The evolution of the Communist Party of Vietnam’s and the State’s perspectives on building Vietnamese families in the context of digital transformation
TS. Vũ Thị Hồng Khanh
Học viện Chính trị khu vực I
TS. Trần Thị Thúy Hà
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Email: hongkhanh159napa@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Gia đình là thiết chế xã hội cơ bản, có vai trò quan trọng đối với sự hình thành, phát triển của cá nhân và sự ổn định của xã hội. Trong quá trình đổi mới, nhận thức của Đảng và Nhà nước Việt Nam về xây dựng gia đình từng bước được bổ sung và phát triển, từ việc chú trọng các chức năng kinh tế, dân số, giáo dục đến quan tâm toàn diện hơn tới chất lượng đời sống, bình đẳng, hạnh phúc và phát triển bền vững. Trong bối cảnh chuyển đổi số, môi trường sống và phương thức thực hiện các chức năng gia đình tiếp tục có những thay đổi, đặt ra yêu cầu mới đối với công tác xây dựng gia đình. Bài viết phân tích sự phát triển nhận thức của Đảng và Nhà nước về xây dựng gia đình từ năm 1986 đến nay trên cơ sở phân tích văn kiện, chính sách và một số nghiên cứu, dữ liệu thứ cấp về đời sống gia đình trong môi trường số. Trên cơ sở đó, bài viết đề xuất một số định hướng hoàn thiện chính sách nhằm nâng cao năng lực thích ứng số và bảo đảm sự phát triển an toàn, bền vững của gia đình Việt Nam.
Từ khóa: Đảng và Nhà nước; chính sách gia đình; chuyển đổi số; gia đình Việt Nam; xã hội học gia đình.
Abstract: The family is a fundamental social institution that plays a vital role in the formation and development of individuals and in the stability of society. Throughout the reform process, the Vietnamese Party and State’s understanding of family development has been gradually refined and expanded, shifting from a focus on economic, demographic, and educational functions to a more comprehensive emphasis on quality of life, equality, happiness, and sustainable development. In the context of digital transformation, the living environment and the ways in which family functions are carried out continue to change, posing new demands on family-building efforts. This article analyzes the evolution of the Party and State’s understanding of family-building from 1986 to the present, based on an analysis of documents, policies, and selected studies and secondary data on family life in the digital environment. Based on this analysis, the article proposes several policy directions to enhance digital adaptability and ensure the safe and sustainable development of Vietnamese families.
Keywords: Party and State; family policy; digital transformation; Vietnamese families; sociology of the family.
1. Đặt vấn đề
Gia đình là một trong những thiết chế xã hội cơ bản, đồng thời là môi trường đầu tiên trong đó cá nhân được sinh ra, chăm sóc, giáo dục và hình thành những chuẩn mực ứng xử. Gia đình thực hiện các chức năng quan trọng, như: tái sản xuất con người, chăm sóc, giáo dục, đáp ứng nhu cầu tình cảm và tổ chức đời sống kinh tế. Vì vậy, những biến đổi của gia đình luôn gắn với những biến đổi rộng hơn của xã hội. Dưới góc độ xã hội học, gia đình không phải là một thiết chế bất biến; cấu trúc, quan hệ và chức năng gia đình chịu tác động của các điều kiện kinh tế, văn hóa, dân số, chính trị và công nghệ.
Những năm gần đây, chuyển đổi số ngày càng tác động sâu rộng đến đời sống xã hội. Chương trình Chuyển đổi số quốc gia được phê duyệt tại Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 (Thủ tướng Chính phủ, 2020) đặt chuyển đổi số trong tổng thể quá trình phát triển kinh tế – xã hội của đất nước. Đối với gia đình, công nghệ số không chỉ cung cấp thêm công cụ giao tiếp mà còn tham gia ngày càng sâu vào học tập, làm việc, tiêu dùng, giải trí và tiếp cận dịch vụ. Không gian số vừa mở rộng cơ hội kết nối, tiếp cận tri thức, vừa tạo ra những vấn đề mới về khoảng cách năng lực số giữa các thế hệ, quyền riêng tư, an toàn dữ liệu và bảo vệ trẻ em.
