Strengthening accountability of commune-level authorities under Vietnam’s two-tier local government model
TS. Mai Hữu Bốn
Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại TP. Hồ Chí Minh
Email:maihuubon0603@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam đã làm thay đổi cơ bản cấu trúc quản trị địa phương, trong đó cấp xã trở thành cấp chính quyền trực tiếp đảm nhiệm nhiều hơn các thẩm quyền quản lý nhà nước, giải quyết thủ tục hành chính và cung ứng dịch vụ công. Sự dịch chuyển thẩm quyền này đã làm tăng thêm quyền quyết định, mức độ tự chủ và trách nhiệm quản trị của chính quyền cấp xã, đồng thời đặt ra yêu cầu phải bảo đảm quyền lực được thực thi gắn với trách nhiệm, khả năng giám sát và nghĩa vụ giải trình tương xứng. Trước thực trạng đó, việc nhận diện các yêu cầu mới đặt ra và đề xuất các giải pháp tăng cường trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã là việc làm cần thiết nhằm thiết lập cơ chế trách nhiệm giải trình phù hợp hơn với vị trí và phạm vi quyền lực mới của chính quyền cấp xã trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở Việt Nam.
Từ khóa: Trách nhiệm giải trình; chính quyền cấp xã; chính quyền địa phương; chính quyền địa phương hai cấp.
Abstract: The implementation of Vietnam’s two-tier local government model has fundamentally transformed the structure of local governance. Under this model, commune-level authorities have become a tier of government directly responsible for exercising a broader range of state management powers, handling administrative procedures, and delivering public services. This shift in authority has expanded the decision-making powers, autonomy, and governance responsibilities of commune-level authorities, while also creating a greater need to ensure that the exercise of power is accompanied by corresponding accountability, effective oversight, and obligations to explain and justify decisions and actions. Against this backdrop, identifying emerging requirements and proposing solutions to strengthen the accountability of commune-level authorities are essential to establishing an accountability mechanism that is better suited to their new institutional position and expanded scope of authority under Vietnam’s two-tier local government model.
Keywords: Accountability; commune-level authorities; local government; two-tier local government model.
1. Sự thay đổi về thẩm quyền của cấp xã khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp
Việc chuyển từ mô hình chính quyền địa phương ba cấp sang hai cấp từ ngày 01/7/2025 không chỉ làm giảm một tầng trung gian hành chính mà còn làm thay đổi vị trí thể chế của chính quyền cấp xã trong hệ thống quản trị địa phương. Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 xác định đơn vị hành chính được tổ chức thành cấp tỉnh và cấp xã, đồng thời yêu cầu phân định rõ thẩm quyền giữa hai cấp, bảo đảm những công việc thuộc thẩm quyền của chính quyền địa phương do chính quyền địa phương quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm (Quốc hội, 2025a). Đối với nhiệm vụ được phân quyền, chính quyền địa phương được tự chủ trong ra quyết định, tổ chức thi hành và tự chịu trách nhiệm trong phạm vi thẩm quyền. Như vậy, thay đổi có ý nghĩa thực chất không chỉ nằm ở việc không còn cấp huyện mà ở sự dịch chuyển nơi đặt quyền quyết định: quan hệ quản lý tỉnh – xã trở nên trực tiếp hơn và cấp xã trở thành một trong hai cấp trực tiếp thực hiện quyền lực nhà nước ở địa phương.
Để vận hành mô hình mới, Chính phủ đã ban hành 28 nghị định về phân định thẩm quyền, phân quyền và phân cấp trong nhiều lĩnh vực quản lý nhà nước. Về bản chất, đây không phải là sự chuyển giao đồng nhất theo một phương thức: có nhiệm vụ được phân định lại do không còn cấp huyện; có thẩm quyền được phân quyền theo luật; có nhiệm vụ được cấp trên phân cấp thực hiện thường xuyên; và trong phạm vi pháp luật cho phép còn có cơ chế ủy quyền. Dù hình thức pháp lý khác nhau, song xu hướng chung là nhiều quyền quản lý và tổ chức thực thi được đưa gần hơn tới cấp xã, làm tăng không chỉ khối lượng công việc mà cả ở phạm vi quyết định và trách nhiệm đối với kết quả thực thi (Báo Chính phủ, 2025).
