Transforming cultural resources into cultural industry value chains in Gia Lai
ThS. Đỗ Văn Hòa
Trường Chính trị tỉnh Gia Lai
NCS, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, TP. Hồ Chí Minh
Email: hoadv77gl@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết phân tích quá trình chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa ở Gia Lai bằng phương pháp phân tích tài liệu, chính sách và minh họa từ Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, nghề dệt truyền thống của người Jrai. Kết quả cho thấy, các chuỗi giá trị còn gặp nhiều điểm nghẽn về dữ liệu, thiết kế, tổ chức sản xuất, doanh nghiệp dẫn dắt, sở hữu trí tuệ, phân phối và chia sẻ lợi ích. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất mô hình quản trị tích hợp nhằm gia tăng giá trị kinh tế, bảo đảm quyền chủ thể và duy trì sức sống di sản.
Từ khóa: Nguồn lực văn hóa; chuỗi giá trị; công nghiệp văn hóa; quản trị địa phương; Gia Lai.
Abstract: This article analyzes the transformation of cultural resources into cultural industry value chains in Gia Lai through document and policy analysis, illustrated by the Space of Gong Culture in the Central Highlands and traditional Jrai weaving. The findings show that the value chains face numerous bottlenecks related to data, design, production organization, lead enterprises, intellectual property, distribution, and benefit-sharing. On this basis, the article proposes an integrated governance model designed to enhance economic value, safeguard the rights of heritage holders, and sustain the vitality of cultural heritage.
Keywords: Cultural resources; value chains; cultural industries; local governance; Gia Lai.
1. Đặt vấn đề
Công nghiệp văn hóa tạo ra giá trị thông qua hoạt động sáng tạo, khai thác ý nghĩa biểu tượng, quyền sở hữu trí tuệ, ứng dụng công nghệ và tổ chức thị trường. Vì vậy, hiệu quả phát triển không chỉ được đo bằng doanh thu mà còn thể hiện ở khả năng bảo tồn bản sắc, mở rộng sự tham gia của cộng đồng và duy trì, tái tạo các thực hành văn hóa. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp văn hóa và nghệ thuật sáng tạo (Bộ Chính trị, 2026). Định hướng này đòi hỏi quản lý nhà nước chuyển từ hỗ trợ các hoạt động văn hóa riêng lẻ sang kiến tạo môi trường liên kết giữa sáng tạo, sản xuất, phân phối, tiêu dùng và tái đầu tư cho văn hóa.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh Gia Lai có không gian phát triển trải dài từ duyên hải miền Trung đến cao nguyên, hội tụ các nguồn lực văn hóa đa dạng về loại hình, chủ thể và địa bàn phân bố. Theo các nguồn thống kê và quản lý văn hóa của địa phương, đến năm 2025, tỉnh có hai di sản được UNESCO ghi danh và chín di sản thuộc Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; đến tháng 4/2026, có 200 di tích được xếp hạng và 13 bảo vật quốc gia (Thống kê tỉnh Gia Lai, 2026; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai, 2026). Đây là cơ sở quan trọng để phát triển các sản phẩm và dịch vụ văn hóa đặc trưng. Tuy nhiên, sự phong phú của nguồn lực chưa đồng nghĩa với khả năng hình thành các chuỗi giá trị có tính liên kết, bởi nguồn lực còn phân tán theo địa bàn, cộng đồng chủ thể, loại hình di sản và cơ quan quản lý.
Ở cấp quốc gia, Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 nhấn mạnh việc kết nối các khâu sáng tạo, sản xuất, kinh doanh, quảng bá, tiêu dùng và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời, xác định vai trò của doanh nghiệp, thị trường, dữ liệu, công nghệ, nhân lực và liên kết vùng (Thủ tướng Chính phủ, 2025). Tại Gia Lai, Nghị quyết số 100/NQ-HĐND ngày 09/12/2025 của Hội đồng nhân dân tỉnh về Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản Không gian văn hóa cồng chiêng giai đoạn 2026 – 2030 và Kế hoạch số 40/KH-UBND ngày 30/01/2026 của Ủy ban nhân dân tỉnh đã cụ thể hóa các nhiệm vụ kiểm kê, số hóa, truyền dạy, tổ chức trình diễn và phát triển sản phẩm văn hóa – du lịch (Hội đồng nhân dân tỉnh Gia Lai, 2025; Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai, 2026a). Những định hướng này tạo cơ sở cho việc bảo tồn và khai thác giá trị di sản, song hiệu quả chuyển hóa thành chuỗi giá trị còn phụ thuộc vào khả năng kết nối các chủ thể, tổ chức sản xuất, bảo vệ quyền và phân phối lợi ích. Do đó, cần phân biệt giữa triển khai các hoạt động bảo tồn, quảng bá với hình thành một chuỗi giá trị có khả năng vận hành liên tục và tái tạo nguồn lực văn hóa.
Các nghiên cứu trong nước đã tiếp cận công nghiệp văn hóa từ phương diện khái niệm, chính sách, thể chế và tổ chức thị trường. Nguyễn Tuấn Anh (2023), làm rõ khái niệm và chính sách phát triển công nghiệp văn hóa ở Việt Nam; Nguyễn Quang Vinh (2024), chỉ ra những hạn chế về thể chế, phối hợp liên ngành, dữ liệu, nhân lực và sở hữu trí tuệ. Nguyễn Thị Thu Trang và Lê Mạnh Hùng (2026), tiếp cận du lịch văn hóa theo hướng chuỗi giá trị và hệ sinh thái, qua đó nhận diện những điểm nghẽn về liên kết, sáng tạo, hạ tầng số và bản quyền. Nông Bằng Nguyên và Vũ Thị Huyền Ly (2022), phân tích nghề dệt của người Jrai trong mối quan hệ với du lịch. Trên bình diện quốc tế, Kebir & Crevoisier (2008), lý giải quá trình chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành nguồn lực phát triển vùng; Della Lucia & Segre (2017), nhấn mạnh mối liên kết giữa văn hóa, sáng tạo và du lịch; Jelinčić (2021), đề xuất các chỉ báo đánh giá tác động. Các nghiên cứu này cung cấp cơ sở lý luận quan trọng, nhưng vẫn cần một khung phân tích tích hợp để xem xét quá trình tổ chức chuỗi giá trị, xác lập và bảo vệ quyền của chủ thể văn hóa, chia sẻ lợi ích, tái đầu tư và tái tạo văn hóa trong bối cảnh Gia Lai sau sắp xếp đơn vị hành chính.