Một số nghiên cứu trong nước đã bước đầu xem xét tác động của internet đối với giao tiếp giữa cha mẹ và con cái. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Thái Lan và cộng sự trên 464 cặp cha mẹ – con tại Hà Nội, Đà Nẵng và TP. Hồ Chí Minh cho thấy, internet vừa tạo thêm cơ hội trao đổi, chia sẻ, vừa có thể ảnh hưởng đến thời gian và chất lượng giao tiếp trực tiếp giữa các thành viên (Nguyễn Thị Thái Lan et al., 2022). Báo cáo Disrupting Harm in Viet Nam của ECPAT, INTERPOL và UNICEF năm 2022 cung cấp bằng chứng về mức độ sử dụng Internet của trẻ em và những nguy cơ xâm hại, bóc lột tình dục trên môi trường trực tuyến (ECPAT International et al., 2022). Các nghiên cứu và báo cáo này góp phần nhận diện những vấn đề cụ thể trong đời sống gia đình, song việc kết nối những biến đổi đó với quá trình phát triển nhận thức và chính sách của Đảng, Nhà nước về xây dựng gia đình vẫn cần được tiếp tục làm rõ.
2. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Bài viết tiếp cận gia đình như một thiết chế xã hội có cấu trúc, các quan hệ và chức năng nhất định. Cách tiếp cận cấu trúc – chức năng (Parsons & Bales, 1955) cho phép xem xét gia đình như một tiểu hệ thống xã hội, trong đó các thành viên có những vị trí và vai trò nhất định. Khi điều kiện xã hội thay đổi, quan hệ giữa các vị trí và cách thức thực hiện chức năng cũng có thể thay đổi. Tuy nhiên, sự thay đổi này không đồng nghĩa với việc cấu trúc gia đình tất yếu bị tái cấu trúc theo một hướng duy nhất.
Bên cạnh đó, cách tiếp cận sinh thái phát triển (Bronfenbrenner, 1979) cho phép xem xét cá nhân và gia đình trong mối quan hệ với nhiều tầng môi trường. Trong điều kiện hiện nay, môi trường số trở thành một bộ phận ngày càng quan trọng của môi trường xã hội mà trẻ em, cha mẹ và các thành viên khác tương tác hằng ngày. Từ hai cách tiếp cận này, bài viết không giả định rằng, chuyển đổi số tất yếu làm thay đổi cấu trúc gia đình mà tập trung xem xét những tác động của môi trường số đến phương thức thực hiện một số chức năng, quan hệ và tương tác trong gia đình.
Về phương pháp, bài viết sử dụng phương pháp phân tích văn kiện, tập trung vào các văn kiện của Đảng, luật, nghị quyết, chỉ thị và quyết định của Nhà nước liên quan đến xây dựng gia đình qua các giai đoạn. Việc phân tích tập trung vào 4 phương diện: vị trí, vai trò của gia đình; mục tiêu và hệ giá trị gia đình; những vấn đề mới được nhận diện; phương thức và công cụ chính sách. Bên cạnh đó, bài viết sử dụng phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp, chủ yếu là các nghiên cứu và báo cáo đã công bố về internet, giao tiếp gia đình và an toàn của trẻ em trên môi trường mạng. Bài viết không thực hiện khảo sát hoặc phỏng vấn trực tiếp các hộ gia đình; do đó, các nhận định về đời sống gia đình được trình bày ở mức độ phân tích vấn đề và chính sách, không nhằm khẳng định quan hệ nhân quả giữa chuyển đổi số và những biến đổi cụ thể của từng loại gia đình.
3. Sự phát triển nhận thức của Đảng và Nhà nước về xây dựng gia đình Việt Nam
3.1. Giai đoạn 1986 – 2000: Đặt nền móng nhận thức về xây dựng gia đình trong thời kỳ đổi mới
Đại hội VI năm 1986 mở ra công cuộc đổi mới, tạo ra những biến đổi sâu rộng về kinh tế và đời sống xã hội. Trong điều kiện chuyển sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, gia đình ngày càng thể hiện rõ vai trò trong tổ chức sản xuất, tạo thu nhập và bảo đảm đời sống. Nhận thức và chính sách về gia đình trong giai đoạn này gắn với những vấn đề có tính nền tảng của quá trình phát triển, như: kinh tế hộ gia đình, dân số, kế hoạch hóa gia đình, chăm sóc và giáo dục con cái, xây dựng đời sống văn hóa.
Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1986 đã khẳng định vị trí của gia đình trong đời sống xã hội. Lời mở đầu của Luật nêu rõ: “Gia đình là tế bào của xã hội. Gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt” (Quốc hội, 1986). Đây là sự khẳng định quan trọng về mối quan hệ giữa gia đình và xã hội, đồng thời thể hiện quan điểm coi xây dựng gia đình là một bộ phận của quá trình xây dựng xã hội mới. Luật cũng đề cao các nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, bình đẳng và trách nhiệm của các thành viên trong gia đình. Cùng với đó, các chính sách về dân số và kế hoạch hóa gia đình được triển khai nhằm điều chỉnh quy mô gia đình, nâng cao trách nhiệm của các cặp vợ chồng đối với sinh đẻ và nuôi dạy con cái. Nghị quyết số 03-NQ/TW năm 1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc (Ban Chấp hành Trung ương, 1998) tiếp tục nhấn mạnh vai trò của gia đình trong xây dựng môi trường văn hóa và hình thành nhân cách con người.
Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 (Quốc hội, 2000) tiếp tục kế thừa và phát triển các nguyên tắc của Luật năm 1986, đồng thời nhấn mạnh gia đình là cái nôi nuôi dưỡng con người, là môi trường quan trọng hình thành và giáo dục nhân cách. Điều này cho thấy, nhận thức về gia đình không chỉ dừng ở vị trí một đơn vị kinh tế – xã hội mà ngày càng chú trọng hơn đến vai trò giáo dục, nuôi dưỡng và phát triển con người.
Nhìn chung, giai đoạn 1986 – 2000 đặt nền móng cho nhận thức và chính sách về xây dựng gia đình trong thời kỳ đổi mới. Trọng tâm là củng cố gia đình trong điều kiện kinh tế – xã hội chuyển đổi, bảo đảm các chức năng cơ bản về kinh tế, dân số, hôn nhân, giáo dục và văn hóa. Tuy nhiên, các định hướng chính sách về gia đình ở giai đoạn này còn gắn với từng lĩnh vực cụ thể, chưa hình thành một hệ thống chính sách gia đình toàn diện như những giai đoạn sau.
3.2. Giai đoạn 2001 – 2015: Mở rộng nội dung xây dựng gia đình, chú trọng chất lượng và các giá trị gia đình
Từ đầu những năm 2000, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa và hội nhập quốc tế diễn ra mạnh mẽ, tạo ra những thay đổi đáng kể trong đời sống gia đình. Bên cạnh các vấn đề kinh tế, dân số và giáo dục, những vấn đề về bình đẳng giới, quan hệ hôn nhân, bạo lực gia đình, chăm sóc trẻ em và người cao tuổi ngày càng được quan tâm. Nhận thức về xây dựng gia đình vì vậy được mở rộng theo hướng chú trọng hơn đến chất lượng đời sống và các quan hệ bên trong gia đình.
Chỉ thị số 49-CT/TW ngày 21/02/2005 của Ban Bí thư về xây dựng gia đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước (Ban Bí thư, 2005) là văn kiện có ý nghĩa quan trọng trong giai đoạn này. Chỉ thị tiếp tục khẳng định gia đình là tế bào của xã hội, là nơi duy trì nòi giống, môi trường quan trọng hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách, bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc. Điểm đáng chú ý là gia đình được đặt rõ hơn trong yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa; việc xây dựng gia đình không chỉ nhằm bảo đảm đời sống vật chất mà còn hướng đến các giá trị no ấm, bình đẳng, tiến bộ và hạnh phúc.
Sự phát triển nhận thức này được thể hiện cụ thể hơn trong hệ thống pháp luật. Luật Bình đẳng giới năm 2006 (Quốc hội, 2006) xác lập nguyên tắc bình đẳng giới trong đời sống xã hội và gia đình, đồng thời quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, gia đình và cá nhân trong thực hiện bình đẳng giới. Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2007 (Quốc hội, 2007) tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và hỗ trợ nạn nhân bạo lực gia đình. Đây là bước chuyển đáng chú ý từ việc nhấn mạnh các giá trị gia đình sang xây dựng những cơ chế pháp lý cụ thể nhằm bảo vệ các thành viên và điều chỉnh các quan hệ trong gia đình.
Quyết định số 629/QĐ-TTg ngày 29/5/2012 (Thủ tướng Chính phủ, 2012) phê duyệt Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2030 tiếp tục cụ thể hóa mục tiêu xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, là tổ ấm của mỗi người và là tế bào lành mạnh của xã hội. Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 (Ban Chấp hành Trung ương, 2014) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đồng bộ môi trường văn hóa, trong đó chú trọng vai trò của gia đình và cộng đồng.
Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 (Quốc hội, 2014), có hiệu lực từ ngày 01/01/2015, tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về chế độ hôn nhân và gia đình, quyền và nghĩa vụ của các thành viên, trách nhiệm của cá nhân, tổ chức và Nhà nước. Những quy định này cho thấy, gia đình ngày càng được nhìn nhận không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ mà còn là chủ thể có trách nhiệm tham gia xây dựng con người và các giá trị xã hội.