Sự mở rộng thẩm quyền này thể hiện trước hết ở phạm vi quản lý nhà nước trên địa bàn. Cấp xã hiện trực tiếp thực hiện nhiều nhiệm vụ trong các lĩnh vực đất đai, tư pháp, hộ tịch, xây dựng, tài chính, nội vụ và các lĩnh vực chuyên ngành khác. Đồng thời, vai trò của cấp xã trong giải quyết thủ tục hành chính và cung ứng dịch vụ công cũng tăng lên rõ rệt. Nghị định số 118/2025/NĐ-CP ngày 09/6/2025 về thực hiện thủ tục hành chính theo cơ chế một cửa, một cửa liên thông tại bộ phận một cửa và Cổng dịch vụ công quốc gia, đã quy định Trung tâm Phục vụ hành chính công cấp xã là tổ chức hành chính thuộc Ủy ban nhân dân (UBND) cấp xã (Chính phủ, 2025a). Trung tâm này có thể tiếp nhận thủ tục thuộc thẩm quyền của UBND, Chủ tịch UBND và các cơ quan chuyên môn cấp xã, đồng thời tiếp nhận thủ tục không phụ thuộc địa giới hành chính trong phạm vi cấp tỉnh. Điều này đã làm thay đổi vị thế của cấp xã từ một điểm thực hiện các thủ tục cơ sở tương đối giới hạn thành đầu mối trực tiếp của một phạm vi giao dịch hành chính rộng hơn giữa Nhà nước với người dân, doanh nghiệp.
Trong lĩnh vực đất đai, theo Nghị định số 151/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương hai cấp, phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực đất đai, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 (Chính phủ, 2025c), một số thẩm quyền mà Luật Đất đai trước đó xác định cho UBND cấp huyện được chuyển cho chủ tịch UBND cấp xã, trong đó có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất trong một số trường hợp và xác định lại diện tích đất ở gắn với cấp Giấy chứng nhận. Sau khi Nghị định này được sửa đổi, bổ sung, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Văn bản hợp nhất số 41/VBHN-BNNMT ngày 02/4/2026 để cập nhật quy định hiện hành (Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 2026). Quy định này cho thấy, quyết định của cấp xã không còn chỉ mang tính tổ chức thực hiện mà có thể trực tiếp xác lập, công nhận những quyền tài sản quan trọng của người dân, qua đó làm tăng thẩm quyền pháp lý và trách nhiệm gắn với quyết định hành chính ở cấp cơ sở.
Trong khi đó, ở lĩnh vực tư pháp – hộ tịch, Nghị định số 120/2025/NĐ-CP ngày 11/6/2025 của Chính phủ quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương hai cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp cũng đã chuyển các nhiệm vụ của UBND cấp huyện, Chủ tịch UBND cấp huyện, Phòng Tư pháp và công chức hộ tịch cấp huyện sang các chủ thể tương ứng ở cấp xã (Chính phủ, 2025b). UBND cấp xã thực hiện phạm vi đăng ký hộ tịch rộng hơn, bao gồm cả những thủ tục có yếu tố nước ngoài. Đồng thời khai thác Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử và báo cáo trực tiếp cấp tỉnh về công tác quản lý hộ tịch. So với cấu trúc trước đây, việc xác lập hoặc xác nhận nhiều tình trạng pháp lý của cá nhân, vì vậy được đưa trực tiếp xuống cấp xã. Sự thay đổi này đã góp phần rút ngắn tầng nấc xử lý nhưng đồng thời đòi hỏi cấp xã thực hiện những công việc có mức độ phức tạp hơn về pháp lý và yêu cầu chuyên môn cao hơn.
Quy mô thực thi trên thực tế bước đầu cũng phản ánh mức độ gia tăng vai trò của cấp xã. Theo Nghị quyết số 268/NQ-CP ngày 31/8/2025 của Chính phủ, từ ngày 01/7 đến 23/8/2025, 34 tỉnh, thành phố tiếp nhận khoảng 6,5 triệu hồ sơ thủ tục hành chính, trong đó riêng cấp xã tiếp nhận khoảng 4,8 triệu hồ sơ; 73,8% hồ sơ được tiếp nhận trực tuyến, 80% tổng số hồ sơ đã được trả kết quả và 72% tổng số hồ sơ được giải quyết đúng hoặc trước hạn (Chính phủ, 2025d). Mặc dù đây là số liệu của giai đoạn đầu vận hành nhưng đã cho thấy, cấp xã đã trở thành nơi trực tiếp xử lý phần lớn giao dịch hành chính trong cấu trúc mới. Do đó, sự gia tăng thẩm quyền không chỉ thể hiện ở số lượng quy định được chuyển giao mà đã thực sự chuyển hóa thành khối lượng quyết định và hoạt động công vụ tác động trực tiếp đến người dân, doanh nghiệp.
Song song với việc mở rộng thẩm quyền chuyên ngành, cấu trúc tổ chức và quyền quản lý nội bộ của chính quyền cấp xã cũng được điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn với vai trò mới. Nghị định số 370/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 150/2025/NĐ-CP quy định tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc UBND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và UBND xã, phường, đặc khu thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, có hiệu lực từ 01/01/2026, quy định phòng chuyên môn cấp xã có con dấu, tài khoản riêng (Chính phủ, 2025đ). Trưởng phòng do chủ tịch UBND cấp xã bổ nhiệm và chịu trách nhiệm trước UBND, chủ tịch UBND cấp xã và trước pháp luật. Chính quyền cấp xã được quyết định việc thành lập các phòng chuyên môn sau khi Hội đồng nhân dân (HĐND) cùng cấp quyết định theo thẩm quyền. UBND cấp tỉnh xác định khung tổ chức căn cứ vào dân số, diện tích, trình độ phát triển, điều kiện kinh tế – xã hội và mức độ phân quyền, phân cấp. Việc tổ chức bộ máy cấp xã vì vậy không còn đơn thuần theo một khuôn mẫu đồng nhất mà gắn nhiều hơn với phạm vi quản trị và khối lượng nhiệm vụ thực tế.
