The Myanmar military’s response to the political crisis since 2021
TS. Hà Lê Huyền
Viện Nghiên cứu châu Á – Thái Bình Dương
Email: halehuyen.iseas@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Cuộc đảo chính quân sự ngày 01/02/2021 đã làm gián đoạn tiến trình chuyển đổi dân chủ ở Myanmar, đồng thời, đưa đất nước vào cuộc khủng hoảng chính trị kéo dài và dẫn đến làn sóng phản kháng trên phạm vi cả nước. Sự gia tăng của các lực lượng kháng chiến vũ trang làm xung đột nội bộ ngày càng phức tạp, đặt quân đội Myanmar trước những thách thức lớn về chính trị và an ninh. Trong bối cảnh đó, quân đội Myanmar từng bước điều chỉnh phương thức ứng phó nhằm duy trì quyền lực và thích ứng với cục diện mới. Trên cơ sở phương pháp nghiên cứu lịch sử và chính trị học, bài viết phân tích quá trình ứng phó của quân đội Myanmar. Kết quả nghiên cứu cho thấy, những giới hạn của sức mạnh quân sự trong bối cảnh xung đột kéo dài và xã hội Myanmar phân hóa sâu sắc.
Từ khóa: Myanmar; quân đội; ứng phó; khủng hoảng chính trị; phân hóa sâu sắc.
Abstract: The military coup on February 1, 2021, disrupted the democratic transition in Myanmar, plunged the country into a prolonged political crisis, and sparked a wave of nationwide protests. The rise of armed resistance groups has further complicated internal conflicts, posing significant political and security challenges for the Myanmar military. Against this backdrop, the Myanmar military has gradually adjusted its response strategies to maintain power and adapt to the new situation. Drawing on historical and political science methodologies, this article analyzes the Myanmar military’s response process. The findings reveal the limitations of military power in the context of protracted conflict and Myanmar’s deeply polarized society.
Keywords: Myanmar; military; response; political crisis; deep polarization.
1. Mở đầu
Myanmar là quốc gia có vị trí địa chiến lược quan trọng tại khu vực Đông Nam Á lục địa, nằm trên trục kết nối giữa Nam Á, Đông Nam Á và Tây Nam Trung Quốc, đồng thời là một trong những quốc gia có lịch sử quan hệ quân đội – nhà nước đặc thù ở Đông Nam Á. Cuộc đảo chính quân sự tháng 02/2021 đã làm chấm dứt tiến trình chuyển đổi dân chủ kéo dài gần một thập niên và đẩy Myanmar vào cuộc khủng hoảng chính trị nghiêm trọng nhất kể từ sau cải cách năm 2011. Khác với các cuộc đảo chính trước đây, quân đội không chỉ phải đối mặt với các cuộc biểu tình phản đối trên quy mô toàn quốc, mà còn phải đối mặt với sự phát triển nhanh chóng của các lực lượng kháng chiến. Đồng thời, Myanmar cũng chịu sức ép ngày càng lớn từ phương Tây, các nỗ lực trung gian của ASEAN và những tác động đối với phát triển kinh tế – xã hội. Trong bối cảnh đó, quân đội buộc phải liên tục điều chỉnh ứng phó nhằm duy trì quyền lực.
2. Quá trình điều chỉnh ứng phó của quân đội từ cuộc khủng hoảng chính trị năm 2021
2.1. Củng cố bộ máy chính trị và quản lý không gian thông tin, truyền thông (02/2021 – 09/2021)
Ngay sau cuộc đảo chính ngày 01/02/2021, mục tiêu ưu tiên của quân đội là nhanh chóng tái lập quyền kiểm soát và tạo tính hợp pháp. Do vậy, quân đội triển khai đồng thời ba nhóm giải pháp.
Thứ nhất, hợp thức hóa việc tiếp quản quyền lực thông qua khuôn khổ Hiến pháp: ngày 01/02/2021, quân đội ban bố tình trạng khẩn cấp theo Điều 417 Hiến pháp năm 2008 của Myanmar để điều tra cáo buộc gian lận tại cuộc bầu cử ngày 08/11/2020. Việc duy trì hình thức vận hành dựa trên Hiến pháp cho thấy quân đội đã tìm cách sử dụng chính khuôn khổ pháp lý hiện hành nhằm tạo cơ sở chính danh cho việc nắm giữ quyền lực và quyền kiểm soát trong trường hợp khẩn cấp quốc gia. Chế độ mới tuyên bố tổ chức tổng tuyển cử và chuyển giao quyền lực cho bên thắng cuộc (Myanmar Now, 2021), đó là Tổng tư lệnh Min Aung Hlaing, đồng thời thành lập Hội đồng Hành chính Nhà nước (SAC) để thực hiện chức năng điều hành đất nước.