Có thể khái quát, giai đoạn 2001 – 2015 đánh dấu sự phát triển từ nhận thức nền tảng về vị trí, chức năng của gia đình sang chú trọng chất lượng đời sống, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc và bảo vệ các thành viên. Những nội dung này không hoàn toàn mới mà là sự kế thừa, bổ sung và thể chế hóa các định hướng đã được xác lập trong giai đoạn trước.
3.3. Giai đoạn 2016 đến nay: Phát triển nhận thức về gia đình trong những điều kiện xã hội mới.
Giai đoạn từ năm 2016 đến nay tiếp tục kế thừa các quan điểm về xây dựng gia đình đã được xác lập trước đó, đồng thời đặt ra yêu cầu thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế – xã hội, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số. Chỉ thị số 11/CT-TTg ngày 29/3/2017 (Thủ tướng Chính phủ, 2017) về đẩy mạnh giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình tiếp tục nhấn mạnh trách nhiệm của gia đình trong giáo dục, hình thành nhân cách và xây dựng môi trường văn hóa. Đến năm 2020, Quyết định số 749/QĐ-TTg (Thủ tướng Chính phủ, 2020) phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia tạo khuôn khổ thúc đẩy chuyển đổi số trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có những lĩnh vực gắn trực tiếp với hoạt động của gia đình.
Một dấu mốc quan trọng là Đại hội XIII của Đảng (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021) tiếp tục xác định nhiệm vụ xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh; đồng thời, đặt vấn đề xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới. Cách tiếp cận này thể hiện sự gắn kết giữa xây dựng gia đình với phát triển con người và phát triển bền vững đất nước.
Chỉ thị số 06-CT/TW ngày 24/6/2021 của Ban Bí thư (Ban Bí thư, 2021) về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xây dựng gia đình trong tình hình mới tiếp tục khẳng định gia đình là tế bào của xã hội, nơi duy trì nòi giống, lưu giữ, giáo dục và trao truyền các giá trị văn hóa dân tộc. Chỉ thị nhấn mạnh, xây dựng gia đình hạnh phúc là nền tảng để xây dựng xã hội hạnh phúc, công tác xây dựng gia đình vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển bền vững. Đáng chú ý, văn kiện này đã nhận diện rõ hơn những tác động của internet, mạng xã hội và các biến đổi mới đối với đời sống gia đình, qua đó đặt ra yêu cầu tăng cường sự lãnh đạo, quản lý và phối hợp trong công tác gia đình.
Quyết định số 2238/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 (Thủ tướng Chính phủ, 2021) phê duyệt Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030 tiếp tục cụ thể hóa các mục tiêu xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh. Chiến lược đặt công tác gia đình trong mối quan hệ với phát triển kinh tế – xã hội, xây dựng con người và môi trường văn hóa, đồng thời đề ra các mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp để nâng cao chất lượng đời sống gia đình.
Cùng với đó, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 (Quốc hội, 2022), có hiệu lực từ ngày 01/7/2023, tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý về phòng ngừa, ngăn chặn bạo lực gia đình, bảo vệ và hỗ trợ người bị bạo lực. Việc hoàn thiện pháp luật cho thấy, yêu cầu xây dựng gia đình không chỉ dừng ở tuyên truyền, vận động các giá trị tốt đẹp mà cần có cơ chế phòng ngừa, can thiệp và bảo vệ cụ thể.
Từ các văn kiện và chính sách nêu trên, có thể nhận diện một số phương diện phát triển trong nhận thức về xây dựng gia đình, như sau:
Thứ nhất, từ nhấn mạnh các chức năng riêng lẻ sang quan tâm toàn diện hơn đến chất lượng đời sống gia đình. Nếu giai đoạn đầu đổi mới tập trung nhiều vào kinh tế, dân số, kế hoạch hóa gia đình và giáo dục thì các giai đoạn sau mở rộng sang bình đẳng, hạnh phúc, văn minh, phòng chống bạo lực, chăm sóc và bảo vệ các thành viên.
Thứ hai, từ nhìn nhận gia đình chủ yếu trong không gian sống trực tiếp sang nhận diện môi trường sống có sự đan xen giữa trực tiếp và trực tuyến. Các thành viên có thể học tập, làm việc, mua sắm, giải trí và duy trì quan hệ xã hội trên internet ngay cả khi đang ở nhà. Điều này làm thay đổi cách thức tương tác và thực hiện một số chức năng gia đình, nhưng không đồng nghĩa với sự thay đổi tất yếu về quy mô hay hình thái gia đình.