Sự thay đổi này còn được thể hiện ở chế độ công vụ mới. Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15 và Nghị định số 361/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 chuyển mạnh việc quản lý công chức sang vị trí việc làm (Quốc hội, 2025; Chính phủ, 2025e). Riêng với cấp xã, có danh mục vị trí việc làm, yêu cầu xây dựng bản mô tả công việc, khung năng lực và xác định tỷ lệ công chức cho từng vị trí. Cách tổ chức này đã tạo điều kiện liên kết chặt hơn giữa thẩm quyền – nhiệm vụ – vị trí thực hiện – sản phẩm đầu ra, thay vì chỉ quản lý theo biên chế hoặc chức danh. Đồng thời, khi Chủ tịch UBND cấp xã có phạm vi lãnh đạo, điều hành rộng hơn, có quyền phân công, ủy quyền và quản lý các phòng chuyên môn, trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu cũng có trọng lượng lớn hơn trong cấu trúc quản trị mới.
Trong năm 2026, quá trình tái phân bổ thẩm quyền vẫn tiếp tục được rà soát và hoàn thiện. Nghị quyết số 221/NQ-CP ngày 09/8/2026 của Chính phủ ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận số 76-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIV) về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đã yêu cầu đánh giá lại các nhiệm vụ đã phân cấp, phân quyền, phân định cho địa phương, nhất là cấp xã, theo mức độ phù hợp và khả năng thực hiện, đồng thời nhấn mạnh phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, gắn thẩm quyền với nhân lực, kinh phí, dữ liệu, hạ tầng số, công cụ thực thi và hậu kiểm (Chính phủ, 2026).
2. Một số yêu cầu mới đặt ra
Sự gia tăng thẩm quyền của chính quyền cấp xã trong mô hình hai cấp đã làm thay đổi phạm vi quyền quyết định và cấu trúc trách nhiệm gắn với việc thực thi quyền lực. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 yêu cầu xác định rõ nội dung, phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn mà chính quyền địa phương được quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả, đồng thời đặt trách nhiệm giải trình gắn với kiểm soát quyền lực thành một nguyên tắc tổ chức, hoạt động của chính quyền địa phương (Quốc hội, 2025a). Vì vậy, vấn đề đặt ra không đơn thuần là bổ sung nghĩa vụ báo cáo khi cấp xã được giao thêm việc, mà là điều chỉnh cơ chế giải trình tương ứng với một cấp chính quyền có quyền tự chủ và khả năng tác động trực tiếp hơn đến người dân, doanh nghiệp. Các yêu cầu đặt ra đó có thể được nhìn nhận ở các khía cạnh sau:
Thứ nhất, yêu cầu xác định rõ chủ thể và cá thể hóa trách nhiệm trong thực thi thẩm quyền.
Khi quyền quyết định được dịch chuyển xuống cấp xã, câu hỏi “cơ quan nào có thẩm quyền?” cần được nối tiếp bằng câu hỏi “ai chịu trách nhiệm đối với quyết định và kết quả cuối cùng?”. Trong cấu trúc thẩm quyền mới, một công việc có thể liên quan đến UBND cấp xã với tư cách cơ quan hành chính tập thể, chủ tịch UBND với tư cách người đứng đầu, Phó Chủ tịch được phân công, Trưởng phòng chuyên môn, công chức tham mưu và trong những trường hợp nhất định còn có quan hệ phân cấp hoặc ủy quyền với cấp trên. Nghị định số 370/2025/NĐ-CP đã cụ thể hóa một phần chuỗi trách nhiệm này khi quy định Trưởng phòng chuyên môn cấp xã chịu trách nhiệm trước UBND, chủ tịch UBND cấp xã và trước pháp luật về thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của phòng; cấp phó chịu trách nhiệm về nhiệm vụ được phân công. Đây là cơ sở để phân biệt trách nhiệm tập thể với trách nhiệm cá nhân trong quá trình thực thi công vụ.