Thứ hai, quân đội nhanh chóng vô hiệu hóa các trung tâm quyền lực đối lập: Hàng loạt lãnh đạo của Đảng Liên minh Quốc gia vì Dân chủ (NLD), trong đó có Cố vấn Nhà nước Aung San Suu Kyi và Tổng thống Win Myint, bị bắt giữ ngay trong ngày đảo chính; 24 bộ trưởng và thứ trưởng bị cách chức. Quân đội cũng tiến hành thay thế nhiều vị trí lãnh đạo tại các bộ, ngành, chính quyền địa phương và doanh nghiệp nhà nước bằng những cá nhân được đánh giá có lập trường trung thành với SAC (Myanmar Now, 2021). Những biện pháp này nhằm bảo đảm sự vận hành liên tục của bộ máy hành chính, đồng thời ngăn chặn khả năng hình thành các trung tâm chỉ huy đối lập bên trong hệ thống nhà nước.
Thứ ba, kiểm soát kết nối thông tin đại chúng: Quân đội nhanh chóng giành quyền kiểm soát tại tòa thị chính (Kim Thoa, 2021), đình chỉ hầu hết các chương trình truyền hình, hủy các chuyến bay trong nước và quốc tế. Sau khi quân đội ban bố tình trạng khẩn cấp, người dân ở thủ đô Naypyidaw và các thành phố lớn như Yangon đã đi mua thực phẩm tích trữ, các hoạt động ngân hàng như máy ATM trên khắp đất nước cũng trục trặc vì sự cố mất Internet (Moore, 2021). Quân đội nước này còn ban hành lệnh giới nghiêm, hạn chế tụ tập đông người, dừng hoạt động của một số cơ quan truyền thông độc lập, mở rộng quyền hạn của lực lượng an ninh trong giám sát không gian mạng. Từ góc độ của quân đội, việc kiểm soát thông tin có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm làm suy giảm khả năng huy động của các lực lượng phản đối, đồng thời hạn chế sự lan truyền của các thông điệp kêu gọi bất tuân dân sự.
Cuộc đảo chính quân sự tháng 02/2021 đánh dấu quân đội trở lại nắm quyền ở Myanmar sau 10 năm trao lại quyền lực cho chính quyền bán dân sự vào năm 2011 (Minh Phương, 2021). Tuy nhiên, thực tiễn diễn biến cho thấy các biện pháp trên chỉ giúp quân đội duy trì được quyền kiểm soát đối với các thiết chế quyền lực trung ương mà không đạt được mục tiêu ổn định xã hội như kỳ vọng. Phong trào Bất tuân dân sự (CDM) nhanh chóng lan rộng trong đội ngũ công chức, giáo viên, nhân viên y tế, ngân hàng và người lao động, làm gián đoạn hoạt động của nhiều cơ quan công quyền. Các cuộc biểu tình quy mô lớn liên tục diễn ra tại Yangon, Mandalay, Naypyidaw và nhiều đô thị khác, phản ánh mức độ phản kháng xã hội sâu rộng hơn nhiều so với dự tính ban đầu của giới lãnh đạo quân đội.
Bước ngoặt quan trọng của giai đoạn này là sự chuyển biến từ đấu tranh bất bạo động sang đấu tranh vũ trang. Trước việc các biện pháp biểu tình hòa bình không mang lại kết quả, nhiều nhóm thanh niên bắt đầu tìm đến các khu vực do các tổ chức vũ trang sắc tộc (EAOs) kiểm soát để được huấn luyện quân sự. Quá trình này tạo tiền đề cho sự ra đời của Lực lượng Phòng vệ Nhân dân (PDF) vào tháng 5/2021 dưới sự bảo trợ của Chính phủ Thống nhất Quốc gia (NUG), đánh dấu sự thay đổi căn bản trong tính chất của cuộc khủng hoảng, từ xung đột chính trị sang xung đột vũ trang có tổ chức.
Từ góc độ nghiên cứu chiến lược, quân đội đánh giá chưa đầy đủ về bản chất của cuộc khủng hoảng. Quân đội vẫn tiếp cận tình hình theo cách xử lý bất ổn chính trị và biểu tình xã hội như các giai đoạn trước, trong khi lực lượng đối lập đã nhanh chóng chuyển sang mô hình kháng chiến đa chủ thể, kết hợp giữa bất tuân dân sự, đấu tranh chính trị và đấu tranh vũ trang. Sự khác biệt này khiến các biện pháp kiểm soát hành chính và cưỡng chế không còn đủ để tái lập trật tự như kỳ vọng.