Thứ ba, từ chú trọng bảo vệ các giá trị gia đình sang đồng thời quan tâm nâng cao năng lực thích ứng của gia đình. Những giá trị, như: tình yêu thương, trách nhiệm, chia sẻ, hiếu thảo và tôn trọng vẫn giữ vai trò nền tảng. Tuy nhiên, trong môi trường số, việc thực hiện các giá trị đó đòi hỏi những cách thức mới. Chẳng hạn như:tôn trọng quyền riêng tư, không tự ý công khai hình ảnh và thông tin cá nhân của người thân, đồng thời hướng dẫn trẻ em ứng xử có trách nhiệm trên mạng.
Thứ tư, phương thức quản lý và hỗ trợ gia đình từng bước tăng cường ứng dụng công nghệ và dữ liệu. Chỉ thị số 06-CT/TW (Ban Bí thư, 2021) đặt ra yêu cầu ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác gia đình. Đây là cơ sở để đổi mới hoạt động quản lý, cung cấp thông tin và hỗ trợ gia đình. Tuy nhiên, việc ứng dụng dữ liệu cần gắn với yêu cầu bảo vệ thông tin cá nhân và quyền riêng tư của các thành viên.
Như vậy, sự phát triển nhận thức của Đảng và Nhà nước về xây dựng gia đình không phải là sự thay thế các giá trị và chức năng nền tảng mà là quá trình kế thừa, bổ sung và cụ thể hóa các yêu cầu mới trong từng giai đoạn phát triển. Chuyển đổi số làm xuất hiện những điều kiện mới trong thực hiện chức năng gia đình, từ đó đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách và phương thức hỗ trợ gia đình.
4. Những vấn đề đặt ra đối với gia đình Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số
4.1. Khoảng cách số giữa các thế hệ và yêu cầu thích ứng của gia đình.
Sự khác biệt về năng lực và kinh nghiệm sử dụng công nghệ giữa các thế hệ là một vấn đề đáng chú ý. Trong nhiều gia đình, trẻ em và thanh niên tiếp cận công nghệ sớm hơn cha mẹ, ông bà. Điều này có thể tạo ra khoảng cách trong nhận thức, kỹ năng và khả năng kiểm soát các hoạt động trực tuyến. Sự khác biệt về năng lực số không đồng nghĩa với việc vai trò và thẩm quyền của cha mẹ bị đảo ngược, nhưng có thể làm thay đổi cách thức cha mẹ thực hiện chức năng giáo dục và định hướng con cái.
Nghiên cứu Disrupting Harm in Viet Nam năm 2022 cho thấy, 89% trẻ em từ 12 – 17 tuổi trong phạm vi khảo sát được xác định là người sử dụng internet, tức đã sử dụng internet trong ba tháng trước khảo sát. Tuy nhiên, chỉ 36% trẻ em sử dụng internet cho biết, đã nhận được thông tin về cách giữ an toàn trên mạng. Báo cáo cũng cho thấy, chỉ 25% người chăm sóc khuyến khích trẻ khám phá và học hỏi trên internet (ECPAT International et al., 2022). Những số liệu này gợi mở khoảng cách không chỉ nằm ở kỹ năng sử dụng công nghệ mà còn ở khả năng đồng hành, hướng dẫn và hỗ trợ trẻ em trong môi trường trực tuyến.
Nếu cha mẹ thiếu hiểu biết về môi trường số, họ có thể gặp khó khăn khi nhận diện những hoạt động và nguy cơ mà con em mình đang trải nghiệm. Ngược lại, việc chỉ sử dụng biện pháp cấm đoán có thể khiến trẻ tìm cách truy cập internet ngoài sự giám sát của gia đình. Vì vậy, vấn đề đặt ra là nâng cao năng lực số cho các thành viên, đặc biệt là cha mẹ và người cao tuổi, đồng thời tăng cường sự hỗ trợ giữa các thế hệ.
4.2. Biến đổi phương thức tương tác và duy trì tình cảm giữa các thành viên.
Công nghệ số tạo thêm phương thức tương tác cho gia đình. Các thành viên sống xa nhau có thể gọi video, nhắn tin, chia sẻ hình ảnh và duy trì liên hệ thường xuyên. Đối với những gia đình có người đi làm xa hoặc con cái học tập ở nơi khác, giao tiếp trực tuyến góp phần duy trì sự gắn kết và hỗ trợ đời sống tình cảm.
Tuy nhiên, tác động của công nghệ đối với quan hệ gia đình không diễn ra theo một chiều. Việc mỗi thành viên sử dụng thiết bị riêng trong thời gian dài có thể làm giảm cơ hội trò chuyện trực tiếp, chia sẻ cảm xúc và quan tâm đến nhau. Nghiên cứu về giao tiếp giữa cha mẹ và con cái trong các gia đình đô thị Việt Nam cũng cho thấy, internet vừa mở rộng cơ hội trao đổi, vừa có thể làm giảm thời gian và chất lượng giao tiếp trực tiếp trong một số hoàn cảnh (Nguyễn Thị Thái Lan et al., 2022).
