi trường công nghệ luôn biến đổi.
Thảo luận về các giải pháp thu hẹp khoảng cách trong quá trình xây dựng năng lực AI diễn ra trong điều kiện không đồng đều giữa các quốc gia và giữa các nhóm xã hội, bà Georgina Curto Rex nhấn mạnh, cần áp dụng quản trị dự báo để nhận diện sớm các nguy cơ về loại trừ, bất bình đẳng và thiên lệch dữ liệu. Theo bà Georgina Curto Rex, xây dựng năng lực sẵn sàng cho AI phải gắn với tính bao trùm, trong đó ưu tiên đầu tư hạ tầng số, dữ liệu và nhân lực AI cho các địa phương, nhóm dân cư và quốc gia còn hạn chế về nguồn lực. Đồng thời, cần tăng cường phối hợp giữa chính phủ, khu vực tư nhân, giới học thuật và các tổ chức quốc tế, qua đó, bảo đảm tiếng nói của các nhóm dễ bị tổn thương được phản ánh đầy đủ, rõ nét trong quá trình hoạch định chính sách. Năng lực về AI cũng cần được phát triển trên toàn hệ thống, từ trung ương đến địa phương để mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận và hưởng lợi từ công nghệ, qua đó góp phần thu hẹp khoảng cách số và thúc đẩy phát triển công bằng, toàn diện.
Phiên đối thoại cũng thảo luận về sự cần thiết phải thay đổi thước đo đánh giá hiệu quả hoạt động của chính phủ trong kỷ nguyên AI. Bên cạnh các tiêu chí về tốc độ và chi phí cung cấp dịch vụ, các diễn giả đề xuất bổ sung các chỉ số đo lường chất lượng quản trị, mức độ tin cậy của người dân, khả năng chống chịu của thể chế, tính bao trùm và sự phát triển bền vững.
Về quá trình triển khai trong thực tiễn, các diễn giả cho rằng, các chính phủ mới bắt đầu xây dựng nền tảng số không nên vội vàng triển khai AI trên mọi lĩnh vực mà cần đi từng bước, bắt đầu từ hạ tầng số, dữ liệu chất lượng, kết nối và khung thể chế phù hợp; sau đó phát triển năng lực số, năng lực AI cho đội ngũ công chức và thử nghiệm AI trong một số lĩnh vực cụ thể trước khi mở rộng. Đồng thời, khi AI ngày càng tham gia vào quá trình ra quyết định và cung cấp dịch vụ công, cần xác định rõ trách nhiệm của con người, bảo đảm minh bạch, khả năng kiểm chứng, bảo vệ dữ liệu và quyền của người dân. Quản trị dự báo cũng cần được đưa vào ngay từ giai đoạn thiết kế để nhận diện sớm các nguy cơ về loại trừ, bất bình đẳng và thiên lệch dữ liệu, thông qua đánh giá tác động, kiểm tra hệ thống và theo dõi kết quả trong quá trình triển khai. Quan trọng hơn, cần có sự tham gia của các nhóm “dễ bị tổn thương” để bảo đảm AI không chỉ hoạt động hiệu quả mà còn được triển khai công bằng, bao trùm và không làm gia tăng những khoảng cách hiện có.
Kết luận Phiên đối thoại, PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hà khái quát những nội dung cốt lõi được các đại biểu trao đổi và nhấn mạnh: sẵn sàng trước AI không chỉ là khả năng ứng dụng công nghệ mà là yêu cầu chuyển đổi đối với toàn bộ hệ thống quản trị. Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi được đặt trong khuôn khổ thể chế phù hợp, gắn với trách nhiệm giải trình, quản trị dữ liệu, bảo đảm tính bao trùm và năng lực dự báo chiến lược. Đây là cơ sở để các chính phủ chủ động xây dựng lộ trình thích ứng, vừa khai thác tiềm năng của AI nhằm nâng cao hiệu quả quản trị, vừa nhận diện, kiểm soát rủi ro và bảo đảm các mục tiêu phát triển bền vững.
Nhóm phóng viên