Yêu cầu cá thể hóa trách nhiệm càng được đặt ra rõ hơn khi chế độ công vụ chuyển sang quản lý theo vị trí việc làm. Luật Cán bộ, công chức số 80/2025/QH15 quy định việc đánh giá phải được định lượng tối đa về tiến độ, chất lượng, hiệu quả, gắn với vị trí việc làm (Quốc hội, 2025b). Kết quả thực hiện nhiệm vụ cần được xem xét thông qua số lượng, chất lượng và tiến độ của sản phẩm. Nghị định số 361/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ quy định về vị trí việc làm, tiếp tục yêu cầu cơ quan sử dụng công chức cấp xã xác định từng vị trí, xây dựng bản mô tả công việc và khung năng lực (Chính phủ, 2025e). Những quy định này đã tạo điều kiện chuyển từ cách xác định trách nhiệm theo chức danh chung sang gắn trách nhiệm với công việc và đầu ra cụ thể.
Thực tế, quá trình hoàn thiện mô hình cũng cho thấy, đây không chỉ là yêu cầu mang tính lý thuyết. Nghị quyết số 221/NQ-CP ngày 09/8/2026 của Chính phủ ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận số 76-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIV) về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã yêu cầu tiếp tục xử lý các quy định chồng chéo, giao thoa, chưa rõ trách nhiệm, theo hướng “bảo đảm một việc có một cơ quan chủ trì, một đầu mối chịu trách nhiệm chính, một nguồn dữ liệu dùng chung, một quy trình phối hợp liên thông và một cơ chế kiểm tra, giám sát” (Chính phủ, 2026). Vì vậy, yêu cầu cốt lõi của trách nhiệm giải trình trong cấu trúc thẩm quyền mới là mỗi thẩm quyền phải gắn với một “địa chỉ nhận trách nhiệm” để có thể nhận diện: ai quyết định, ai tham mưu, ai tổ chức thực hiện và ai phải giải thích khi kết quả không đạt yêu cầu. Nếu không được phân định rõ, việc mở rộng quyền cho cấp xã có thể làm tăng quyền tự chủ nhưng đồng thời khiến trách nhiệm bị phân tán giữa nhiều chủ thể khác nhau, khó kiểm soát.
Thứ hai, yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát và hậu kiểm tương xứng với mức độ phân quyền và tự chủ.
Phân quyền chỉ tạo ra tính chủ động thực chất khi cấp được trao quyền có không gian quyết định tương ứng. Tuy nhiên, khi càng giảm sự can thiệp thường xuyên của cấp trên thì càng phải tăng khả năng phát hiện, đánh giá và xử lý sau khi quyền lực được thực thi. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đã xác định phân quyền, phân cấp phải bảo đảm quyền lực nhà nước được kiểm soát hiệu quả; cơ quan, cá nhân ủy quyền có trách nhiệm theo dõi, hướng dẫn, kiểm tra và đánh giá việc thực hiện nhiệm vụ được ủy quyền. Điều đó cho thấy kiểm soát trong mô hình hai cấp cần được dịch chuyển trọng tâm từ can thiệp vào từng quyết định sang kiểm soát tính hợp pháp, kết quả thực hiện và trách nhiệm sau quyết định.
Xét ở chiều ngang, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025, đã tăng tính ràng buộc của hoạt động giám sát (Quốc hội, 2025c). Nghị quyết giám sát của HĐND có giá trị bắt buộc thực hiện. Kết luận, kiến nghị của Thường trực HĐND, Các ban của HĐND và đại biểu HĐND phải được chủ thể chịu giám sát thực hiện. Trường hợp không thực hiện hoặc thực hiện không đúng, chủ thể giám sát có thể yêu cầu báo cáo, giải trình. Nếu giải trình không đáp ứng, việc xử lý hoặc kiến nghị xử lý được đặt ra theo thẩm quyền. Cơ chế này đã tạo cho việc giám sát tiến gần hơn tới một chu trình trách nhiệm giải trình đầy đủ: phát hiện vấn đề – yêu cầu giải thích – đánh giá – theo dõi – xử lý.
Còn ở chiều dọc, quá trình triển khai thực hiện và vận hành mô hình chính quyền địa phương 02 cấp bước đầu cho thấy, việc chuyển giao quyền cần tiếp tục gắn với điều kiện thực hiện và cơ chế kiểm soát sau phân quyền. Nghị quyết số 268/NQ-CP ngày 31/8/2025 ghi nhận một số trường hợp phân cấp, phân quyền còn hình thức, hướng dẫn chưa đầy đủ, nguồn nhân lực cơ sở vừa thừa vừa thiếu, hạ tầng công nghệ thông tin chưa đồng bộ (Chính phủ, 2025d). Đến Nghị quyết số 221/NQ-CP ngày 09/8/2026, Chính phủ tiếp tục yêu cầu đánh giá mức độ phù hợp và khả năng thực hiện của các nhiệm vụ giao cho cấp xã, đồng thời xác định phân quyền phải gắn với nhân lực, kinh phí, dữ liệu, công cụ thực thi và cơ chế hậu kiểm (Chính phủ, 2026).
Thứ ba, yêu cầu tăng trách nhiệm giải trình trực tiếp trước người dân.