Vì vậy, vấn đề cốt lõi không phải là công nghệ có làm suy giảm tình cảm gia đình hay không mà là các thành viên sử dụng công nghệ như thế nào và có duy trì được sự cân bằng giữa tương tác trực tuyến với giao tiếp trực tiếp hay không. Gia đình cần quan tâm đến chất lượng tương tác, thời gian dành cho nhau và khả năng chia sẻ những vấn đề trong đời sống thường ngày.
4.3. Thách thức đối với chức năng giáo dục và bảo vệ trẻ em.
Internet mở rộng cơ hội học tập, tìm kiếm thông tin và phát triển kỹ năng của trẻ em. Tuy nhiên, môi trường trực tuyến cũng tiềm ẩn các nguy cơ, như: tiếp xúc với nội dung không phù hợp, bắt nạt, dụ dỗ, xâm hại và bóc lột tình dục qua mạng. Những nguy cơ này đặt ra thách thức mới đối với chức năng giáo dục và bảo vệ trẻ em của gia đình.
Báo cáo Disrupting Harm in Viet Nam năm 2022 cho thấy, trong số trẻ em sử dụng internet được khảo sát, 8% từng nhận những bình luận tình dục về bản thân khiến các em cảm thấy không thoải mái trong vòng một năm trước khảo sát; 5% từng nhận hình ảnh tình dục không mong muốn. Báo cáo ước tính khoảng 1% trẻ em sử dụng internet từ 12 – 17 tuổi được khảo sát là nạn nhân của bóc lột và xâm hại tình dục trực tuyến trong thời gian một năm trước khảo sát (ECPAT International et al., 2022). Đây là những kết quả khảo sát có phạm vi và đối tượng cụ thể, không thể sử dụng để khái quát mọi dạng rủi ro trực tuyến hoặc mọi trẻ em Việt Nam.
Những bằng chứng này cho thấy, việc giáo dục và bảo vệ trẻ em ngày càng khó tách rời môi trường số. Cha mẹ không chỉ cần quan tâm đến hoạt động học tập, sinh hoạt trực tiếp mà còn phải giúp trẻ nhận diện thông tin không an toàn, biết cách ứng xử, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp vấn đề. Tuy nhiên, trách nhiệm bảo vệ trẻ em không thể chỉ đặt lên vai gia đình mà cần có sự tham gia của nhà trường, cơ quan quản lý, tổ chức xã hội và các nền tảng công nghệ.
4.4. Nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư và an toàn thông tin của các thành viên.
Khi các hoạt động giao tiếp, học tập, mua sắm, thanh toán và giải trí ngày càng diễn ra trên môi trường số (Ủy ban Quyền trẻ em Liên Hợp quốc, 2021), thông tin cá nhân của các thành viên gia đình cũng có nguy cơ bị thu thập, sử dụng hoặc chia sẻ không phù hợp. Những rủi ro, như: lộ lọt dữ liệu, giả mạo tài khoản, lừa đảo trực tuyến và sử dụng trái phép hình ảnh có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống vật chất, tinh thần và sự an toàn của gia đình.
Những thành viên có năng lực số hạn chế, đặc biệt là người cao tuổi và trẻ em, có thể gặp khó khăn trong việc nhận diện các hình thức lừa đảo hoặc đánh giá độ tin cậy của thông tin. Bên cạnh đó, việc chia sẻ hình ảnh, thông tin của người thân lên mạng xã hội mà không có sự đồng ý cũng đặt ra vấn đề về quyền riêng tư và trách nhiệm của mỗi thành viên. Do đó, bảo vệ gia đình trong môi trường số không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan đến nhận thức, kỹ năng, trách nhiệm và khả năng tự bảo vệ của các thành viên. Đây là nội dung cần được quan tâm trong quá trình hoàn thiện chính sách xây dựng gia đình hiện nay.
5. Định hướng hoàn thiện chính sách xây dựng gia đình Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số
Những vấn đề đặt ra cho thấy, chính sách xây dựng gia đình trong bối cảnh chuyển đổi số cần vừa bảo vệ các giá trị nền tảng vừa nâng cao khả năng thích ứng của các thành viên. Mục tiêu không phải là thay đổi các chức năng cơ bản của gia đình mà là hỗ trợ gia đình thực hiện tốt hơn các chức năng đó trong điều kiện môi trường sống và phương thức tương tác đang thay đổi.