Từ khoảng trống đó, bài viết phân tích quá trình tổ chức nguồn lực văn hóa thành các chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa ở tỉnh Gia Lai, với hai trường hợp minh họa là Không gian văn hóa cồng chiêng và nghề dệt truyền thống của người Jrai. Nghiên cứu tập trung trả lời ba câu hỏi: (1) Nguồn lực văn hóa của tỉnh có thể được tổ chức thành những cụm chuỗi giá trị nào? (2) Những điểm nghẽn chủ yếu trong các chuỗi giá trị hiện nay nằm ở đâu? (3) Mô hình quản trị nào có thể gia tăng giá trị kinh tế, bảo đảm quyền và lợi ích của chủ thể văn hóa, duy trì sức sống của di sản?
Để trả lời các câu hỏi trên, bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp phân tích tài liệu, văn bản chính sách, báo cáo địa phương và các công trình khoa học. Tài liệu được tổng hợp, đối chiếu theo các nhóm chủ thể, nguồn lực, công cụ quản trị, đầu ra và điểm nghẽn tương ứng với sáu khâu của chuỗi giá trị. Các số liệu về kinh tế và du lịch được sử dụng để mô tả bối cảnh thị trường, không được xem là đại diện cho quy mô toàn bộ công nghiệp văn hóa của tỉnh. Đóng góp của nghiên cứu là đề xuất khung phân tích chuỗi giá trị gắn với quản trị quyền của cộng đồng, cơ chế chia sẻ lợi ích và tái tạo văn hóa, qua đó, cung cấp luận cứ cho việc hoàn thiện mô hình quản trị công nghiệp văn hóa phù hợp với không gian phát triển mới của Gia Lai.
2. Cơ sở lý luận và khung phân tích
Nguồn lực văn hóa, bao gồm: các giá trị vật thể, phi vật thể, biểu tượng, tri thức, kỹ năng, quan hệ xã hội và năng lực sáng tạo có khả năng được huy động để tạo ra giá trị mới. Tuy nhiên, nguồn lực văn hóa không tự động trở thành động lực phát triển mà cần được đặt trong bối cảnh cụ thể, gắn với cơ chế tổ chức phù hợp và bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng chủ thể (Nguyễn Văn Chính, 2021). Khi di sản hoặc tri thức truyền thống được kết nối với hoạt động sản xuất và thị trường, sẽ tạo ra giá trị kinh tế, làm thay đổi ý nghĩa văn hóa, phương thức thực hành và quan hệ quyền lực giữa các chủ thể (Kebir & Crevoisier, 2008). Vì vậy, chuyển hóa nguồn lực văn hóa cần được hiểu là quá trình tổ chức, sáng tạo và phân phối giá trị trên cơ sở tôn trọng bản sắc, quyền và lợi ích của cộng đồng, chứ không đơn thuần là thương mại hóa di sản.
Chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa là quá trình liên kết các hoạt động từ sáng tạo, sản xuất đến phân phối, quảng bá, tiêu dùng và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Quá trình này vận hành trong một hệ sinh thái, gồm: cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng chủ thể văn hóa, nghệ nhân, chủ thể sáng tạo, doanh nghiệp, tổ chức trung gian và thị trường (Thủ tướng Chính phủ, 2025). Giá trị gia tăng không chỉ phụ thuộc vào khả năng tổ chức sản xuất và mở rộng thị trường mà còn gắn với tính độc đáo của sản phẩm, giá trị biểu tượng, câu chuyện văn hóa, quyền sở hữu trí tuệ và chất lượng trải nghiệm. Della Lucia & Segre (2017), nhấn mạnh tiềm năng đổi mới được tạo ra từ sự kết nối giữa văn hóa, công nghiệp sáng tạo, du lịch và dịch vụ, qua đó, gợi mở cách tiếp cận liên ngành thay cho phát triển các lĩnh vực riêng lẻ.
Đối với các địa bàn có nguồn lực văn hóa phân tán, mạng lưới hợp tác và vốn xã hội có vai trò thúc đẩy chia sẻ tri thức, phối hợp nguồn lực và đổi mới (Malisiova & Kostopoulou, 2024). Tuy nhiên, sự tham gia của nhiều chủ thể chưa đủ để bảo đảm hiệu quả nếu thiếu cơ chế phối hợp, trách nhiệm giải trình và phân chia lợi ích phù hợp. Đồng sáng tạo chỉ có thể phát huy hiệu quả khi cộng đồng được tham gia thực chất, có cam kết của các chủ thể lãnh đạo và có nền tảng phối hợp đáp ứng yêu cầu phát triển (Marticorena Robles & Tostes Vieira, 2024). Do đó, quản trị chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa cần giải quyết hai yêu cầu: nâng cao năng lực liên kết thị trường và bảo đảm quyền, lợi ích của cộng đồng nắm giữ, thực hành và trao truyền di sản.
Trên cơ sở tiếp cận chuỗi giá trị và hệ sinh thái, cần xem xét quá trình chuyển hóa nguồn lực văn hóa theo các khâu sáng tạo, sản xuất, phân phối, truyền thông, trải nghiệm và tái đầu tư; đồng thời, phân tích quan hệ phụ thuộc lẫn nhau giữa cơ quan quản lý, cộng đồng di sản, doanh nghiệp, chủ thể sáng tạo, nền tảng số và công chúng (Nguyễn Thị Thu Trang & Lê Mạnh Hùng, 2026). Để phù hợp với điều kiện quản trị ở cấp địa phương, bổ sung hai nội dung có ý nghĩa nền tảng: xác định chủ thể và quyền liên quan trước khi khai thác nguồn lực; tái đầu tư và tái tạo văn hóa sau quá trình tạo lập, phân phối và tiêu dùng giá trị. Cách tiếp cận này giúp xem xét không chỉ khả năng tạo doanh thu mà còn cả tính chính đáng, công bằng và bền vững của quá trình chuyển hóa.