Khi nhiều quyết định và thủ tục về đất đai, hộ tịch, xây dựng, an sinh và các dịch vụ thiết yếu được giải quyết trực tiếp hơn tại cấp xã, việc giải trình sẽ không thể chỉ vận hành theo chiều chính quyền cấp xã báo cáo lên cấp tỉnh hoặc UBND báo cáo trước HĐND. Chính người dân, doanh nghiệp chịu tác động của quyết định hành chính cũng trở thành chủ thể quan trọng trong quan hệ giải trình. Điều 43 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đã thể chế hóa quan hệ này khi quy định chính quyền cấp xã phải tổ chức đối thoại với Nhân dân ít nhất mỗi năm một lần hoặc khi có ít nhất 10% tổng số cử tri yêu cầu và kết quả đối thoại phải được thông báo công khai.
Trước đó, cơ chế này còn được điều chỉnh trong Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, trong đó xác định công dân có quyền được công khai và yêu cầu cung cấp thông tin, giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật của chính quyền cấp xã (Quốc hội, 2022). UBND cấp xã có trách nhiệm duy trì hệ thống tiếp nhận góp ý, kiến nghị, phản ánh và xem xét, giải quyết, giải trình, trả lời kịp thời. Từ ngày 01/9/2026, Luật Tiếp cận thông tin năm 2026 còn xác định rõ đầu mối của UBND cấp xã có trách nhiệm cung cấp cho công dân trên địa bàn những thông tin do HĐND, UBND, Chủ tịch UBND và các cơ quan thuộc cấp xã tạo ra theo phạm vi luật định (Quốc hội, 2026). Những quy định này đã tạo cơ sở thông tin cần thiết cho giải trình, nhưng công khai và cung cấp thông tin mới chỉ là điều kiện ban đầu; trách nhiệm giải trình chỉ có thể được đảm bảo đầy đủ hơn khi người dân có khả năng đặt vấn đề và cơ quan công quyền có nghĩa vụ giải thích, phản hồi có căn cứ.
Thứ tư, yêu cầu chuyển từ trách nhiệm giải trình thiên về tuân thủ sang trách nhiệm giải trình gắn với kết quả và dữ liệu.
Khối lượng giao dịch hành chính lớn cùng quá trình số hóa đang tạo điều kiện để trách nhiệm giải trình chuyển từ việc chủ yếu chứng minh “đã thực hiện đúng quy trình” sang đồng thời trả lời “kết quả đạt được là gì và ai chịu trách nhiệm về kết quả đó”. Khung pháp lý về công vụ và tổ chức xử lý thủ tục cũng đang tạo ra ba tầng dữ liệu có thể hỗ trợ giải trình: dữ liệu về vị trí và nhiệm vụ của công chức; dữ liệu về quá trình xử lý công việc và dữ liệu về kết quả đầu ra. Luật Cán bộ, công chức năm 2025 yêu cầu đánh giá thường xuyên, đa chiều, định lượng gắn với tiến độ, chất lượng và sản phẩm theo vị trí việc làm; Nghị định số 361/2025/NĐ-CP yêu cầu xây dựng bản mô tả công việc, khung năng lực cho từng vị trí cấp xã. Nghị quyết số 221/NQ-CP tiếp tục yêu cầu đổi mới đánh giá cán bộ theo sản phẩm, kết quả đầu ra và áp dụng quản trị theo dữ liệu, đồng thời xác lập nguyên tắc một nguồn dữ liệu dùng chung trong phối hợp thực hiện nhiệm vụ.
Tuy nhiên, số hóa không đồng nghĩa với trách nhiệm giải trình. Dữ liệu chỉ tạo khả năng truy vết “ai – làm gì – khi nào – kết quả ra sao”. Để trở thành cơ chế giải trình, dữ liệu đó còn phải có tiêu chuẩn đánh giá, chủ thể được quyền tiếp cận và giám sát, nghĩa vụ giải thích khi kết quả sai lệch, cùng cơ chế yêu cầu khắc phục. Trên thực tế vẫn ghi nhận hạ tầng công nghệ thông tin thiếu đồng bộ, kết nối chưa ổn định tại một số địa phương, trong khi yêu cầu mới không phải đơn giản là số hóa thêm quy trình, mà là chuyển dần sang một cơ chế trách nhiệm giải trình trong đó kết quả thực thi và dấu vết dữ liệu trở thành căn cứ khách quan để đánh giá và xác định trách nhiệm.