Một là, nâng cao năng lực thích ứng số của các thành viên gia đình.
Khoảng cách số giữa các thế hệ cho thấy, cần quan tâm đến năng lực số của cả gia đình, không chỉ tập trung vào trẻ em hoặc nhóm người trẻ. Năng lực số cần được hiểu không đơn thuần là khả năng sử dụng thiết bị mà còn bao gồm khả năng tiếp cận, khai thác thông tin, giao tiếp, bảo vệ dữ liệu cá nhân và ứng xử có trách nhiệm trên môi trường trực tuyến. Cụ thể: (1) Đối với cha mẹ, cần tăng cường kiến thức và kỹ năng đồng hành cùng con trên môi trường mạng, nhận diện nguy cơ trực tuyến và trao đổi với con về những vấn đề các em gặp phải. (2) Đối với người cao tuổi, cần chú trọng các kỹ năng thiết thực, như: sử dụng dịch vụ trực tuyến, bảo vệ thông tin cá nhân và nhận diện các hình thức lừa đảo. (3) Đối với trẻ em, cần trang bị khả năng lựa chọn thông tin, ứng xử phù hợp và tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp tình huống không an toàn.
Trong quá trình này, có thể phát huy quan hệ hỗ trợ giữa các thế hệ. Con cháu hướng dẫn ông bà, cha mẹ sử dụng công nghệ; ngược lại, người lớn truyền đạt kinh nghiệm sống, kỹ năng ứng xử và những giá trị cần thiết. Đây vừa là cách thu hẹp khoảng cách số, vừa tạo thêm cơ hội tương tác và gắn kết giữa các thành viên.
Hai là, tăng cường bảo vệ các thành viên, nhất là trẻ em, trên môi trường số.
Chức năng bảo vệ của gia đình cần được mở rộng từ không gian sống trực tiếp sang môi trường trực tuyến (Ủy ban Quyền trẻ em Liên Hợp Quốc, 2021). Đối với trẻ em, cách tiếp cận chỉ dựa vào kiểm soát hoặc cấm đoán không còn phù hợp khi internet đã trở thành một phần quan trọng trong học tập, giao tiếp và giải trí. Cần chuyển mạnh hơn sang giáo dục, hướng dẫn, giám sát phù hợp với độ tuổi và hỗ trợ trẻ em sử dụng internet an toàn.
Việc bảo vệ trẻ cần gắn với tôn trọng quyền riêng tư, sự phát triển và khả năng tự chủ của trẻ theo từng giai đoạn trưởng thành. Cha mẹ cần tạo môi trường để trẻ có thể chia sẻ khi gặp vấn đề, không sợ bị trách phạt hoặc quy kết. Đồng thời, cần nâng cao trách nhiệm của nhà trường, cơ quan quản lý và doanh nghiệp cung cấp nền tảng số trong phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi xâm hại trẻ em trên mạng. Bên cạnh đó, chính sách gia đình cần được kết nối chặt chẽ hơn với chính sách bảo vệ trẻ em, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin. Việc hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực thi cần hướng đến bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các thành viên, nhất là những nhóm dễ bị tổn thương trong môi trường số.
Ba là, hoàn thiện cơ chế phối hợp và phát triển dịch vụ hỗ trợ gia đình.
Cần tăng cường phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức xã hội và doanh nghiệp công nghệ trong giáo dục, phòng ngừa và hỗ trợ xử lý các vấn đề phát sinh. Quan tâm phát triển các dịch vụ hỗ trợ gia đình, như: tư vấn tâm lý, tư vấn pháp lý, hỗ trợ trẻ em bị bắt nạt hoặc xâm hại trên mạng, hướng dẫn kỹ năng số cho cha mẹ và người cao tuổi. Những dịch vụ này cần dễ tiếp cận, có khả năng hỗ trợ kịp thời và phù hợp với các nhóm gia đình khác nhau. Đặc biệt, cần có cơ chế để trẻ em biết nơi tìm kiếm sự trợ giúp và có thể phản ánh vấn đề một cách an toàn.
Tiếp tục ứng dụng công nghệ trong quản lý nhà nước về gia đình, nâng cao chất lượng thông tin phục vụ hoạch định chính sách và tổ chức các hoạt động hỗ trợ. Việc xây dựng, quản lý và sử dụng dữ liệu về gia đình cần tuân thủ các nguyên tắc bảo vệ thông tin cá nhân, bảo đảm an toàn dữ liệu và tránh sử dụng dữ liệu vượt quá mục đích cần thiết.