Từ các cơ sở lý luận trên, bài viết đề xuất khung phân tích chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa gồm sáu khâu: (1) Nhận diện nguồn lực và xác lập quyền; (2) Sáng tạo và thiết kế; (3) Tổ chức sản xuất; (4) Phân phối và phát triển thị trường; (5) Tiêu dùng và trải nghiệm; (6) Tái đầu tư và tái tạo văn hóa. Sáu khâu có quan hệ liên kết, không nhất thiết vận hành theo trình tự tuyến tính tuyệt đối; phản hồi từ thị trường và cộng đồng có thể tác động trở lại hoạt động sáng tạo, sản xuất và điều chỉnh cách thức khai thác nguồn lực. Trong toàn bộ quá trình, năm điều kiện xuyên suốt được xem xét, gồm: thể chế, nhân lực, tài chính, công nghệ và quyền cộng đồng. Khung phân tích này là cơ sở để nhận diện các điểm đứt gãy trong chuỗi giá trị, đánh giá năng lực phối hợp giữa các chủ thể và đề xuất giải pháp quản trị phù hợp với điều kiện của tỉnh Gia Lai tại Bảng 1.
Bảng 1. Khung chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa
| Khâu | Nội dung quản trị chủ yếu | Đầu ra và chỉ báo cơ bản |
| 1. Nhận diện và xác lập quyền | Kiểm kê, số hóa, phân loại giá trị; xác định cộng đồng chủ thể, quyền sử dụng và giới hạn khai thác. | Cơ sở dữ liệu liên thông; hồ sơ quyền; danh mục nguồn lực ưu tiên. |
| 2. Sáng tạo và thiết kế | Diễn giải giá trị văn hóa thành câu chuyện, mẫu thiết kế, kịch bản, tuyến trải nghiệm và nội dung số. | Sản phẩm mẫu; đội ngũ thiết kế; kết quả thử nghiệm với cộng đồng và thị trường. |
| 3. Tổ chức sản xuất | Chuẩn hóa chất lượng; tổ chức doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc nhóm sản xuất; ký hợp đồng với nghệ nhân; kiểm soát tính chân thực. | Quy trình sản xuất; tiêu chuẩn; năng lực cung ứng ổn định. |
| 4. Phân phối và thị trường | Xây dựng thương hiệu, quyền sở hữu trí tuệ, kênh bán hàng, nền tảng số, liên kết du lịch và sự kiện. | Doanh số; độ phủ thị trường; kênh phân phối; mức độ nhận diện thương hiệu. |
| 5. Tiêu dùng và trải nghiệm | Tạo trải nghiệm có chiều sâu; giáo dục di sản; tương tác với công chúng; thu thập phản hồi. | Lượt tham gia; mức chi tiêu; sự hài lòng; mức độ hiểu biết văn hóa. |
| 6. Tái đầu tư và tái tạo | Chia sẻ lợi ích; tái đầu tư cho cộng đồng, truyền dạy, phục hồi không gian văn hóa và đổi mới sản phẩm. | Thu nhập cộng đồng; người trẻ tham gia; nguồn tái đầu tư; sức sống di sản. |
3. Thực trạng chuyển hóa và những điểm đứt gãy của chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa ở Gia Lai
3.1. Tiềm năng nguồn lực và điều kiện hình thành chuỗi giá trị
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, Gia Lai có không gian phát triển kết nối cao nguyên với duyên hải, tạo điều kiện liên kết các nguồn lực văn hóa có đặc trưng khác nhau. Ở phía Tây, các nguồn lực nổi bật, gồm: Không gian văn hóa cồng chiêng, sử thi, lễ hội, nhà rông, tri thức bản địa, nghề dệt và cảnh quan cao nguyên. Theo số liệu được HĐND tỉnh Gia Lai công bố, địa bàn có 4.756 bộ cồng chiêng, chủ yếu thuộc cộng đồng Bahnar và Jrai; 14.576 nghệ nhân thực hành các loại hình, như: đánh chiêng, chỉnh chiêng, đánh trống, soang; cùng 494 đội cồng chiêng, trong đó 351 đội hoạt động thường xuyên (HĐND Gia Lai, 2025). Ở phía Đông, các nguồn lực, gồm: di sản văn hóa Chăm, di tích Tây Sơn, võ cổ truyền, bài chòi, hát bội, làng nghề, ẩm thực và cảnh quan biển. Theo báo cáo của UBND tỉnh, hoạt động hát bội có một đoàn chuyên nghiệp là Đoàn Tuồng Đào Tấn, tám đoàn ngoài công lập và khoảng 200 nghệ nhân; bài chòi có 35 nhóm, 41 câu lạc bộ và trên 400 nghệ nhân (UBND Gia Lai, 2026b).
Sự đa dạng và bổ trợ giữa các nguồn lực này tạo cơ sở hình thành những cụm chuỗi giá trị gắn với di sản, nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ, du lịch văn hóa và nội dung số. Tuy nhiên, để khai thác lợi thế liên vùng, cần vượt qua cách tổ chức hoạt động theo từng địa bàn hoặc từng loại hình riêng lẻ, hướng tới kết nối nội dung, chủ thể sáng tạo, hạ tầng và thị trường.
Điều kiện thị trường của tỉnh cũng tạo dư địa cho quá trình chuyển hóa nguồn lực văn hóa. Năm 2025, hoạt động nghệ thuật, vui chơi và giải trí tăng 14,21%; tỉnh tổ chức hơn 85 hoạt động, sự kiện và lễ hội, ước đón 12,4 triệu lượt khách du lịch, đạt doanh thu 29.000 tỷ đồng và tạo ra 60.850 việc làm, trong đó có 17.350 việc làm trực tiếp (Thống kê tỉnh Gia Lai, 2026; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai, 2025). Những số liệu này cho thấy, quy mô hoạt động du lịch và giải trí có thể tạo thị trường cho các sản phẩm, dịch vụ văn hóa. Tuy nhiên, lượng khách và doanh thu du lịch không đồng nghĩa với quy mô doanh thu công nghiệp văn hóa. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để chuyển các sự kiện mang tính thời điểm thành sản phẩm có khả năng cung ứng thường xuyên, tạo việc làm sáng tạo và duy trì dòng thu nhập cho cộng đồng chủ thể.