Có thể thấy, giai đoạn từ tháng 2/2021 đến tháng 9/2021 là thời kỳ quân đội theo đuổi ứng phó tái lập quyền kiểm soát nhà nước thông qua việc củng cố bộ máy cầm quyền, kiểm soát xã hội và trấn áp phong trào phản kháng. Mặc dù quân đội đã duy trì được quyền kiểm soát đối với trung ương và phần lớn các đô thị lớn, song sự hình thành của NUG, PDF và sự mở rộng liên kết với các tổ chức vũ trang sắc tộc đã làm thay đổi căn bản cục diện an ninh. Điều đó buộc quân đội phải từ bỏ cách tiếp cận xử lý khủng hoảng chính trị để chuyển sang một ứng phó mới, trong đó trọng tâm không còn là kiểm soát biểu tình mà là đối phó với một cuộc nổi dậy vũ trang trên phạm vi toàn quốc.
2.2. Chuyển đổi phương thức tác chiến: từ kiểm soát an ninh đô thị đến ứng phó với xung đột vũ trang trên quy mô cả nước (10/2021 – 10/2023)
Một trong những điều chỉnh quan trọng nhất của quân đội là chuyển từ kiểm soát đô thị đến ứng phó với xung đột vũ trang trên quy mô toàn quốc. Trong khi các hoạt động quân sự trước đây chủ yếu tập trung tại các đô thị lớn nhằm giải tán biểu tình và bảo vệ các cơ quan nhà nước, từ cuối năm 2021 quân đội mở rộng phạm vi tác chiến tới khu vực nông thôn, miền núi và các địa bàn biên giới – nơi PDF và các EAOs từng bước xây dựng căn cứ hoạt động. Ở phía Tây Bắc, các cuộc đụng độ vũ trang tiếp tục diễn ra ở Chin, Magway và Sagaing; ở phía Đông Nam, các cuộc đụng độ vũ trang tiếp tục gia tăng ở Kayin, Mon, Kayah, Shan, Bago-East và Tanintharyi (Myanmar Emergency, 2022).
Để thích ứng với đặc điểm của chiến tranh chống nổi dậy, quân đội từng bước điều chỉnh phương thức sử dụng lực lượng. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào lực lượng cảnh sát và các đơn vị bộ binh làm nhiệm vụ giữ gìn an ninh như giai đoạn đầu, quân đội tăng cường huy động các đơn vị tác chiến cơ động, lực lượng đặc nhiệm, pháo binh và đặc biệt là không quân.
Một số khu vực bị nghi ngờ là nơi hoạt động của PDF và EAOs được kiểm soát nghiêm ngặt với các biện pháp như phong tỏa giao thông, kiểm soát nguồn cung lương thực, tăng cường hoạt động tình báo và tổ chức các chiến dịch truy quét quy mô lớn. Mục tiêu của các biện pháp này là làm gián đoạn khả năng tuyển mộ, tiếp tế và cơ động của lực lượng đối lập, qua đó từng bước làm suy yếu mạng lưới kháng chiến tại địa phương.
Tuy nhiên, khác với các cuộc nổi dậy sắc tộc trước đây, lực lượng mà quân đội phải đối mặt sau năm 2021 có sự phân tán và khả năng thích ứng cao. PDF hoạt động theo mô hình bán độc lập tại nhiều địa phương, trong khi NUG đóng vai trò điều phối về chính trị, EAOs huấn luyện chiến đấu và làm hậu cần. Sự kết hợp này tạo nên một mô hình kháng chiến đa trung tâm, khiến quân đội gặp nhiều khó khăn trong xác định mục tiêu tác chiến và duy trì quyền kiểm soát lâu dài tại các địa bàn đã được tái chiếm. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều chiến dịch quân sự của quân đội không tạo ra được thay đổi căn bản về cục diện chiến trường.
Mặc dù quân đội vẫn duy trì ưu thế tuyệt đối về trang bị, hỏa lực và khả năng kiểm soát các trung tâm hành chính, nhưng đến giữa năm 2023 cục diện chiến trường bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu bất lợi. Các lực lượng PDF mở rộng phạm vi hoạt động tại khu vực miền Trung, trong khi nhiều EAOs gia tăng các cuộc tấn công vào căn cứ quân sự, tuyến giao thông và cửa khẩu biên giới. Điều này khiến quân đội phải phân tán lực lượng trên nhiều hướng chiến trường, làm suy giảm khả năng tập trung sức mạnh quân sự tại các khu vực trọng yếu.
