Environmental accounting for improving resource-use efficiency at tea-processing facilities in Thai Nguyen Province
Nguyễn Tiến Mạnh
Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông
Email: ntmanh@ictu.edu.vn
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết nghiên cứu kế toán môi trường như một công cụ quản trị hiệu quả sử dụng tài nguyên và nâng cao năng lực cạnh tranh xanh của doanh nghiệp, hợp tác xã chế biến chè tại Thái Nguyên. Qua tổng hợp tài liệu chuyên ngành, số liệu thống kê đã công bố và thông tin chính thức về phát triển ngành chè địa phương. Kết quả cho thấy, sản lượng chè búp tươi của Thái Nguyên trong chuỗi thống kê giai đoạn 2021–2025 tăng từ 258,5 nghìn tấn lên 279,7 nghìn tấn; năm 2024, giá trị sản phẩm trà đạt trên 13,8 nghìn tỷ đồng, diện tích chè VietGAP vượt 5.900 ha và diện tích chè hữu cơ đạt 120 ha. Quy mô sản xuất, giá trị thương mại và yêu cầu chất lượng tạo cơ sở để chuyển từ quản lý riêng lẻ các chi phí môi trường sang theo dõi đồng thời dòng vật chất, chi phí và chỉ số hiệu quả. Tuy nhiên, thống kê ngành chưa phản ánh trực tiếp mức độ áp dụng kế toán môi trường tại từng cơ sở. Bài viết đề xuất khung quản trị ba lớp: đo lường hiệu quả sử dụng tài nguyên; chuyển hóa thông tin thành quyết định về chi phí; sử dụng dữ liệu môi trường để hỗ trợ năng lực cạnh tranh xanh.
Từ khóa: Kế toán môi trường; hiệu quả sử dụng tài nguyên; cạnh tranh xanh; chế biến chè; Thái Nguyên.
Abstract: This article examines environmental accounting as a management tool for improving resource-use efficiency and green competitiveness among tea-processing enterprises and cooperatives in Thai Nguyen Province. It synthesizes specialized literature, published statistics, and official information on the local tea industry. The findings show that fresh tea bud output in the 2021–2025 statistical series increased from 258,500 tonnes to 279,700 tonnes. In 2024, the reported value of tea products exceeded VND 13.8 trillion, VietGAP-certified tea area surpassed 5,900 hectares, and organic tea area reached 120 hectares. The scale of production, commercial value, and quality requirements provide a basis for moving from separate environmental-cost management to the integrated monitoring of material flows, costs, and efficiency indicators. However, industry statistics do not directly indicate the extent to which individual facilities have adopted environmental accounting. The article proposes a three-layer management framework: measuring resource-use efficiency, translating information into cost decisions, and using environmental data to strengthen green competitiveness.
Keywords: Environmental accounting; resource-use efficiency; green competitiveness; tea processing; Thai Nguyen Province.
1. Đặt vấn đề
Trong nhiều mô hình quản trị truyền thống, kế toán môi trường thường được nhìn nhận như công cụ tập hợp chi phí xử lý chất thải và chứng minh tuân thủ. Cách tiếp cận này cần thiết nhưng chưa đủ: chi phí môi trường chỉ là một phần của tổn thất kinh tế có thể phát sinh khi nguyên liệu, nhiên liệu, điện, nước hoặc sản phẩm không được sử dụng hiệu quả. Kế toán môi trường có thể tạo giá trị lớn hơn nếu kết nối dữ liệu vật chất với dữ liệu tiền tệ, giúp nhà quản lý nhận diện nơi tiêu hao nguồn lực, so sánh phương án công nghệ và đánh giá hiệu quả đầu tư (Nguyễn Thị Thanh, 2022; Phan Đức Dũng & Lê Thị Diệu Linh, 2019; Nguyễn Văn Nhân, 2024).
Thái Nguyên là địa phương có ngành chè quy mô lớn. Theo chuỗi số liệu sản lượng chè theo địa phương được công bố trên Sổ tay Nông nghiệp, sản lượng chè của tỉnh tăng từ 258.538,9 tấn, năm 2021 lên 268.662,1 tấn, năm 2022, 272.285,2 tấn, năm 2023 và 280.521,7 tấn năm 2024; năm 2025 đạt 279.680 tấn (Sổ tay Nông nghiệp, 2026). Như vậy, sản lượng năm 2024 cao hơn năm 2021 khoảng 8,5%, dù năm 2025 giảm nhẹ so với năm trước. Dữ liệu này cho thấy, quy mô nguyên liệu cần thu mua và chế biến duy trì ở mức cao.