Hạ tầng dữ liệu và phân phối số đã có những bước phát triển ban đầu. Năm 2025, tỉnh hợp nhất Cổng thông tin du lịch, xây dựng không gian thực tế ảo về võ cổ truyền và tạo mã truy cập cho 40 trong số 60 di tích, điểm du lịch. Đến tháng 4/2026, có 150 di tích được số hóa trên phần mềm quản lý của Cục Di sản văn hóa; nội dung thuyết minh được tích hợp qua mã truy cập tại bảy cụm tháp Chăm, hai di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia, 12 di tích cấp tỉnh và tám di tích thời Tây Sơn (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai, 2026). Tuy vậy, số hóa hiện vật tại các bảo tàng còn hạn chế so với tổng số hiện vật được thống kê. Cụ thể, Bảo tàng tỉnh Gia Lai đã số hóa 1.556 hiện vật, Bảo tàng Pleiku 2.000 hiện vật và Bảo tàng Quang Trung 1.528 hiện vật trên nền tảng quản lý; tổng số hiện vật được đề cập trong báo cáo là hơn 15.000 (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai, 2026).
Những kết quả trên tạo nền tảng cho kiểm kê, lưu trữ và phổ biến thông tin di sản, nhưng chưa đủ để hình thành hạ tầng dữ liệu phục vụ toàn bộ chuỗi giá trị. Dữ liệu về hiện vật và di tích cần được kết nối với thông tin về nghệ nhân, kỹ năng, chủ thể quyền, sản phẩm, doanh nghiệp, kênh phân phối và nhu cầu thị trường. Khi thiếu liên kết này, số hóa khó hỗ trợ hiệu quả việc tìm kiếm đối tác, phát triển sản phẩm, bảo vệ quyền và đánh giá phản hồi của công chúng. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là mở rộng số lượng đối tượng được số hóa mà còn là nâng cao khả năng liên thông, khai thác và sử dụng dữ liệu trong các hoạt động sáng tạo, sản xuất và phân phối.
Từ đặc điểm nguồn lực và điều kiện thị trường, Gia Lai có thể ưu tiên phát triển bốn cụm chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa. Một là, kinh tế di sản và du lịch văn hóa, kết nối tháp Chăm, di tích Tây Sơn, khảo cổ An Khê, bảo tàng, làng văn hóa và cảnh quan. Hai là, nghệ thuật biểu diễn, lễ hội và kinh tế sự kiện, khai thác tiềm năng của võ cổ truyền, bài chòi, hát bội và cồng chiêng. Ba là, thủ công mỹ nghệ, thiết kế và thời trang, phát triển sản phẩm từ thổ cẩm, nón ngựa, đồ gỗ và hoa văn bản địa. Bốn là, nội dung số, truyền thông và giáo dục di sản, gồm phim, âm nhạc, xuất bản, trò chơi, bản đồ và bảo tàng số. Bốn cụm này có khả năng hỗ trợ lẫn nhau thông qua chia sẻ nội dung, hạ tầng, nguồn nhân lực và thị trường; việc lựa chọn lĩnh vực ưu tiên cần dựa trên năng lực của chủ thể, nhu cầu thị trường và yêu cầu bảo vệ di sản.
3.2. Những điểm nghẽn trong chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa
Không gian văn hóa cồng chiêng và nghề dệt truyền thống của người Jrai cho thấy hai phương thức chuyển hóa nguồn lực văn hóa có đặc điểm khác nhau. Đối với cồng chiêng, giá trị có thể được tạo lập thông qua trình diễn, lễ hội, giáo dục di sản, du lịch cộng đồng và nội dung số. Đối với nghề dệt, giá trị được hình thành từ kỹ năng thủ công, hoa văn, tri thức truyền thống, thiết kế, tổ chức sản xuất và phân phối sản phẩm. Dù khác nhau về phương thức tạo giá trị, cả hai trường hợp đều đòi hỏi sự phối hợp giữa cộng đồng chủ thể, nghệ nhân, người sáng tạo, đơn vị tổ chức và doanh nghiệp. Các tài liệu được dẫn trong bài cho thấy, những liên kết này chưa thật sự ổn định; những điểm nghẽn cần được xem xét theo từng khâu của chuỗi giá trị như sau.
Thứ nhất, dữ liệu và xác lập quyền chưa đồng bộ. Công tác kiểm kê, lưu trữ hiện vẫn cần được kết nối chặt chẽ hơn với thông tin về nghệ nhân, kỹ năng, doanh nghiệp, sản phẩm, khách hàng và doanh thu. Đặc biệt, dữ liệu số chưa thể hiện đầy đủ chủ thể quyền, điều kiện sử dụng và giới hạn khai thác đối với hoa văn, âm nhạc, nghi lễ, hình ảnh và tri thức bản địa. Điều này gây khó khăn cho việc lựa chọn dự án, tìm kiếm đối tác, tổ chức giao dịch và bảo vệ quyền, lợi ích của cộng đồng. Theo Hội đồng nhân dân tỉnh Gia Lai (2025), việc kiểm kê ở một số địa phương chưa hoàn thành, trong khi kinh phí và liên kết liên vùng còn hạn chế. Vì vậy, điểm nghẽn ở khâu đầu tiên không chỉ nằm ở mức độ đầy đủ của dữ liệu mà còn ở khả năng chuyển dữ liệu thành căn cứ xác định quyền và tổ chức khai thác nguồn lực phù hợp.
Thứ hai, sáng tạo và thiết kế chưa hình thành cơ chế liên kết thường xuyên. Một số thử nghiệm phát triển sản phẩm đã được triển khai, chẳng hạn sản xuất 300 sản phẩm quà tặng bằng gốm sử dụng hình ảnh mặt nạ hát bội (Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai, 2026b). Đây là ví dụ về khả năng chuyển tải biểu tượng văn hóa vào sản phẩm mới. Tuy nhiên, để mở rộng những sáng kiến tương tự, cần có cơ chế kết nối thường xuyên giữa nghệ nhân, nhà thiết kế, chủ thể sáng tạo, doanh nghiệp và hệ thống phân phối. Nếu thiếu quy trình tham vấn cộng đồng, thử nghiệm thị trường và đánh giá tính phù hợp văn hóa, sản phẩm dễ dừng ở quy mô dự án hoặc chưa tạo được khác biệt đủ rõ để duy trì sức cạnh tranh.