3. Giải pháp tăng cường trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã
Việc mở rộng thẩm quyền cho chính quyền cấp xã chỉ phát huy hiệu quả khi quyền quyết định được đặt trong một cơ chế có khả năng xác định trách nhiệm, yêu cầu giải thích, kiểm chứng kết quả và xử lý những sai lệch phát sinh. Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đã xác lập nguyên tắc phân quyền, phân cấp phải bảo đảm công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực; đồng thời quy định chủ thể phân cấp có trách nhiệm bảo đảm điều kiện thực hiện, theo dõi, hướng dẫn, kiểm tra, còn chủ thể được phân cấp phải chịu trách nhiệm về kết quả. Để tăng cường trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trong thời gian tới cần nghiên cứu các giải pháp sau:
Một là, xác định rõ trách nhiệm, thẩm quyền cá nhân trong quá trình phân quyền, phân cấp và ủy quyền.
Theo đó, cần chuyển từ việc chủ yếu xác định thẩm quyền của cơ quan sang đồng thời xác định cá nhân chịu trách nhiệm trong từng chuỗi công việc. Yêu cầu này đặc biệt quan trọng khi một nhiệm vụ có thể thuộc trách nhiệm của UBND cấp xã, chủ tịch UBND, phó chủ tịch, phòng chuyên môn và công chức tham mưu. Pháp luật hiện hành đã phân biệt khá rõ trách nhiệm của bên phân cấp, bên nhận phân cấp, bên ủy quyền và bên nhận ủy quyền. Riêng chủ tịch UBND cấp xã có thể ủy quyền cho công chức thuộc UBND thực hiện một số nhiệm vụ, quyền hạn trong phạm vi và thời hạn xác định. Vấn đề tiếp theo là cần chuyển những quy định pháp lý này thành cơ chế xác định trách nhiệm cụ thể trong hoạt động công vụ hằng ngày.
Đối với những nhóm nhiệm vụ có khối lượng lớn, tác động trực tiếp đến quyền lợi của người dân hoặc có mức độ rủi ro cao, UBND cấp xã nên chuẩn hóa một “ma trận” thẩm quyền – trách nhiệm – giải trình gắn với quy chế làm việc và quy trình nội bộ hiện có. Ma trận cần làm rõ: căn cứ và phạm vi thẩm quyền; chủ thể quyết định; chủ thể tham mưu; người tổ chức thực hiện; sản phẩm hoặc kết quả phải đạt; thời hạn; dữ liệu chứng minh; chủ thể có quyền giám sát; trường hợp phát sinh nghĩa vụ giải trình và trách nhiệm khi kết quả không đạt. Đây không phải một thủ tục hành chính mới mà là phương thức tích hợp những thông tin vốn đã phân tán trong quy chế làm việc, văn bản phân công, quy trình nghiệp vụ và hồ sơ điện tử.
Cơ chế này cần được liên thông với quản lý công chức theo vị trí việc làm. Nghị định số 361/2025/NĐ-CP yêu cầu xác định vị trí việc làm cụ thể, xây dựng bản mô tả công việc và khung năng lực; Nghị quyết số 221/NQ-CP tiếp tục đặt yêu cầu “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ tiến độ, rõ kết quả” và xử lý tình trạng chồng chéo, giao thoa, chưa rõ trách nhiệm. Vì vậy, trách nhiệm của chủ tịch UBND, trưởng phòng và công chức chuyên môn có thể được gắn trực tiếp với sản phẩm, thời hạn và kết quả của vị trí đảm nhiệm, thay vì chỉ xác định chung theo chức danh. Đồng thời, phải bảo lưu trách nhiệm của cấp tỉnh khi phân cấp nhưng không bảo đảm các điều kiện cần thiết mà pháp luật đặt ra.
Hai là, đổi mới cơ chế giám sát và hậu kiểm theo kết quả thực thi công vụ.
Mức độ tự chủ cao hơn của cấp xã đòi hỏi thay đổi phương thức kiểm soát, thay vì tái lập sự can thiệp chi tiết của cấp trên dưới hình thức khác. Đối với những nội dung pháp luật không bắt buộc phải kiểm soát trước, trọng tâm nên từng bước chuyển sang xác lập tiêu chuẩn – theo dõi dữ liệu – đánh giá kết quả – hậu kiểm – xử lý trách nhiệm. Cách tiếp cận này vừa duy trì không gian chủ động của cấp xã, vừa bảo đảm quyền lực được kiểm soát sau khi được thực thi.
Đối với HĐND cấp xã, cần khai thác đầy đủ những công cụ mà Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025 đã quy định. Luật mới nhấn mạnh giám sát có trọng tâm, trọng điểm; tăng tính ràng buộc của nghị quyết, kết luận và kiến nghị giám sát; đồng thời bổ sung yêu cầu ứng dụng công nghệ, liên thông và chia sẻ dữ liệu trong hoạt động giám sát (Quốc hội, 2025c). Vì vậy, chất lượng giám sát của HĐND không nên chỉ đánh giá chủ yếu qua số cuộc giám sát mà qua khả năng lựa chọn đúng vấn đề rủi ro, tiếp cận dữ liệu, chất vấn trên cơ sở bằng chứng và theo dõi đến cùng việc thực hiện kiến nghị. Những trường hợp chậm hoặc không thực hiện kết luận giám sát phải quy định yêu cầu bắt buộc báo cáo, giải trình và xem xét trách nhiệm đúng thời hạn theo quy định.
