Sustainable solutions for the management and promotion of cultural heritage values in Vietnam
Phạm Quốc Vinh
Học viện Hành chính và Quản trị công
Email: Vinhpq@apag.edu.vn
(Quanlynhanuoc.vn) – Di sản văn hóa là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững, song công tác quản lý và phát huy giá trị di sản tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức như: áp lực đô thị hóa và thương mại hóa, nguồn lực hạn chế, sự tham gia chưa đầy đủ của cộng đồng và yêu cầu chuyển đổi số. Trên cơ sở phân tích khung pháp lý và thực trạng quản lý di sản, bài viết đề xuất các giải pháp: hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực thực thi; bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng; đa dạng hóa và minh bạch hóa nguồn lực tài chính; ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý, bảo tồn và quảng bá; gắn phát huy giá trị di sản với du lịch bền vững và công nghiệp văn hóa. Bài viết nhấn mạnh nguyên tắc bảo tồn là nền tảng, phát huy là mục tiêu, không đánh đổi tính nguyên gốc của di sản để lấy lợi ích ngắn hạn.
Từ khóa: Di sản văn hóa; quản lý di sản; phát huy giá trị di sản; phát triển bền vững; cộng đồng; chuyển đổi số.
Abstract: Cultural heritage is an important endogenous resource for sustainable development; however, efforts to manage and promote its value in Vietnam still face many challenges, such as pressures from urbanization and commercialization, limited resources, insufficient community participation, and the need for digital transformation. Based on an analysis of the legal framework and the current state of heritage management, this article proposes the following solutions: improving institutional frameworks and enhancing enforcement effectiveness; ensuring the community’s active role; diversifying and increasing the transparency of financial resources; applying digital transformation in management, conservation, and promotion; and integrating the promotion of heritage values with sustainable tourism and the cultural industry. The article emphasizes that conservation is the foundation and promotion is the goal, and that heritage authenticity must not be sacrificed for short-term gains.
Keywords: Cultural heritage; heritage management; heritage valorization; sustainable development; community; digital transformation.
1. Đặt vấn đề
Di sản văn hóa là kết tinh của lịch sử, bản sắc và trí tuệ cộng đồng, đồng thời là nguồn lực để phát triển kinh tế – xã hội. Việt Nam hiện có hệ thống di tích và di sản văn hóa phi vật thể phong phú trên phạm vi cả nước; 37 danh hiệu, hồ sơ di sản được UNESCO ghi danh theo số liệu tổng hợp công bố đầu năm 2026, gồm 9 di sản thế giới, 17 di sản văn hóa phi vật thể và 11 di sản tư liệu; số lượng này có thể thay đổi theo các kỳ ghi danh tiếp theo (UNESCO, n.d.). Quy mô và mức độ đa dạng ấy vừa là lợi thế, vừa đặt ra yêu cầu rất cao về năng lực quản lý.
Quan niệm về di sản trên thế giới đã chuyển từ việc bảo vệ các di tích đơn lẻ sang bảo vệ di sản trong mối quan hệ với cộng đồng, môi trường và sự phát triển. Công ước năm 1972 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới (UNESCO, 1972) và Công ước năm 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (UNESCO, 2003) là hai văn kiện nền tảng cho cách tiếp cận này. Ở trong nước, Hiến pháp năm 2013 (Quốc hội, 2013), Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 (Quốc hội, 2024) và Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị (Bộ Chính trị, 2026) tạo nên khung pháp lý và định hướng chính trị mới cho lĩnh vực này.
2. Cơ sở lý luận
Bảo tồn di sản văn hóa là hoạt động nhằm bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại, tính nguyên gốc của di sản; phát huy giá trị là việc khai thác các giá trị đó để phục vụ giáo dục, nghiên cứu, hưởng thụ văn hóa và phát triển kinh tế – xã hội (Quốc hội, 2024). Tính bền vững trong quản lý di sản có thể hiểu là khả năng duy trì các giá trị cốt lõi của di sản qua thời gian, đồng thời bảo đảm lợi ích công bằng cho cộng đồng hiện tại và các thế hệ tương lai. Hai yêu cầu này không đối lập mà bổ trợ nhau: bảo tồn tốt tạo nền tảng để phát huy, còn phát huy hiệu quả tạo nguồn lực quay trở lại cho bảo tồn.