Thứ ba, tổ chức sản xuất còn thiếu tính ổn định. Nghệ nhân, câu lạc bộ, hợp tác xã và hộ nghề ở quy mô nhỏ có thể gặp khó khăn về tiêu chuẩn chất lượng, quản trị chi phí, hợp đồng dài hạn và khả năng cung ứng thường xuyên. Số liệu được dẫn cho thấy, trong 494 đội cồng chiêng có 143 đội hoạt động không thường xuyên; hơn 30 đội không có bộ cồng chiêng hoặc có nhưng nhạc cụ đã hỏng, không sử dụng được, phải mượn nhạc cụ để luyện tập và trình diễn (Thúy Phương, 2024). Những dữ liệu này phản ánh sự không đồng đều về điều kiện duy trì hoạt động giữa các đội cồng chiêng, yêu cầu bảo đảm nguồn lực vật chất cho thực hành văn hóa. Đối với nghề dệt Jrai, biến đổi thị trường và yêu cầu truyền nghề cũng đặt ra nhu cầu tổ chức sản xuất phù hợp hơn, vừa bảo đảm chất lượng sản phẩm, vừa tạo động lực để người trẻ tiếp tục tham gia (Nông Bằng Nguyên & Vũ Thị Huyền Ly, 2022). Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp dẫn dắt và các tổ chức trung gian có vai trò kết nối thiết kế, cung ứng nguyên liệu, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường, nhưng năng lực này cần tiếp tục được củng cố.
Thứ tư, phân phối và phát triển thị trường còn phân tán. Với hát bội và bài chòi, các tài liệu của địa phương cho thấy, việc hình thành điểm dịch vụ hoặc sản phẩm du lịch đặc trưng, thu hút đơn vị kinh doanh du lịch tham gia và ứng dụng công nghệ số trong truyền thông vẫn còn những hạn chế (Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai, 2026b). Vấn đề không chỉ là quảng bá chưa đủ rộng mà còn ở việc thiếu các kênh phân phối ổn định và phương thức kết nối sản phẩm văn hóa với hành trình tiêu dùng của khách hàng. Đối với cồng chiêng và sản phẩm dệt, nếu thị trường chủ yếu phụ thuộc vào lễ hội, sự kiện hoặc khách mua trực tiếp tại điểm du lịch, khả năng duy trì doanh thu và mở rộng nhóm khách hàng sẽ bị giới hạn. Vì vậy, cần phát triển đồng thời kênh phân phối trực tiếp, liên kết du lịch và nền tảng số, trên cơ sở tôn trọng quyền của chủ thể văn hóa.
Thứ năm, tiêu dùng và trải nghiệm chưa khai thác đầy đủ giá trị văn hóa. Một số hoạt động có thể vẫn tập trung vào tham quan, trình diễn hoặc mua bán sản phẩm riêng lẻ, trong khi các thành tố, như: giáo dục di sản, tương tác với cộng đồng, nội dung đa ngôn ngữ và thu thập phản hồi của công chúng chưa được kết nối đầy đủ. Điều này làm hạn chế khả năng chuyển một lần tiếp xúc với di sản thành trải nghiệm có chiều sâu và quan hệ lâu dài giữa công chúng với sản phẩm văn hóa. Tuy nhiên, để xác định mức độ phổ biến của hạn chế này, cần có thêm dữ liệu về hành vi tiêu dùng, mức chi tiêu cho sản phẩm văn hóa, mức độ hài lòng và hiểu biết của khách tham quan. Do đó, lượng khách du lịch lớn nên được xem là điều kiện thị trường tiềm năng, chưa đủ để kết luận rằng giá trị kinh tế và văn hóa đã được chuyển hóa tương xứng.
Thứ sáu, tái đầu tư và đo lường tác động chưa được thể hiện đầy đủ. Các chỉ tiêu như số sự kiện, lượt khách, hồ sơ di sản, lớp truyền dạy hoặc số sản phẩm có thể phản ánh khối lượng hoạt động, nhưng chưa phản ánh đầy đủ thu nhập của nghệ nhân, việc làm sáng tạo, sự tham gia của người trẻ, nguồn lực tái đầu tư và khả năng duy trì sức sống di sản. Theo Hội đồng nhân dân tỉnh Gia Lai (2025), chính sách đãi ngộ nghệ nhân còn những bất cập; một số không gian thực hành, như: nhà rông, bến nước và không gian sinh hoạt cộng đồng bị thu hẹp; một bộ phận thanh thiếu niên ít quan tâm đến việc học và thực hành cồng chiêng. Những vấn đề này cho thấy, phát triển thị trường cần đi đôi với đầu tư trở lại cho cộng đồng và môi trường thực hành văn hóa. Theo hướng tiếp cận đánh giá tác động của Jelinčić (2021), việc đánh giá chính sách và dự án công nghiệp văn hóa cần xem xét các khía cạnh kinh tế, xã hội, văn hóa, du lịch và môi trường, thay vì chỉ dựa vào số lượng hoạt động hoặc kết quả trước mắt.
Nhìn tổng thể, các điểm nghẽn tại Gia Lai có những nét tương đồng với các hạn chế được nhận diện trong nghiên cứu về công nghiệp văn hóa ở Việt Nam, như: liên kết ngành chưa chặt chẽ, năng lực sáng tạo còn hạn chế, hạ tầng số chưa đồng bộ và cơ chế phối hợp còn phân tán (Nguyễn Quang Vinh, 2024; Nguyễn Thị Thu Trang & Lê Mạnh Hùng, 2026). Tuy nhiên, từ các trường hợp và tài liệu được phân tích, có thể xác định hai vấn đề cần ưu tiên trong điều kiện của tỉnh: (1) Dữ liệu di sản chưa được kết nối đầy đủ với thông tin về quyền, chủ thể khai thác và thị trường; (2) Tái đầu tư cho cộng đồng và tái tạo văn hóa chưa được thể hiện rõ như một khâu bắt buộc trong tổ chức chuỗi giá trị. Đây là cơ sở thực tiễn để đề xuất mô hình quản trị tích hợp, trong đó phát triển thị trường phải đi cùng bảo vệ quyền, chia sẻ lợi ích và duy trì năng lực thực hành, trao truyền di sản.