Năm 2024 diện tích chè đạt trên 22,2 nghìn ha, sản lượng chè búp tươi 272,8 nghìn tấn, sản lượng sau chế biến 54,6 nghìn tấn và giá trị sản phẩm trà trên 13,8 nghìn tỷ đồng (Báo Thái Nguyên, 2025). Các con số giữa nguồn thống kê chuỗi và thông tin công bố theo ngành có thể khác biệt, do phạm vi hoặc cách tổng hợp; nghiên cứu giữ nguyên số liệu theo từng nguồn, không gộp thành một chuỗi duy nhất. Từ bối cảnh đó, câu hỏi nghiên cứu đặt ra là: kế toán môi trường có thể giúp các cơ sở chế biến chè chuyển quy mô sản xuất thành hiệu quả sử dụng tài nguyên và lợi thế cạnh tranh xanh như thế nào?
2. Cơ sở lý luận và phương pháp
2.1. Tiếp cận kế toán môi trường từ hiệu quả tài nguyên
Kế toán môi trường kết hợp thông tin tiền tệ với thông tin vật chất về nguyên liệu, năng lượng, nước và chất thải. Nguyễn Thị Thanh (2022) đề cập các công cụ như phương pháp truyền thống, phân bổ chi phí theo hoạt động (ABC), đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA) và kế toán chi phí dòng nguyên liệu (MFCA). Trong bài viết này, các công cụ được nhìn nhận theo chức năng quản trị: ABC giúp quy thuộc chi phí cho hoạt động; MFCA làm rõ giá trị kinh tế của dòng nguyên liệu đầu vào, sản phẩm và tổn thất; LCA mở rộng phạm vi đánh giá ra các giai đoạn của vòng đời khi dữ liệu cho phép.
Phan Đức Dũng & Lê Thị Diệu Linh (2019) xác định các nhóm yếu tố cần xem xét khi vận dụng kế toán quản trị môi trường, gồm đặc điểm đơn vị, chi phí tổ chức, năng lực kế toán viên, nhận thức của nhà quản lý và áp lực thể chế. Nguyễn Văn Nhân (2024) nhấn mạnh hạn chế có thể xuất hiện khi thông tin vật chất và thông tin tiền tệ chưa liên kết. Hai gợi ý này cho thấy việc áp dụng không chỉ là bổ sung một mã chi phí mà còn đòi hỏi thay đổi quy trình thu thập dữ liệu và cách sử dụng thông tin trong quyết định.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu sử dụng tổng quan tài liệu, phân tích thống kê thứ cấp đã công bố và đối chiếu thông tin ngành chè của tỉnh. Từ các số liệu về quy mô sản xuất, giá trị kinh tế, chứng nhận chất lượng và cấu trúc cơ sở chế biến, nghiên cứu suy luận về nhu cầu thông tin quản trị và đề xuất khung ứng dụng. Do không có dữ liệu kế toán nội bộ hoặc khảo sát trực tiếp các công ty, hợp tác xã, nghiên cứu không kết luận về tỷ lệ áp dụng kế toán môi trường, lượng phát thải thực tế hay mức tiết kiệm chi phí đã đạt được.
3. Bằng chứng thống kê và hàm ý quản trị
3.1. Quy mô sản xuất tạo nhu cầu đo lường hiệu quả tài nguyên
Bảng 1. Sản lượng chè Thái Nguyên giai đoạn 2021–2025
| Năm | Sản lượng chè Thái Nguyên (tấn) | Biến động so với năm trước |
| 2021 | 258.538,9 | – |
| 2022 | 268.662,1 | +3,9% |
| 2023 | 272.285,2 | +1,3% |
| 2024 | 280.521,7 | +3,0% |
| 2025 | 279.680,0 | −0,3% |
Sản lượng tăng khoảng 8,5% trong giai đoạn 2021-2024 hàm ý rằng, chỉ số chi phí tổng hợp theo tháng hoặc năm sẽ khó đủ để đánh giá hiệu quả. Khi sản lượng thay đổi, đơn vị cần theo dõi chỉ tiêu trên một đơn vị sản phẩm, chẳng hạn kWh/kg chè thành phẩm, kg nhiên liệu/kg thành phẩm, tỷ lệ thu hồi thành phẩm và chi phí thu gom phụ phẩm/kg chè. Những chỉ số này giúp phân biệt chi phí tăng do mở rộng sản xuất với chi phí tăng do tiêu hao kém hiệu quả. Đây là hàm ý quản trị, không phải bằng chứng rằng tiêu hao tài nguyên hiện đã tăng.