Luật Di sản văn hóa năm 2024 gồm 9 chương, 95 điều, tăng 2 chương và 22 điều so với Luật hiện hành trước đó (7 chương, 74 điều; UNESCO, n.d.). Một số nội dung đáng chú ý gồm: Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý di sản thuộc sở hữu toàn dân, đồng thời công nhận và bảo vệ di sản thuộc sở hữu riêng, sở hữu chung theo quy định của pháp luật (Quốc hội, 2024); bổ sung các quy định về Quỹ bảo tồn di sản văn hóa và tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình trong quản lý. Việc ban hành Luật nhằm cụ thể hóa Hiến pháp năm 2013, thể chế hóa chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước về văn hóa, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.
Để bảo đảm thi hành thống nhất, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Kế hoạch triển khai thi hành Luật, xác định nội dung, tiến độ và trách nhiệm của các cơ quan liên quan; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch là cơ quan chủ trì. Luật có hiệu lực đòi hỏi phải rà soát hiệu lực và tính tương thích của từng văn bản hướng dẫn, không mặc nhiên coi mọi văn bản cũ đều hết hiệu lực.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục khẳng định văn hóa và con người là nền tảng và nguồn lực nội sinh cho sự phát triển (Bộ Chính trị, 2026). Nghị quyết yêu cầu đổi mới phương thức quản lý văn hóa theo hướng kiến tạo, phục vụ; chuẩn hóa và số hóa toàn diện di sản văn hóa vật thể và phi vật thể; bảo đảm an ninh và chủ quyền dữ liệu văn hóa số. Nghị quyết cũng đặt chỉ tiêu phấn đấu hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia và cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026, đồng thời hướng tới việc toàn bộ học sinh, sinh viên được tiếp cận thường xuyên với các hoạt động giáo dục di sản. Đáng chú ý, tinh thần chuyển từ “di sản tĩnh” sang “động lực phát triển bền vững” được nhấn mạnh trong các phân tích về Nghị quyết (Bộ Chính trị, 2026).
3. Một số thách thức
Từ khung thể chế và thực tiễn quản lý, có thể nhận diện 5 nhóm thách thức chính đối với tính bền vững.
Thứ nhất, áp lực phát triển và thương mại hóa. Đô thị hóa, xây dựng hạ tầng và nhu cầu khai thác du lịch gây nguy cơ lấn chiếm, xâm hại không gian di tích, làm biến dạng cảnh quan và làm giảm tính nguyên gốc. Với di sản phi vật thể, nguy cơ là “sân khấu hóa”, đơn giản hóa nghi lễ, làm mất đi ý nghĩa văn hóa vốn có.
Thứ hai, nguồn lực hạn chế và phân bổ chưa đồng đều. Với số lượng di tích và di sản lớn, ngân sách nhà nước khó đáp ứng đầy đủ nhu cầu tu bổ, bảo quản, kiểm kê và nghiên cứu. Kinh phí thi hành Luật được cân đối trong dự toán chi thường xuyên hằng năm của các bộ, ngành, địa phương, cho thấy áp lực cạnh tranh nguồn lực với nhiều nhiệm vụ khác.
Thứ ba, vai trò chủ thể của cộng đồng chưa được phát huy đầy đủ. Cộng đồng, nghệ nhân và chủ thể di sản là những người trực tiếp thực hành, truyền dạy và gìn giữ di sản. Khi cơ chế tham gia và chia sẻ lợi ích còn mờ nhạt, di sản dễ bị tách rời khỏi đời sống và thiếu người kế thừa.