4. Một số giải pháp
Một là, xây dựng mô hình quản trị chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa tích hợp. Gia Lai cần tổ chức mô hình quản trị dựa trên một nền tảng dữ liệu liên thông về di sản, nghệ nhân, chủ thể quyền, doanh nghiệp, sản phẩm và thị trường; bốn cụm chuỗi giá trị ưu tiên; sáu khâu tạo giá trị; cùng năm điều kiện bảo đảm gồm thể chế, nhân lực, tài chính, công nghệ và quyền cộng đồng. Trong mô hình này, nền tảng dữ liệu cung cấp thông tin phục vụ lựa chọn nguồn lực, kết nối chủ thể và theo dõi kết quả; các cụm chuỗi là không gian tổ chức hoạt động sáng tạo, sản xuất và phân phối; sáu khâu tạo giá trị là căn cứ xác định nhiệm vụ, trách nhiệm và điểm nghẽn; còn năm điều kiện bảo đảm được lồng ghép trong toàn bộ quá trình vận hành.
Cách tiếp cận này giúp chuyển trọng tâm quản lý nhà nước từ hỗ trợ từng hoạt động riêng lẻ sang điều phối quan hệ giữa các chủ thể và các khâu của chuỗi giá trị. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, cung cấp hạ tầng và thông tin dùng chung, kết nối nguồn lực, bảo đảm quyền lợi hợp pháp của cộng đồng và giám sát kết quả; doanh nghiệp và các chủ thể sáng tạo đảm nhiệm việc phát triển sản phẩm, tổ chức sản xuất, phân phối và tiếp cận thị trường; cộng đồng tham gia quyết định phạm vi khai thác, giám sát tính phù hợp văn hóa và thụ hưởng lợi ích. Mô hình cần được triển khai theo lộ trình, ưu tiên những chuỗi có nguồn lực đặc trưng, chủ thể sẵn sàng tham gia và khả năng hình thành thị trường.
Hai là, thiết lập cơ chế điều phối liên ngành thông qua nền tảng sáng tạo văn hóa. Tỉnh cần nghiên cứu tổ chức một nền tảng kết nối và điều phối mạng lưới sáng tạo văn hóa, giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch làm đầu mối chuyên môn, phối hợp với các cơ quan phụ trách khoa học và công nghệ, tài chính, giáo dục, hiệp hội nghề nghiệp, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và đại diện cộng đồng. Nền tảng này nên vận hành trên cơ sở mạng lưới hiện có, tránh phát sinh đầu mối tổ chức và chi phí thường xuyên khi chưa đánh giá đầy đủ nhu cầu.
Các chức năng trọng tâm, gồm: nghiên cứu nhu cầu thị trường; kết nối nghệ nhân với nhà thiết kế, doanh nghiệp và đơn vị phân phối; hỗ trợ thiết kế, thử nghiệm sản phẩm; tư vấn về sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn chất lượng và hợp đồng; hỗ trợ ươm tạo dự án văn hóa sáng tạo. Cơ chế vận hành cần xác định rõ trách nhiệm của từng bên, quy trình lựa chọn dự án, phương thức huy động nguồn lực và nguyên tắc công khai kết quả. Cách tổ chức theo mạng lưới có thể góp phần khắc phục hạn chế về khoảng cách địa lý, kỹ năng và quy mô của các chủ thể tại địa bàn ngoại vi, củng cố hợp tác và vốn xã hội (Malisiova & Kostopoulou, 2024).
Trong giai đoạn đầu, nên thí điểm với một số chuỗi có khả năng hình thành sản phẩm và thị trường tương đối rõ, như: thổ cẩm, cồng chiêng, bài chòi, hát bội và trải nghiệm di sản số. Hiệu quả điều phối cần được đánh giá qua số sản phẩm được thử nghiệm và đưa ra thị trường, số hợp đồng được ký kết, số doanh nghiệp tham gia, doanh thu phát sinh, thu nhập của nghệ nhân, mức độ hài lòng của cộng đồng và nguồn lực được tái đầu tư cho di sản. Việc mở rộng mô hình cần căn cứ vào kết quả thí điểm, thay vì chỉ dựa trên số lượng hoạt động được tổ chức.
Ba là, tổ chức đồng thiết kế sản phẩm gắn với sự tham gia thực chất của cộng đồng. Mỗi chuỗi giá trị cần có cơ chế đồng thiết kế, trong đó cộng đồng và nghệ nhân tham gia xác định giá trị cốt lõi, quy tắc văn hóa, giới hạn khai thác và tiêu chí đánh giá tính phù hợp của sản phẩm; chủ thể sáng tạo chuyển tải các giá trị đó thành hình thức thể hiện mới; doanh nghiệp đánh giá nhu cầu, chi phí và phương án phân phối; cơ quan quản lý hỗ trợ về thể chế, tiêu chuẩn và lợi ích công. Sản phẩm cần được thử nghiệm, tiếp nhận phản hồi và điều chỉnh trước khi mở rộng quy mô. Cách làm này góp phần hạn chế cả tình trạng bảo tồn khép kín, thiếu khả năng tạo sinh kế lẫn thương mại hóa làm sai lệch ý nghĩa văn hóa, phát huy vai trò của sự tham gia, bản sắc và giáo dục trong đồng sáng tạo (Marticorena Robles & Tostes Vieira, 2024).
Đối với thổ cẩm Jrai, cần phối hợp với cộng đồng lập hồ sơ hoa văn, kỹ thuật, nguồn gốc và quy tắc sử dụng; xây dựng tiêu chuẩn nguyên liệu, quy trình ghi nhận đóng góp của nghệ nhân và danh mục ứng dụng được cộng đồng chấp thuận. Việc phát triển sản phẩm nên bắt đầu từ các bộ sưu tập quy mô nhỏ, sau đó đánh giá chất lượng, chi phí, nhu cầu và mức độ chấp nhận của cộng đồng trước khi mở rộng sang quà tặng, thời trang hoặc nội thất. Đối với nghệ thuật biểu diễn, cần phát triển các định dạng phù hợp với sân khấu, không gian cộng đồng, trường học và nền tảng số; kết hợp nâng cao năng lực quản trị kỹ thuật, xây dựng nội dung giới thiệu và kể chuyện đa ngôn ngữ. Đối với di tích và không gian di sản, cần liên kết kiến trúc, phim, xuất bản, trò chơi, ẩm thực và giáo dục thành trải nghiệm nhiều lớp, bảo đảm nội dung diễn giải chính xác và tôn trọng giới hạn thực hành văn hóa.