3.2. Giá trị sản phẩm và tiêu chuẩn xanh mở rộng yêu cầu thông tin
Theo số liệu công bố về năm 2024, giá trị sản phẩm trà Thái Nguyên đạt trên 13,8 nghìn tỷ đồng; diện tích chè VietGAP đạt trên 5.900 ha và diện tích chè hữu cơ là 120 ha (Báo Thái Nguyên, 2025; Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên, 2025). Tỉnh cũng có 193 sản phẩm chè được chứng nhận OCOP từ 3 đến 5 sao, trong đó có hai sản phẩm đạt chuẩn 5 sao cấp quốc gia (Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên, 2025). Các chỉ số này phản ánh nỗ lực phát triển chất lượng và thương hiệu, nhưng chứng nhận sản phẩm không tự động chứng minh rằng cơ sở đã có hệ thống kế toán môi trường.
Khi chất lượng và nguồn gốc ngày càng quan trọng, thông tin môi trường có thể bổ trợ cho quyết định đầu tư và quản trị chuỗi cung ứng. Cơ sở chế biến cần biết chi phí năng lượng trên đơn vị sản phẩm, tỷ lệ sản phẩm lỗi, lượng bao bì sử dụng và chi phí xử lý phát sinh; hợp tác xã liên kết vùng nguyên liệu cần thống nhất cách ghi nhận để dữ liệu giữa thành viên và cơ sở chế biến có thể đối chiếu. Nếu không có hệ thống chỉ tiêu thống nhất, dữ liệu truy xuất nguồn gốc và dữ liệu chi phí có thể tồn tại song song nhưng ít hỗ trợ nhau.
3.3. Cấu trúc cơ sở sản xuất đặt ra yêu cầu triển khai theo quy mô
Thông tin của tỉnh công bố tháng 12/2024 ghi nhận 38 doanh nghiệp, 163 hợp tác xã, 251 làng nghề truyền thống và trên 91.000 hộ chế biến chè (Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên, 2024). Một nguồn khác về định hướng phát triển ngành chè nêu số liệu 62 công ty/doanh nghiệp và 168 hợp tác xã (Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, 2025). Do các nguồn được công bố ở thời điểm và bối cảnh khác nhau, không nên cộng hoặc so sánh trực tiếp nếu chưa xác minh định nghĩa, thời điểm chốt và phạm vi thống kê. Tuy vậy, cả hai nguồn đều cho thấy hệ sinh thái chế biến gồm nhiều loại hình và quy mô.
Đối với doanh nghiệp có dây chuyền tập trung, dữ liệu có thể thu thập từ công tơ điện, nhật ký vận hành và phiếu sản xuất. Với hợp tác xã nhỏ, biểu mẫu đơn giản theo mẻ sản xuất có thể khả thi hơn. Khác biệt về năng lực nhân sự và chi phí triển khai khiến một mô hình duy nhất khó phù hợp với mọi đơn vị. Do đó, mức độ số hóa nên tăng dần theo năng lực, bắt đầu từ các chỉ số dễ đo và có giá trị quyết định cao.
4. Một số giải pháp từ đo lường đến cạnh tranh xanh
Thứ nhất, đo lường dòng vật chất và chi phí.
Mỗi cơ sở cần lập bảng cân đối vật chất theo kỳ: chè búp tươi đầu vào, chè thành phẩm, phụ phẩm có thể tận dụng, sản phẩm lỗi, điện, nhiên liệu, nước và chất thải. Song song, xây dựng danh mục chi phí gồm chi phí phòng ngừa, giám sát, xử lý chất thải, bảo trì thiết bị và tổn thất nguồn lực. Các khoản chi nên được tập hợp theo công đoạn hoặc sản phẩm, không nhất thiết phải thay đổi hệ thống tài khoản kế toán tài chính.
Thứ hai, chuyển thông tin thành quyết định.
Ở giai đoạn đầu, đơn vị có thể dùng bảng tính để lập báo cáo tháng và theo dõi 4-6 chỉ số cốt lõi: năng lượng/kg chè thành phẩm; tỷ lệ thu hồi thành phẩm; lượng phụ phẩm/kg nguyên liệu; chi phí môi trường/kg chè; lượng nước sử dụng theo mẻ; và tỷ lệ sản phẩm lỗi. Khi dữ liệu đủ tin cậy, MFCA có thể giúp định lượng giá trị nguyên liệu, năng lượng đi vào sản phẩm và phần thất thoát; ABC hỗ trợ phân bổ chi phí môi trường theo hoạt động (Nguyễn Thị Thanh, 2022). Khi đánh giá đầu tư máy sao/sấy hoặc thay đổi nhiên liệu, cần so sánh tổng chi phí sở hữu, mức tiêu hao, chất lượng sản phẩm và chi phí bảo trì thay vì chỉ so giá mua.
Thứ ba, sử dụng dữ liệu để củng cố năng lực cạnh tranh xanh.