Thứ tư, năng lực quản lý và dữ liệu. Hệ thống dữ liệu di sản còn phân tán; việc số hóa chưa đồng bộ; đội ngũ cán bộ chuyên môn ở cơ sở còn thiếu và kỹ năng quản trị hiện đại còn yếu. Nghị quyết số 80-NQ/TW coi việc chuẩn hóa, số hóa di sản và quản trị dữ liệu là nhiệm vụ trọng tâm, qua đó phản ánh khoảng cách giữa yêu cầu và thực tiễn.
Thứ năm, số lượng di sản đề cử tăng nhanh nhưng thiếu chiến lược sau khi được ghi danh. Một số di sản đang được nghiên cứu, chuẩn bị hoặc đưa vào danh sách dự kiến đề cử UNESCO. Tình trạng của từng hồ sơ cần được xác nhận theo danh sách chính thức và thời điểm công bố (UNESCO, n.d.). Nếu chỉ chú trọng danh hiệu mà thiếu kế hoạch quản lý, bảo vệ và phát huy sau khi ghi danh, giá trị di sản và uy tín quốc gia có thể bị ảnh hưởng.
4. Một số giải pháp
Một là, hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực thực thi.
Trọng tâm là rà soát, hoàn thiện và tổ chức thực thi đồng bộ các văn bản quy định chi tiết Luật Di sản văn hóa năm 2024, rà soát các văn bản liên quan để tránh chồng chéo, đặc biệt giữa pháp luật di sản với pháp luật về quy hoạch, xây dựng, đất đai và du lịch. Cần xây dựng bộ tiêu chí, quy trình thống nhất cho kiểm kê, xếp hạng, tu bổ, phục hồi và đánh giá tác động di sản đối với các dự án phát triển. Đồng thời, phân cấp phải đi đôi với kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình, bảo đảm địa phương có quyền chủ động nhưng không làm suy giảm các chuẩn mực bảo tồn quốc gia. Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cần hướng tới chính cộng đồng sinh sống, thực hành di sản, chứ không chỉ các cơ quan quản lý (Quốc hội, 2024).
Hai là, bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng.
Công ước năm 2003 của UNESCO đặt cộng đồng, nhóm người và cá nhân ở vị trí trung tâm trong việc bảo vệ di sản phi vật thể (UNESCO, 2003). Quán triệt tinh thần này, cần: thiết lập cơ chế tham vấn bắt buộc đối với cộng đồng trong lập hồ sơ, quy hoạch bảo tồn và các dự án can thiệp; có chính sách hỗ trợ nghệ nhân, chủ thể di sản về đào tạo kế cận, sinh kế và tôn vinh, phù hợp với các quy định hiện hành; xây dựng mô hình quản lý dựa vào cộng đồng, trong đó cộng đồng được chia sẻ hợp lý lợi ích từ du lịch và dịch vụ văn hóa. Đưa giáo dục di sản vào nhà trường, theo định hướng bảo đảm học sinh, sinh viên được tiếp cận thường xuyên, là cách tạo nền tảng xã hội lâu dài cho công tác bảo tồn.
Ba là, đa dạng hóa và minh bạch hóa nguồn lực tài chính.
Bên cạnh ngân sách nhà nước, cần huy động nguồn lực xã hội thông qua Quỹ bảo tồn di sản văn hóa, hợp tác công – tư, tài trợ và đóng góp tự nguyện. Nghị quyết số 80-NQ/TW cũng định hướng huy động nguồn lực xã hội cho phát triển văn hóa. Để huy động bền vững, cần có cơ chế quản lý quỹ minh bạch, được kiểm toán và báo cáo công khai, cùng với nguyên tắc rõ ràng: nguồn lực tư nhân không được làm thay đổi tính nguyên gốc hoặc quyền tiếp cận công cộng đối với di sản. Một phần nguồn thu từ khai thác di sản nên được tái đầu tư để bảo tồn chính di sản đó.
Bốn là ứng dụng chuyển đổi số.