Trong mối quan hệ giữa cấp tỉnh – cấp xã, cấp tỉnh cần chuyển mạnh hơn sang vai trò thiết lập tiêu chuẩn, hướng dẫn chuyên môn, cung cấp hạ tầng và theo dõi các chỉ báo bất thường để lựa chọn đối tượng hậu kiểm. Những lĩnh vực có tác động lớn đến quyền, lợi ích của người dân hoặc có mức độ rủi ro cao có thể được giám sát với cường độ lớn hơn. Ngược lại, không nên áp dụng cùng một mức độ kiểm tra cho mọi xã và mọi loại nhiệm vụ. Nghị quyết số 221/NQ-CP đã đặt yêu cầu phân quyền gắn với nhân lực, dữ liệu, công cụ thực thi, kiểm tra và đánh giá kết quả. Đây là cơ sở để chuyển từ “quản lý thay” sang hỗ trợ năng lực kết hợp giám sát kết quả.
Ba là, thể chế hóa trách nhiệm giải trình trực tiếp với người dân.
Trách nhiệm giải trình trước người dân cần được tổ chức thành một chu trình thay vì tồn tại dưới các cơ chế tương đối tách biệt như công khai thông tin, tiếp công dân, lấy ý kiến, phản ánh – kiến nghị hay đối thoại. Chu trình phù hợp có thể được thiết kế theo hướng: công khai và tiếp cận thông tin => tiếp nhận yêu cầu hoặc phản ánh => xác định chủ thể xử lý => trả lời và giải thích có căn cứ => cho phép theo dõi kết quả => giám sát việc khắc phục. Cách tiếp cận này không tạo thêm một thiết chế mới mà liên kết những cơ chế pháp luật đã có thành một quá trình giải trình có đầu vào, đầu ra và chủ thể chịu trách nhiệm.
Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 quy định, chủ tịch UBND cấp xã chịu trách nhiệm chỉ đạo tiếp nhận, tổng hợp, nghiên cứu, tiếp thu và giải trình ý kiến của Nhân dân. Trường hợp quyết định khác với ý kiến của đa số Nhân dân trong những nội dung lấy ý kiến thì phải nêu rõ lý do. Vì vậy, trước mắt, có thể chuẩn hóa việc phản hồi theo hướng xác định rõ thời hạn, người chịu trách nhiệm trả lời và yêu cầu nêu căn cứ pháp lý, căn cứ thực tế đối với những quyết định tác động trực tiếp tới quyền, lợi ích của công dân. Kết quả đối thoại và phản ánh lặp lại nhiều lần cũng cần được tổng hợp thành dữ liệu quản trị để phát hiện vấn đề có tính hệ thống, thay vì chỉ xử lý từng yêu cầu riêng biệt.
Việc triển khai cần đồng thời duy trì kênh số và trực tiếp để bảo đảm khả năng tiếp cận của các nhóm dân cư khác nhau. Luật Tiếp cận thông tin năm 2026 cũng đã tạo khuôn khổ pháp lý mới cho quyền tiếp cận thông tin (Quốc hội, 2026). Đồng thời, Trung tâm Phục vụ hành chính công cấp xã cũng đã trở thành một đầu mối quan trọng của quan hệ hành chính với người dân. Do đó, có thể tích hợp chức năng tra cứu tình trạng xử lý phản ánh, kiến nghị và kết quả giải quyết vào chính các nền tảng, đầu mối hiện hữu, thay vì xây thêm hệ thống riêng.
Bốn là, xây dựng hạ tầng phục vụ giải trình trách nhiệm dựa trên kết quả và dữ liệu số.
Chuyển dữ liệu phát sinh trong hoạt động công vụ thành bằng chứng có thể sử dụng để kiểm chứng trách nhiệm cũng là việc làm cần thiết. Cần liên thông dữ liệu từ vị trí việc làm, hệ thống quản lý nhiệm vụ, hồ sơ điện tử, quy trình giải quyết thủ tục hành chính, phản ánh – kiến nghị, mức độ hài lòng và kết quả giám sát. Chuỗi dữ liệu cần cho phép truy vết tối thiểu: nhiệm vụ/hồ sơ – người xử lý – hành động – thời điểm – quyết định – thời hạn – kết quả – phản hồi – trách nhiệm. Nghị quyết số 221/NQ-CP đã định hướng quản trị theo dữ liệu, lượng hóa công việc và lấy sản phẩm đầu ra, hiệu quả giải quyết công việc làm thước đo cốt lõi. Nghị định số 361/2025/NĐ-CP cũng đã tạo nền tảng gắn dữ liệu này với từng vị trí việc làm.