Từ cuối năm 2021 – 10/2023 là giai đoạn đánh dấu sự chuyển đổi căn bản trong phương thức ứng phó của quân đội, trọng tâm là duy trì ưu thế quân sự trước một cuộc chiến tranh chống nổi dậy trên phạm vi toàn quốc. Tuy nhiên, việc đối mặt đồng thời với PDF, NUG và nhiều tổ chức vũ trang sắc tộc khiến quân đội ngày càng bị kéo vào một cuộc xung đột tiêu hao kéo dài, làm suy giảm đáng kể năng lực kiểm soát lãnh thổ.
2.3. Chuyển từ kiểm soát lãnh thổ sang củng cố các trung tâm hành chính và kiện toàn bộ máy thông qua bầu cử (11/2023 – 01/2026)
Chiến dịch 1027 do Liên minh Ba Anh em (3BHA) phát động ngày 27/10/2023 tại miền Bắc bang Shan được xem là bước ngoặt quan trọng của cuộc xung đột Myanmar (Morgan Michaels, 2024) kể từ sau cuộc đảo chính tháng 02/2021. Nếu trong hai năm đầu sau đảo chính, quân đội vẫn duy trì ưu thế tương đối về quân sự mặc dù phải đối mặt với sự mở rộng nhanh chóng của Phong trào Bất tuân dân sự (CDM), Lực lượng Phòng vệ Nhân dân (PDF) và các tổ chức vũ trang sắc tộc (EAOs), thì từ cuối năm 2023, cán cân lực lượng trên chiến trường đã có sự thay đổi đáng kể. Hàng loạt căn cứ quân sự, đồn biên phòng và các tuyến giao thông chiến lược tại bang Shan, Rakhine, Kayah và Chin lần lượt rơi vào tay lực lượng nổi dậy, làm suy giảm đáng kể khả năng kiểm soát lãnh thổ của chính quyền quân sự.
Khác với các chiến dịch quân sự trước đây vốn chủ yếu diễn ra cục bộ, Chiến dịch 1027 thể hiện trình độ phối hợp tác chiến ngày càng cao giữa các EAOs với PDF dưới sự hỗ trợ chính trị của Chính phủ Thống nhất Quốc gia (NUG). Việc mở đồng thời nhiều hướng tiến công không chỉ tạo sức ép lớn đối với quân đội về quân sự mà còn buộc quân đội phải phân tán lực lượng trên phạm vi rộng, làm giảm khả năng cơ động chiến lược và chi viện giữa các quân khu. Đây là lần đầu tiên kể từ sau đảo chính, quân đội phải đối mặt với nguy cơ mất quyền kiểm soát liên hoàn tại nhiều khu vực có ý nghĩa chiến lược, bao gồm các thị trấn lớn và trung tâm kinh tế giáp biên giới Trung Quốc (Aung Thura Ko Ko, 2024). Cho nên từ cuối năm 2023, ưu tiên lúc này là chuyển sang duy trì sự tồn tại của bộ máy cầm quyền.
Sự thay đổi về mục tiêu kéo theo điều chỉnh trong phương thức sử dụng lực lượng. Trước áp lực phải triển khai quân trên nhiều hướng tác chiến trong khi khả năng bổ sung lực lượng ngày càng hạn chế, quân đội giảm dần các chiến dịch tiến công quy mô lớn nhằm tái chiếm toàn bộ địa bàn đã mất, thay vào đó ưu tiên bảo vệ các khu vực có ý nghĩa quyết định đối với sự tồn tại của chính quyền SAC. Không quân, pháo binh và các phương tiện tác chiến tầm xa được sử dụng với tần suất cao hơn nhằm hỗ trợ các đơn vị mặt đất và ngăn cản khả năng mở rộng kiểm soát của lực lượng nổi dậy. Điều này phản ánh sự chuyển dịch từ tư duy kiểm soát lãnh thổ sang kiểm soát các trung tâm quyền lực chiến lược.
Bên cạnh điều chỉnh về quân sự, quân đội cũng thay đổi cách thức huy động nguồn lực phục vụ chiến tranh. Tháng 2/2024, chính quyền SAC quyết định kích hoạt Luật Nghĩa vụ quân sự sau khi chứng kiến hàng nghìn quân lính chính quyền đầu hàng và hy sinh. Theo luật của quân đội đưa ra, tất cả nam giới từ 18-35 tuổi và nữ giới từ 18 – 27 tuổi phải phục vụ quân ngũ tối đa 5 năm. Đến cuối năm 2024, quân đội đã tuyển dụng sáu đợt nghĩa vụ quân sự, mỗi đợt lên đến 5.000 người, nhằm tăng cường lực lượng tại các khu vực bị ảnh hưởng bởi Chiến dịch 1027 và các khu vực giao tranh khác (Nayt Thit, 2024). Điều này cho thấy chính quyền quân sự đã chấp nhận thực tế rằng cuộc xung đột sẽ còn kéo dài, đòi hỏi phải xây dựng cơ chế huy động nguồn lực ở quy mô quốc gia. Song song với đó, ngân sách quốc phòng tiếp tục được ưu tiên, trong khi hoạt động kiểm soát ngoại hối, thương mại và các ngành khai thác tài nguyên được siết chặt nhằm bảo đảm nguồn tài chính cho bộ máy nhà nước và các hoạt động quân sự.