Bốn là, hoàn thiện cơ chế xác lập quyền, hợp đồng và chia sẻ lợi ích. Tỉnh cần rà soát quy định hiện hành để ban hành hoặc trình cấp có thẩm quyền ban hành các hướng dẫn phù hợp về sử dụng nguồn lực văn hóa cộng đồng trong phạm vi pháp luật cho phép. Nội dung hướng dẫn cần làm rõ cách ghi nhận cộng đồng, nghệ nhân và người sáng tạo; quy trình tham vấn, cấp phép sử dụng khi cần thiết; cơ chế trả thù lao, chia sẻ doanh thu; trách nhiệm bảo vệ thông tin và xử lý vi phạm. Đối với dữ liệu số, cần xác định nguồn gốc, chủ thể liên quan, điều kiện truy cập và sử dụng, phạm vi công khai cũng như những nội dung cần hạn chế khai thác. Cần phân biệt quyền sở hữu trí tuệ theo pháp luật với các quy tắc, lợi ích và yêu cầu bảo vệ tri thức truyền thống của cộng đồng, tránh mặc nhiên coi mọi yếu tố văn hóa cộng đồng đều thuộc một chủ thể quyền duy nhất.
Các dự án sử dụng ngân sách nhà nước hoặc thương hiệu của tỉnh để khai thác nguồn lực văn hóa cần xác định phương án phân phối lợi ích ngay từ khâu phê duyệt. Tùy tính chất dự án, cơ chế này có thể kết hợp thù lao trực tiếp cho nghệ nhân, tỷ lệ doanh thu theo thỏa thuận, kinh phí truyền dạy, đóng góp cho quỹ cộng đồng hoặc ưu tiên mua hàng hóa, dịch vụ tại địa phương. Các điều khoản cần được thỏa thuận minh bạch, phù hợp pháp luật và có sự tham gia của đại diện cộng đồng. Hệ thống đánh giá cần theo dõi thu nhập nghệ nhân, việc làm sáng tạo, mức độ tham gia của người trẻ, số sản phẩm của cộng đồng được phân phối và nguồn lực tái đầu tư. Như vậy, tái đầu tư trở thành một cấu phần của mô hình kinh doanh và quản trị chuỗi giá trị, thay vì chỉ là hoạt động hỗ trợ sau khi phát sinh doanh thu.
Năm là, phát triển thị trường số và thương hiệu gắn với chuỗi trải nghiệm văn hóa. Chuyển đổi số cần được triển khai theo hướng kết nối dữ liệu với hoạt động giới thiệu, giao dịch và phản hồi của thị trường. Trên cơ sở hạ tầng hiện có, cổng thông tin du lịch của tỉnh có thể từng bước tích hợp lịch sự kiện, bản đồ di sản, thông tin đặt vé và trải nghiệm, gian hàng sản phẩm, hồ sơ nghệ nhân, nội dung đa ngôn ngữ và cơ chế tiếp nhận phản hồi. Mã truy cập tại di tích, bảo tàng và điểm du lịch cần được phát triển từ công cụ cung cấp thông tin thành điểm kết nối giữa câu chuyện văn hóa, âm thanh, phim tư liệu, hướng dẫn trải nghiệm, sản phẩm liên quan và thông tin về cộng đồng chủ thể. Việc chia sẻ dữ liệu cần tuân thủ quy định về quyền tác giả, quyền liên quan, quyền riêng tư và giới hạn khai thác nguồn lực văn hóa.
Tỉnh cần xây dựng thương hiệu chung cho công nghiệp văn hóa Gia Lai, phát triển các nhãn hiệu hoặc nhận diện phù hợp với từng sản phẩm, di sản và cộng đồng. Hoạt động xúc tiến cần kết nối doanh nghiệp du lịch, cơ sở lưu trú, trường học, nhà bán lẻ, đơn vị tổ chức sự kiện và nền tảng số nhằm mở rộng kênh tiếp cận thị trường. Đối với các chương trình biểu diễn, lễ hội và trải nghiệm di sản, cần liên kết lịch tổ chức với đặt vé, sản phẩm phụ trợ, hợp đồng với nghệ nhân, cơ chế tiếp nhận phản hồi và phương án tái đầu tư. Hiệu quả chuyển đổi số nên được đánh giá không chỉ bằng số lượt truy cập hoặc số nội dung được số hóa mà còn bằng giao dịch phát sinh, mức độ tiếp cận sản phẩm, thu nhập của chủ thể văn hóa và chất lượng trải nghiệm.
Sáu là, đổi mới cơ chế tài chính và hệ thống đánh giá kết quả. Theo Nghị quyết số 100/NQ-HĐND của Hội đồng nhân dân tỉnh Gia Lai, kinh phí dự kiến 72 tỷ đồng được xác định cho giai đoạn 2026 – 2030 nhằm thực hiện các nhiệm vụ bảo tồn và phát huy giá trị Không gian văn hóa cồng chiêng. Nguồn lực này cần được sử dụng theo hướng tăng cường liên kết giữa kiểm kê, truyền dạy, trình diễn, số hóa, phục hồi không gian văn hóa và phát triển sản phẩm phù hợp. Tuy nhiên, cần phân biệt kinh phí dành cho đề án cồng chiêng với tổng nguồn lực đầu tư cho toàn bộ công nghiệp văn hóa của tỉnh; đồng thời, việc kết nối các khoản đầu tư phải bảo đảm đúng mục tiêu, nhiệm vụ và quy định ngân sách.
Bên cạnh ngân sách nhà nước, cần khuyến khích huy động nguồn lực hợp pháp từ doanh nghiệp, quỹ hỗ trợ, tổ chức xã hội và các chương trình hợp tác; thiết kế cơ chế đồng tài trợ cho dự án có phương án thị trường khả thi, cam kết bảo vệ quyền cộng đồng và kế hoạch tái đầu tư rõ ràng. Việc lựa chọn dự án cần căn cứ vào giá trị văn hóa, khả năng tạo việc làm và thu nhập, mức độ tham gia của cộng đồng, tính khả thi về thị trường và tác động dài hạn đối với di sản.