Ở cấp xã, dữ liệu này có thể được sử dụng để cảnh báo hồ sơ trễ hạn, nhận diện điểm nghẽn, phục vụ người đứng đầu điều hành, cung cấp căn cứ cho HĐND chất vấn và giúp cấp tỉnh lựa chọn đối tượng hậu kiểm. Trung tâm Phục vụ hành chính công cấp xã hiện đã có nhiệm vụ theo dõi, đôn đốc, kiểm tra và giám sát quy trình giải quyết thủ tục về chất lượng và thời gian, vì vậy nên khai thác chính dữ liệu của hệ thống này cho mục tiêu giải trình thay vì tạo thêm báo cáo thủ công. Tuy nhiên, chỉ số định lượng không nên trở thành mục tiêu tuyệt đối. Việc đánh giá chú trọng xem xét tính hợp pháp, chất lượng thực chất và quyền lợi của người dân để tránh hành vi chạy theo những chỉ tiêu dễ đo.
Dữ liệu số không tự động tạo ra trách nhiệm giải trình. Giá trị của dữ liệu chỉ xuất hiện khi xác định rõ ai được quyền tiếp cận, tiêu chuẩn nào dùng để đánh giá, trường hợp nào phải giải thích và kết quả đánh giá dẫn tới biện pháp khắc phục nào. Vì vậy, cùng với liên thông dữ liệu phải bảo đảm chất lượng dữ liệu đầu vào, phân quyền truy cập, bảo vệ dữ liệu cá nhân và năng lực sử dụng dữ liệu của công chức, HĐND và cơ quan giám sát. Đây là những điều kiện cần được đầu tư theo lộ trình, trong khi việc chuẩn hóa địa chỉ trách nhiệm, quy trình phản hồi và sử dụng dữ liệu sẵn có cho giám sát có thể được triển khai sớm hơn.
Như vậy, tăng cường trách nhiệm giải trình của chính quyền cấp xã không đồng nghĩa với bổ sung thêm các tầng kiểm soát làm thu hẹp quyền tự chủ, mà cần được tái thiết kế mối quan hệ giữa thẩm quyền – trách nhiệm – thông tin – giám sát – kết quả. Khi quyền được giao có địa chỉ chịu trách nhiệm rõ ràng, việc thực thi được giám sát trên cơ sở kết quả, người dân có khả năng yêu cầu giải thích và dữ liệu cho phép kiểm chứng quá trình thực hiện, quyền tự chủ của cấp xã mới có nền tảng để được mở rộng một cách an toàn. Có như vậy, trách nhiệm giải trình không đối lập với phân quyền mà chính là một điều kiện về thể chế để phân quyền chuyển hóa thành năng lực quản trị thực chất trong thực thi công vụ của chính quyền địa phương cấp xã.
Tài liệu tham khảo:
Báo Chính phủ (14/6/2025). Toàn văn 28 Nghị định về phân quyền, phân cấp; phân định thẩm quyền giữa Chính phủ và chính quyền địa phương 2 cấp. https://baochinhphu.vn/toan-van-28-nghi-dinh-ve-phan-quyen-phan-cap-phan-dinh-tham-quyen-giua-chinh-phu-va-chinh-quyen-dia-phuong-2-cap-102250613104134297.htm
Bộ Nông nghiệp và Môi trường (2026). Văn bản hợp nhất số 41/VBHN-BNNMT ngày 02/4/2026 quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp, phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực đất đai.
Chính phủ (2025a). Nghị định số 118/2025/NĐ-CP ngày 09/6/2025 về thực hiện thủ tục hành chính theo cơ chế một cửa, một cửa liên thông tại Bộ phận Một cửa và Cổng Dịch vụ công quốc gia.
Chính phủ (2025b). Nghị định số 120/2025/NĐ-CP ngày 11/6/2025 quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp trong lĩnh vực quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp.
Chính phủ (2025c). Nghị định số 151/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 quy định về phân định thẩm quyền của chính quyền địa phương 02 cấp, phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực đất đai.
Chính phủ (2025d). Nghị quyết 268/NQ-CP ngày 31/8/2025 về tình hình triển khai thực hiện và vận hành mô hình chính quyền địa phương 02 cấp.
Chính phủ (2025đ). Nghị định số 370/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 150/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 của Chính phủ quy định tổ chức các cơ quan chuyên môn của Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và Ủy ban nhân dân xã, phường, đặc khu thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.
Chính phủ (2025e). Nghị định số 361/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 quy định về vị trí việc làm công chức.
Chính phủ (2026). Nghị quyết số 221/NQ-CP ngày 09/8/2026 ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Kết luận số 76-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIV) về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền địa phương 02 cấp.
Quốc hội (2022).Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022.
Quốc hội (2025a). Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025.
Quốc hội (2025b). Luật Cán bộ, công chức năm 2025.
Quốc hội (2025c). Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân năm 2025.
Quốc hội (2026). Luật Tiếp cận thông tin năm 2026.