Trên phương diện đối ngoại, những diễn biến tại khu vực biên giới phía Bắc không chỉ ảnh hưởng đến an ninh nội địa mà còn tác động trực tiếp đến lợi ích của Trung Quốc, đặc biệt liên quan đến thương mại xuyên biên giới, các dự án đầu tư và hoạt động của các nhóm tội phạm xuyên quốc gia. Trong bối cảnh đó, SAC tăng cường trao đổi với Trung Quốc về các vấn đề an ninh biên giới, đồng thời tiếp tục duy trì hợp tác quốc phòng với Nga nhằm bảo đảm nguồn cung vũ khí và hỗ trợ kỹ thuật. Chính sách đối ngoại trong giai đoạn này không hướng đến mở rộng ảnh hưởng quốc tế mà chủ yếu phục vụ mục tiêu duy trì năng lực cầm quyền trong nước.
Sau cuộc khủng hoảng năm 2021, Hội đồng Hành chính Nhà nước (SAC) từng bước điều chỉnh phương thức duy trì và thể chế hóa quyền lực thông qua cuộc bầu cử mới. Bầu cử được tổ chức theo ba giai đoạn (28/12/2025, 11/01/2026 và 25/01/2026) và phạm vi bầu cử được chủ yếu tập trung tại các khu vực mà chính quyền trung ương có khả năng duy trì điều kiện an ninh và tổ chức hành chính cần thiết cho việc bỏ phiếu (Farrelly, 2026). Kết quả bầu cử đem lại ưu thế áp đảo cho Đảng Liên minh Đoàn kết và Phát triển (USDP) – lực lượng chính trị có quan hệ chặt chẽ với quân đội (Al Jazeera, 2026).
Như vậy, quân đội không từ bỏ vai trò chính trị mà tìm cách đưa ảnh hưởng của mình vào trong các thiết chế nhà nước mới. Thay vì tiếp tục duy trì mô hình quản trị do quân đội trực tiếp kiểm soát trong bối cảnh tình trạng khẩn cấp, chính quyền tìm cách tạo ra một hệ thống trong đó có quân đội, lực lượng chính trị thân quân đội và những nhân vật xuất thân từ quân đội vẫn giữ vị trí trung tâm nhưng dưới hình thức một chính phủ có vẻ ngoài dân sự hơn (International Crisis Group, 2026).
Như vậy, cuộc tổng tuyển cử 2025 – 2026 có thể được xem là một bước ngoặt trong chiến lược hậu đảo chính của chính quyền quân sự Myanmar: chuyển từ duy trì quyền lực bằng cơ chế quân sự trực tiếp sang hợp thức hóa và thể chế hóa quyền lực thông qua các thiết chế chính trị mới. Tuy nhiên, đây là sự thay đổi phương thức duy trì quyền lực hơn là sự thay đổi bản chất của chế độ. Quân đội vẫn giữ vai trò đặc biệt trong hệ thống chính trị, trong khi các lực lượng đối lập chủ chốt vẫn bị loại khỏi tiến trình chính trị và xung đột vũ trang chưa chấm dứt.
3. Đánh giá quá trình điều chỉnh phương thức ứng phó của quân đội
3.1. Những kết quả đạt được
Sau 5 năm kể từ cuộc đảo chính tháng 02/2021, mặc dù phải đối mặt với xung đột vũ trang kéo dài và sức ép chính trị – kinh tế lớn, quân đội vẫn duy trì được vai trò trung tâm trong bộ máy quyền lực Myanmar.
Về bộ máy chính quyền và các trung tâm quyền lực trọng yếu: Trong giai đoạn trước khi chuyển giao quyền lực vào tháng 4/2026, Hội đồng Hành chính Nhà nước (SAC) tiếp tục duy trì hoạt động tại Nay Pyi Taw, đồng thời bộ máy hành chính, quân sự và an ninh do chính quyền quân sự thiết lập và duy trì từ sau cuộc đảo chính năm 2021 về cơ bản vẫn được vận hành.