Chuyển đổi số vừa là công cụ quản lý, vừa là phương thức bảo tồn và quảng bá. Các nhiệm vụ ưu tiên gồm: xây dựng cơ sở dữ liệu di sản quốc gia thống nhất, liên thông giữa trung ương và địa phương; số hóa 3D, lập bản đồ số các di tích, hiện vật và tư liệu để phục vụ giám sát tình trạng, phòng ngừa rủi ro và nghiên cứu; số hóa di sản phi vật thể dưới dạng tư liệu âm thanh, hình ảnh với sự đồng ý của chủ thể. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo và thực tế tăng cường trong trưng bày, giáo dục di sản đang được nhiều địa phương quan tâm trong quá trình triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW. Song, cần có quy chế quản trị dữ liệu bảo đảm an ninh, quyền sở hữu trí tuệ và chủ quyền văn hóa số, tránh để việc số hóa trở thành hình thức hoặc phát sinh rủi ro đối với dữ liệu nhạy cảm của cộng đồng.
Năm là gắn kết, phát huy giá trị trong du lịch bền vững và công nghiệp văn hóa.
Du lịch và công nghiệp văn hóa là kênh chủ yếu để chuyển hóa giá trị di sản thành nguồn lực kinh tế. Nghị quyết số 80-NQ/TW nhấn mạnh phát triển du lịch chuyên nghiệp, chất lượng và bền vững, gắn với việc phát huy bản sắc dân tộc. Để làm được điều đó, cần xác định và công bố sức chứa tiếp nhận của từng di tích, điểm đến; phát triển sản phẩm du lịch trải nghiệm dựa trên giá trị cốt lõi của di sản, tránh sao chép đại trà; xây dựng thương hiệu và sản phẩm sáng tạo có bản quyền gắn với di sản; kết nối di sản với chuỗi giá trị văn hóa – du lịch của vùng. Với di sản đã được UNESCO ghi danh, cần có kế hoạch quản lý, giám sát và báo cáo định kỳ nhằm duy trì giá trị nổi bật và uy tín quốc tế (UNESCO, n.d.).
Để các giải pháp đi vào thực tiễn, cần 3 điều kiện: (1) Phối hợp liên ngành giữa văn hóa, quy hoạch – xây dựng, tài nguyên môi trường, du lịch, giáo dục và khoa học công nghệ, dưới sự điều phối rõ ràng của cơ quan chủ trì. (2) Đầu tư đào tạo đội ngũ quản lý, chuyên gia bảo tồn, kỹ thuật viên số hóa và nghệ nhân kế cận. (3) Xây dựng bộ chỉ số giám sát, đánh giá tính bền vững (tình trạng bảo tồn, mức độ tham gia của cộng đồng, cơ cấu nguồn lực, tác động của du lịch) để điều chỉnh chính sách dựa trên bằng chứng.
5. Kết luận
Quản lý và phát huy giá trị di sản văn hóa một cách bền vững là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới. Khung pháp lý đã được hoàn thiện với Luật Di sản văn hóa năm 2024 và định hướng chiến lược của Nghị quyết số 80-NQ/TW. Thách thức hiện nay chuyển từ “thiếu quy định” sang “thực thi hiệu quả”. Năm nhóm giải pháp được đề xuất – hoàn thiện thể chế, tôn trọng vai trò chủ thể của cộng đồng, đa dạng hóa nguồn lực, chuyển đổi số và phát triển du lịch – công nghiệp văn hóa bền vững – cần được triển khai đồng bộ, lấy bảo tồn tính nguyên gốc và lợi ích lâu dài của cộng đồng làm nguyên tắc xuyên suốt.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
Quốc hội (2013). Hiến pháp năm 2013.
Quốc hội (2024). Luật Di sản văn hóa năm 2024.
UNESCO (1972). Convention concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. https://whc.unesco.org/en/conventiontext/
UNESCO (2003). Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. https://ich.unesco.org/en/convention
UNESCO World Heritage Center. (n.d.). Viet Nam. https://whc.unesco.org/en/statesparties/vn
Sài Gòn Giải Phóng (05/01/2026). UNESCO honors numerous heritage sites of Vietnam in 2025. https://en.sggp.org.vn/unesco-honors-numerous-heritage-sites-of-vietnam-in-2025-post122989.html