Ba định hướng trên có mối quan hệ bổ sung cho nhau. Nâng cao năng lực số giúp các thành viên chủ động thích ứng; tăng cường bảo vệ giúp giảm thiểu rủi ro; còn cơ chế phối hợp và dịch vụ hỗ trợ tạo điều kiện để gia đình không phải đơn độc giải quyết những vấn đề vượt quá khả năng của mình. Đây là những yêu cầu cần được chú trọng trong quá trình hoàn thiện chính sách xây dựng gia đình Việt Nam hiện nay.
6. Kết luận
Quá trình đổi mới cho thấy, nhận thức của Đảng và Nhà nước về xây dựng gia đình Việt Nam không ngừng được bổ sung và phát triển, từ việc chú trọng các chức năng cơ bản đến quan tâm toàn diện hơn đến chất lượng đời sống, các giá trị và quan hệ gia đình. Trong bối cảnh chuyển đổi số, những chức năng nền tảng của gia đình vẫn được duy trì nhưng điều kiện và phương thức thực hiện đã có những thay đổi đáng kể.
Chuyển đổi số vừa mở ra cơ hội tăng cường kết nối, tiếp cận tri thức và dịch vụ, vừa đặt ra những thách thức về khoảng cách số giữa các thế hệ, chất lượng tương tác, giáo dục và bảo vệ trẻ em, quyền riêng tư và an toàn thông tin. Những vấn đề này cho thấy, xây dựng gia đình trong giai đoạn hiện nay không thể chỉ dừng ở việc gìn giữ các giá trị truyền thống mà cần chú trọng nâng cao năng lực thích ứng của các thành viên và phát triển hệ thống hỗ trợ gia đình.
Vì vậy, hoàn thiện chính sách xây dựng gia đình Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số cần kết hợp giữa bảo vệ các giá trị nền tảng với đổi mới phương thức giáo dục, chăm sóc và bảo vệ các thành viên; đồng thời tăng cường phối hợp giữa gia đình, nhà trường, Nhà nước, cộng đồng và doanh nghiệp công nghệ. Đây là yêu cầu cần thiết để gia đình tiếp tục phát huy vai trò là nền tảng của xã hội, đồng thời thích ứng chủ động và an toàn với những biến đổi của thời đại số.
Tài liệu tham khảo:
Ban Bí thư (2005). Chỉ thị số 49-CT/TW ngày 21/02/2005 về xây dựng gia đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Ban Bí thư (2021). Chỉ thị số 06-CT/TW ngày 24/6/2021 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xây dựng gia đình trong tình hình mới.
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (1998). Nghị quyết số 03-NQ/TW ngày 16/7/1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2014). Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
Bronfenbrenner, U. (1979). The ecology of human development: Experiments by nature and design. Harvard University Press. https://www.jstor.org/stable/j.ctv26071r6
Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
ECPAT International, INTERPOL, & UNICEF Office of Research – Innocenti. (2022). Disrupting Harm in Viet Nam: Evidence on online child sexual exploitation and abuse. UNICEF Office of Research – Innocenti. https://www.unicef.org/innocenti/media/4181/file/DH-Viet-Nam-Report-2022.pdf
Nguyễn Thị Thái Lan, Lê Thị Kim Dung, Trần Văn Công, Lê Duy Chương, Nguyễn Hồng Kiên, & Nguyễn Đức Nam (2022). The influence of the internet on parent-child communication in urban areas: Results and implications for services and policy development. Sociology, 10(2), 25–39. https://csdlkhoahoc.hueuni.edu.vn/data/2023/6/Vol_10_02_2022-Nguyen_Thi_Thai_Lan_cong_su_(1).pdf
Parsons, T., & Bales, R. F. (1955). Family, socialization and interaction process. Free Press. https://books.google.com/books?id
Quốc hội (1986). Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986.
Quốc hội (2000). Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000.
Quốc hội (2006). Luật Bình đẳng giới năm 2006.
Quốc hội (2007). Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2007.
Quốc hội (2014). Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014.
Quốc hội (2022). Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022.
Thủ tướng Chính phủ (2012). Quyết định số 629/QĐ-TTg ngày 29/5/2012 phê duyệt Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2017). Chỉ thị số 11/CT-TTg ngày 29/3/2017 về đẩy mạnh giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình.
Thủ tướng Chính phủ (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
Thủ tướng Chính phủ (2021). Quyết định số 2238/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030.
Ủy ban Quyền trẻ em Liên Hợp quốc (2021). General comment No. 25 (2021) on children’s rights in relation to the digital environment (CRC/C/GC/25). Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. https://www.unicef.org/bulgaria/en/media/10596/file.