Về năng lực quân sự chính quy: Quân đội vẫn duy trì được ưu thế tương đối mặc dù quyền kiểm soát lãnh thổ bị thu hẹp tại nhiều địa phương, quân đội có lợi thế về tổ chức, hệ thống chỉ huy, hỏa lực, không quân và các phương tiện tác chiến hạng nặng. Việc duy trì các căn cứ, sân bay và tuyến hậu cần quan trọng giúp quân đội tiếp tục cơ động lực lượng và tiến hành các chiến dịch quân sự ở nhiều hướng.
Về nguồn lực của chiến tranh: Trong điều kiện kinh tế chịu tác động của xung đột và các biện pháp trừng phạt, việc quân đội tăng cường kiểm soát các nguồn lực tài chính và lĩnh vực kinh tế có ý nghĩa chiến lược nhằm duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước và quân đội. Việc thực thi Luật Nghĩa vụ quân sự từ năm 2024 cũng phản ánh sự điều chỉnh về chính sách nhân lực nhằm bổ sung quân số và duy trì khả năng tác chiến trong bối cảnh chiến tranh kéo dài.
Về không gian đối ngoại: Mặc dù chịu sức ép từ phương Tây, chính quyền quân sự vẫn duy trì quan hệ với các đối tác quan trọng, đặc biệt là Nga và Trung Quốc. Hợp tác với Nga giúp quân đội duy trì khả năng tiếp cận vũ khí và trang thiết bị quân sự, trong khi quan hệ với Trung Quốc giúp giải quyết các vấn đề biên giới và duy trì lợi ích kinh tế. Việc tiếp tục tham gia một số cơ chế khu vực cũng giúp Myanmar duy trì mức độ kết nối nhất định với môi trường đối ngoại, hạn chế nguy cơ bị cô lập hoàn toàn.
Về khả năng thích ứng:Từ trấn áp phản kháng dân sự trong giai đoạn đầu, quân đội chuyển sang chống nổi dậy khi xung đột vũ trang mở rộng, sau đó tiếp tục ưu tiên bảo vệ các trung tâm quyền lực và duy trì sức chiến đấu lâu dài sau Chiến dịch 1027. Sự thay đổi này cho thấy quân đội không duy trì một chiến lược cố định mà có khả năng điều chỉnh mục tiêu và phương thức ứng phó trước sự thay đổi của môi trường xung đột.
Các điều chỉnh phương thức ứng phó đã giúp quân đội Myanmar duy trì quyền lực, bảo toàn hệ thống chỉ huy và ngăn chặn nguy cơ sụp đổ nhưng chưa đạt được thắng lợi quyết định hay khôi phục kiểm soát lãnh thổ toàn diện; xung đột vẫn mang tính giằng co. Do đó, kết quả nổi bật của quá trình này không nằm ở việc quân đội đánh bại các lực lượng chống đối, mà ở khả năng duy trì sự tồn tại của chính quyền quân sự trong điều kiện xung đột kéo dài và sức ép trong nước, khu vực và quốc tế. Khả năng duy trì trạng thái này tạo cơ sở để chính quyền quân sự tiếp tục điều chỉnh phương thức sử dụng quyền lực, củng cố các nguồn lực và theo đuổi chiến lược duy trì chế độ trong những năm tiếp theo.
3.2. Những hạn chế và thách thức
Myanmar vẫn rơi vào tình trạng xung đột kéo dài và phân mảnh quyền lực.
Thứ nhất, quân đội chưa khôi phục được quyền kiểm soát trên phạm vi toàn quốc: Quân đội vẫn giữ các trung tâm chính trị, hành chính và một số địa bàn chiến lược, nhưng nhiều khu vực biên giới và nông thôn nằm trong trạng thái tranh chấp hoặc chịu ảnh hưởng của EAOs và PDF. Sau Chiến dịch 1027, tình trạng này càng rõ nét. Đến cuối năm 2025, các lực lượng kháng chiến ước tính kiểm soát khoảng 38% lãnh thổ Myanmar (ISP-Myanmar, 2026).
Thứ hai, chiến lược chống nổi dậy chưa làm suy yếu quyết định các lực lượng đối lập: NUG, PDF và EAOs không bị tan rã mà tiếp tục thích nghi, mở rộng mạng lưới và tăng cường phối hợp. Chiến dịch 1027 cho thấy các lực lượng chống đối có khả năng khai thác địa hình, tác chiến phân tán và phối hợp trên nhiều hướng, qua đó gây sức ép đáng kể lên quân đội. Tính đến ngày 27/5/2026, lực lượng vũ trang Myanmar đã mất quyền kiểm soát 81 thị trấn, tái chiếm 21 thị trấn. Hiện tại, 39,34% tổng diện tích đất nước vẫn nằm ngoài tầm kiểm soát của lực lượng vũ trang Myanmar (ISP-Myanmar, 2026).