Dữ liệu kế toán môi trường nên được dùng trong lập dự toán, kiểm soát giá thành, đánh giá nhà cung cấp và cung cấp thông tin phù hợp cho khách hàng hoặc chương trình chứng nhận. Với hợp tác xã, có thể ban hành biểu mẫu thống nhất cho các hộ thành viên; với doanh nghiệp, có thể phân tích theo dòng sản phẩm và ca sản xuất. Cần phân công rõ người ghi nhận, người kiểm tra và người tổng hợp; đào tạo kế toán cùng nhân sự kỹ thuật để bảo đảm dữ liệu tiền tệ và vật chất có thể đối chiếu.
Lộ trình khả thi gồm ba bước: (1) Thiết lập dữ liệu nền và danh mục chi phí; (2) Thử nghiệm chỉ số tại công đoạn tiêu hao lớn, lập báo cáo định kỳ và xác định cơ hội tiết kiệm; (3) Mở rộng ABC/MFCA hoặc tích hợp dữ liệu môi trường với truy xuất nguồn gốc khi lợi ích và năng lực cho phép. Hiệu quả chỉ nên công bố sau khi có số liệu trước – sau đã được kiểm tra, tránh tuyên bố giảm chi phí hoặc giảm phát thải khi chưa đo lường.
5. Kết luận
Nghiên cứu đề xuất một hướng tiếp cận khác đối với kế toán môi trường trong ngành chè Thái Nguyên: xem đây là công cụ quản trị hiệu quả sử dụng tài nguyên và hỗ trợ cạnh tranh xanh, thay vì chỉ là hoạt động tập hợp chi phí xử lý chất thải. Thống kê công bố cho thấy sản lượng chè của tỉnh duy trì ở quy mô lớn, giá trị sản phẩm trà năm 2024 vượt 13,8 nghìn tỷ đồng và diện tích chè đạt các chứng nhận chất lượng tiếp tục mở rộng (Báo Thái Nguyên, 2025; Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên, 2025; Sổ tay Nông nghiệp, 2026). Những dữ liệu này làm rõ nhu cầu đo lường hiệu quả, nhưng chưa cho phép kết luận về thực trạng áp dụng kế toán môi trường của từng đơn vị. Nghiên cứu tiếp theo cần khảo sát trực tiếp các doanh nghiệp và hợp tác xã theo quy mô, công nghệ và mô hình liên kết để xác định mức độ thực hiện, rào cản và lợi ích thực tế. Trước mắt, việc kết nối dữ liệu vật chất với chi phí, lựa chọn chỉ tiêu dễ đo và triển khai theo từng bước là hướng phù hợp với sự đa dạng của hệ sinh thái chế biến chè.
Tài liệu tham khảo:
Báo Thái Nguyên (15/4/2025). Thái Nguyên: Sản lượng chè búp tươi vượt kế hoạch. https://baothainguyen.vn/kinh-te/202504/thai-nguyen-san-luong-che-bup-tuoi-vuot-ke-hoach-6551395
Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên (11/12/2024). Tăng cường quản lý chất lượng chè. https://thainguyen.gov.vn/giao-thuong/tang-cuong-quan-ly-chat-luong-che-139984
Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên (19/3/2025). Bảo vệ thương hiệu “Chè Thái Nguyên” – Nâng tầm văn hóa trà, hướng tới cây “tỷ đô”. https://thainguyen.gov.vn/thuong-hieu-tra/bao-ve-thuong-hieu-che-thai-nguyen-nang-tam-van-hoa-tra-huong-toi-cay-ty-do-170471
Nguyễn Thị Thanh (2022). Vận dụng kế toán quản trị chi phí môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất gạch men trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Hồng Đức, 60, 133-139. https://hdujs.edu.vn/index.php/hdujs/article/view/67
Nguyễn Văn Nhân (2024). Thực trạng và giải pháp phát triển kế toán môi trường trong các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay. Tạp chí Nguồn nhân lực và An sinh xã hội, (28), 12-17. https://tapchi.ulsa.edu.vn/filemanager/userfiles/articles/343/1/28_01_26_SO28.T3.2024.pdf
Phan Đức Dũng & Lê Thị Diệu Linh (2019). Các nhân tố ảnh hưởng đến việc vận dụng kế toán quản trị môi trường trong các doanh nghiệp sản xuất ở vùng duyên hải miền Trung Việt Nam. Tạp chí Khoa học Kinh tế, 7(2), 50–66. https://vjol.info.vn/index.php/due/article/download/43121/34741/
Sổ tay Nông nghiệp (02/6/2026). Sản lượng chè theo địa phương giai đoạn 2021–2025. https://sotay.ispae.vn.
Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường (10/02/2025). Thái Nguyên phát triển ngành chè 2025–2030: Hướng tới chất lượng cao, bền vững và hội nhập quốc tế. https://agro.gov.vn/vn/tID33928_Thai-Nguyen-phat-trien-nganh-che-2025-2030-Huong-toi-chat-luong-cao-ben-vung-va-hoi-nhap-quoc-te.html