Hệ thống đánh giá cần được tổ chức ở hai cấp. Ở cấp chính sách, theo dõi sức sống di sản, quy mô hoạt động sáng tạo, mức độ phát triển hạ tầng số, liên kết ngành, khả năng huy động nguồn lực và chất lượng môi trường hỗ trợ. Ở cấp dự án, theo dõi số sản phẩm được phát triển và tiêu thụ, doanh thu, khách hàng, doanh nghiệp tham gia, thu nhập cộng đồng, mức độ hài lòng, tỷ lệ tái đầu tư và tác động đối với thực hành văn hóa. Các chỉ báo cần có định nghĩa, nguồn dữ liệu, chu kỳ thu thập và đơn vị chịu trách nhiệm; đồng thời, báo cáo hằng năm cần phản ánh cả kết quả tích cực lẫn những tác động không mong muốn. Cách đánh giá này giúp chuyển trọng tâm từ hoàn thành hoạt động sang tạo lập giá trị, duy trì sức sống văn hóa và nâng cao trách nhiệm giải trình (Jelinčić, 2021).
5. Kết luận
Gia Lai có tiềm năng phát triển công nghiệp văn hóa từ sự đa dạng của nguồn lực văn hóa, tri thức và kỹ năng của nghệ nhân, thị trường du lịch cùng định hướng chính sách của địa phương. Tuy nhiên, quá trình chuyển hóa các nguồn lực này thành giá trị kinh tế còn gặp nhiều điểm nghẽn, từ dữ liệu và thiết kế sản phẩm đến tổ chức sản xuất, kết nối doanh nghiệp, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, phân phối lợi ích và tái đầu tư cho cộng đồng.
Trên cơ sở phân tích thực trạng, bài viết đề xuất khung chuỗi giá trị, gồm: sáu khâu và mô hình quản trị tích hợp theo cấu trúc “một nền tảng dữ liệu – bốn cụm ưu tiên – sáu khâu – năm điều kiện bảo đảm”. Mô hình hướng đến chuyển trọng tâm quản lý từ tổ chức các hoạt động văn hóa riêng lẻ sang điều phối toàn bộ quá trình tạo lập, phân phối và tái tạo giá trị, với sự tham gia của cơ quan nhà nước, cộng đồng, nghệ nhân, chủ thể sáng tạo và doanh nghiệp. Theo đó, hiệu quả phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ được đánh giá qua kết quả kinh tế mà còn qua mức độ bảo đảm quyền và lợi ích của cộng đồng, cơ hội tham gia của thế hệ trẻ và khả năng duy trì sức sống của di sản.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
Della Lucia, M., & Segre, G. (2017). Intersectoral local development in Italy: The cultural, creative and tourism industries. International Journal of Culture, Tourism and Hospitality Research, 11(3), 450 – 462. https://doi.org/10.1108/IJCTHR-03-2016-0032
Hội đồng nhân dân tỉnh Gia Lai (2025). Nghị quyết số 100/NQ-HĐND ngày 09/12/2025 thông qua Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản Không gian văn hóa cồng chiêng tỉnh Gia Lai giai đoạn 2026 – 2030.
Jelinčić, D. A. (2021). Indicators for cultural and creative industries’ impact assessment on cultural heritage and tourism. Sustainability, 13(14), Article 7732. https://doi.org/10.3390/su13147732
Kebir, L., & Crevoisier, O. (2008). Cultural resources and regional development: The case of the cultural legacy of watchmaking. European Planning Studies, 16(9), 1189-1205. https://doi.org/10.1080/09654310802401607
Malisiova, S., & Kostopoulou, S. (2024). Synergies of cultural-creative industries and development in peripheral areas: Networking, social capital, and place. Heritage, 7(8), 4500-4519. https://doi.org/10.3390/heritage7080212
Marticorena Robles, A. M., & Tostes Vieira, M. L. (2024). Co-creation of value in a cultural organizations’ ecosystem. Creative Industries Journal. https://doi.org/10.1080/17510694.2024.2411940
Nguyễn Thị Thu Trang & Lê Mạnh Hùng (14/10/2026). Phát triển du lịch văn hóa trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa Việt Nam. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Trường Đại học Công nghệ Đông Á, (5), 129-136 https://doi.org/10.65153/k5x0qd23
Nguyễn Tuấn Anh (2023). Công nghiệp văn hóa và chính sách phát triển công nghiệp văn hóa ở Việt Nam. Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam, (11), 53-60. https://doi.org/10.56794/KHXHVN.11(191).53-60
Nguyễn Văn Chính (2021). Nguồn lực văn hóa và phát triển cộng đồng nhìn từ quan điểm nhân học. Tạp chí Dân tộc học, (5), 3-16.
Nguyễn Quang Vinh (15/01/2024). Quản lý công nghiệp văn hóa trong thời kỳ mới. Tạp chí Quản lý nhà nước, (336), 40-45. https://doi.org/10.59394/qlnn.336.2024.739
Nông Bằng Nguyên & Vũ Thị Huyền Ly (2022). Nghề dệt của người Gia-rai ở thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai trong bối cảnh phát triển du lịch. Nghiên cứu Đông Nam Á, (6), 71-81.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai (2025). Báo cáo số 310/BC-SVHTTDL ngày 01/12/2025 về kết quả hoạt động của ngành văn hóa, thể thao và du lịch năm 2025 và phương hướng, nhiệm vụ trọng tâm năm 2026.
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai (2026). Báo cáo số 176/BC-SVHTTDL ngày 08/4/2026 về số liệu di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Gia Lai.
Thống kê tỉnh Gia Lai (2026). Tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2025. https://gialai.gov.vn/upload/2005340/20260119/52__BC_KT-XH_quyIV_nam2025_54c55.pdf
Thủ tướng Chính phủ (2021). Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2025). Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025 phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Thúy Phương (10/12/2024). Kết quả điều tra, thống kê về cồng chiêng và nghệ nhân cồng chiêng trên địa bàn tỉnh Gia Lai. https://baotangpleiku.gialai.gov.vn/tin-tuc-su-kien/Tin-tong-hop/Ket-qua-dieu-tra,-thong-ke-ve-cong-chieng-va-nghe.
Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai (2026a). Kế hoạch số 40/KH-UBND ngày 30/01/2026 triển khai Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản Không gian văn hóa cồng chiêng tỉnh Gia Lai giai đoạn 2026 – 2030.
Ủy ban nhân dân tỉnh Gia Lai (2026b). Quyết định số 2914/QĐ-UBND ngày 08/7/2026 phê duyệt Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hát bội Bình Định và nghệ thuật Bài chòi trên địa bàn tỉnh Gia Lai giai đoạn 2026 – 2030.