Thứ ba, chiến tranh kéo dài làm gia tăng áp lực về nhân lực và nguồn lực; Việc phải duy trì lực lượng trên nhiều mặt trận làm tăng nhu cầu về quân số, hậu cần và tài chính. Việc thực thi Luật Nghĩa vụ quân sự từ năm 2024 phản ánh nhu cầu bổ sung nhân lực của quân đội, nhưng đồng thời cũng cho thấy sức ép ngày càng lớn đối với hệ thống tuyển quân. Xung đột kéo dài còn làm suy giảm hoạt động kinh tế, nguồn thu ngân sách và khả năng duy trì chiến tranh cường độ cao.
Thứ tư, ưu tiên quân sự chưa đi kèm với một giải pháp chính trị khả thi. Việc đối thoại với các lực lượng đối lập đạt kết quả hạn chế, trong khi chưa hình thành được một cơ chế chính trị bao trùm nhằm xử lý các vấn đề về quyền lực, đại diện chính trị và quan hệ trung ương – địa phương. Vì vậy, các biện pháp quân sự chỉ có thể kiểm soát xung đột trong từng thời điểm mà chưa giải quyết được nguyên nhân căn bản của khủng hoảng. Sức ép của cộng đồng quốc tế, các biện pháp trừng phạt và những hạn chế trong tiến trình ngoại giao của ASEAN tiếp tục thu hẹp không gian chiến lược của chính quyền quân sự.
Về bản chất, hạn chế lớn nhất của quân đội nằm ở khoảng cách giữa ưu thế quân sự và khả năng đạt mục tiêu chính trị. Quân đội vẫn duy trì ưu thế về tổ chức, hỏa lực và năng lực tác chiến, nhưng chưa thể chuyển hóa thành quyền kiểm soát lãnh thổ và tính chính danh bền vững. Ngược lại, các lực lượng chống đối tuy hạn chế về nguồn lực nhưng có khả năng duy trì chiến tranh tiêu hao, làm gia tăng chi phí đối với chính quyền quân sự.
3.3. Triển vọng điều chỉnh phương thức ứng phó trong thời gian tới
Trong thời gian tới, nhiều khả năng chính quyền quân sự sẽ tiếp tục theo đuổi phương thức ứng phó kết hợp ba hướng. Thứ nhất là duy trì năng lực quân sự và ưu tiên các chiến dịch tại những địa bàn có lợi thế về giao thông, thương mại, tài nguyên và kết nối với các trung tâm quyền lực. Thứ hai là củng cố thể chế chính trị mới, kết hợp chặt chẽ hơn giữa các công cụ quân sự, hành chính và chính trị. Thứ ba là tăng cường các kênh đối ngoại, đặc biệt với các nước có lợi ích trực tiếp tại Myanmar. Trong bối cảnh Trung Quốc có ảnh hưởng đáng kể đối với các vấn đề biên giới và kinh tế, trong khi Nga tiếp tục là đối tác quốc phòng quan trọng, chính quyền có động cơ duy trì quan hệ với cả hai. Việc xử lý quan hệ với ASEAN và các nước láng giềng sẽ tiếp tục là một phần của nỗ lực giảm sức ép quốc tế.
Từ đó, có thể xây dựng ba kịch bản sau. Kịch bản thứ nhất là cầm cự kéo dài, trong đó chính quyền duy trì các trung tâm quyền lực nhưng xung đột tiếp tục phân mảnh. Kịch bản thứ hai là tái chiếm có chọn lọc, khi quân đội tập trung nguồn lực vào các hành lang giao thông, trung tâm kinh tế và địa bàn có giá trị chiến lược thay vì tìm cách kiểm soát toàn bộ lãnh thổ cùng lúc. Kịch bản thứ ba là điều chỉnh kết hợp, trong đó các biện pháp quân sự được kết hợp với các thỏa thuận ngừng bắn hoặc đối thoại từng phần với một số lực lượng. Trong ba kịch bản trên, khả năng giải quyết dứt điểm xung đột trong ngắn hạn vẫn hạn chế. Do đó, điều chỉnh ứng phó nhiều khả năng tiếp tục mang tính thích ứng: ưu tiên bảo toàn các lợi ích cốt lõi, tái lập kiểm soát ở những địa bàn có giá trị cao và tìm kiếm không gian chính trị – ngoại giao đủ để duy trì khả năng vận hành của nhà nước.
4. Kết luận
Quá trình ứng phó của quân đội Myanmar sau cuộc đảo chính năm 2021 cho thấy sự điều chỉnh liên tục trước những biến động của môi trường chính trị và xung đột vũ trang. Từ khôi phục kiểm soát nhà nước và đối phó với phản kháng dân sự, quân đội chuyển sang duy trì năng lực tác chiến, bảo vệ các địa bàn trọng yếu và thích ứng với sự phân mảnh ngày càng lớn về kiểm soát lãnh thổ. Từ cuối năm 2023, cùng với những thay đổi về tương quan lực lượng, quân đội ngày càng kết hợp các biện pháp quân sự với các công cụ hành chính và chính trị nhằm duy trì cấu trúc quyền lực. Trường hợp Myanmar cho thấy khả năng duy trì quyền lực không đồng nghĩa với khả năng đạt được kiểm soát lãnh thổ toàn diện hay giải quyết xung đột về mặt chính trị. Mặc dù quân đội vẫn duy trì được hệ thống chỉ huy, năng lực tác chiến và các trung tâm quyền lực, các lực lượng chống đối tiếp tục duy trì khả năng tác chiến và kiểm soát đáng kể tại nhiều khu vực. Do đó, kết quả nổi bật của quá trình ứng phó không phải là một thắng lợi quân sự quyết định, mà là khả năng thích ứng và duy trì cấu trúc quyền lực trong điều kiện xung đột kéo dài. Điều này đồng thời cho thấy những giới hạn của sức mạnh quân sự trong việc chuyển hóa ưu thế tác chiến thành kiểm soát chính trị và ổn định bền vững.
Tài liệu tham khảo:
* Bài viết là sản phẩm của nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ: “Khủng hoảng chính trị năm 2021 ở Myanmar và những tác động” do TS. Hà Lê Huyền làm chủ nhiệm, mã số nhiệm vụ: KHXH/NV/2025-148.
Al Jazeera (2026). Myanmar parliament dominated by pro-military party convenes after 5 years.. https://www.aljazeera.com/news/2026/3/16/myanmar-parliament-dominated-by-pro-military-party-convenes-after-5-years
Aung Thura Ko Ko (2024). Myanmar’s rapidly changing security landscape and Operation 1027. Pacific Forum. https://pacforum.org/publications/pacnet-56-myanmars-rapidly-changing-security-landscape-and-operation-1027/
Farrelly, N. (2026). Five years after the coup, where does Myanmar find its future?. East Asia Forum. https://eastasiaforum.org/2026/02/03/five-years-after-the-coup-where-does-myanmar-find-its-future/
International Crisis Group (2026). Myanmar’s New Administration: Military Consolidation, Not Transition. https://www.crisisgroup.org/brf/asia-pacific/myanmar-china/b188-myanmars-new-administration-military-consolidation-not-transition
ISP-Myanmar (2026). Regime Loses Control of an Estimated 38 Percent of Territory. ISP-Myanmar. https://ispmyanmar.com/2026mp003/
Moore, M. (2021). Biden White House warns Myanmar military that US will ‘take action’ after coup. New York Post. https://nypost.com/2021/02/01/biden-wh-warns-myanmar-after-coup-us-will-take-action/
Morgan Michaels (3/2024). Myanmar’s regime shrinks further towards the centre, https://myanmar.iiss.org/analysis/2024-03
Myanmar Emergency Update (2022). Myanmar Emergency Update (as of 1 June 2022). ReliefWeb. https://reliefweb.int/report/myanmar/myanmar-emergency-update-1-june-2022
Myanmar Now (2021). Four arrested in Mandalay after street protest against military coup. Myanmar Now. https://www.myanmar-now.org/en/news/four-arrested-in-mandalay-after-street-protest-against-military-coup
Nayt Thit (2024). How Operation 1027 Transformed War Against Myanmar Junta. The Irrawaddy. https://www.irrawaddy.com/news/war-against-the-junta/how-operation-1027-transformed-war-against-myanmar-junta.html
Minh Phương (2021). Quân đội Myanmar tuyên bố kiểm soát chính quyền. Dân trí. https://dantri.com.vn/the-gioi/quan-doi-myanmar-tuyen-bo-kiem-soat-chinh-quyen-20210201100346998.htm
Kim Thoa (2021). Những mốc sự kiện ‘điềm báo’ cho chính biến ngày 1-2 tại Myanmar. Tuổi Trẻ. https://tuoitre.vn/nhung-moc-su-kien-diem-bao-cho-chinh-bien-ngay-1-2-tai-myanmar-20210201140521489.htm
