Giải pháp thúc đẩy nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội hiện nay

Thiếu tá, ThS. Nguyễn Văn Chín
Hệ đào tạo Sau Đại học, Học viện Chính trị, Bộ Quốc Phòng

(Quanlynhanuoc.vn) – Nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học là tổng hòa các đòi hỏi xuất phát từ bên trong của chủ thể nghiên cứu, thúc đẩy họ vượt qua mọi khó khăn, thử thách mang tính khách quan, khơi dậy tinh thần chủ động nghiên cứu, khám phá, sáng tạo tri thức mới. Hiện nay, dưới tác động của mặt trái kinh tế thị trường và cách mạng công nghiệp 4.0, nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội đang có những biến đổi theo nhiều chiều hướng khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng, hiệu quả hoạt động nghiên cứu khoa học. Trên cơ sở phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra, bài viết đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học của giảng viên các học viện, trường sĩ quan quân đội hiện nay.

Từ khóa: Giảng viên; nghiên cứu khoa học; nhu cầu tự thân; học viện, trường sĩ quan; quân đội.

1. Đặt vấn đề

Nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội là một hoạt động mang tính đặc thù nhằm khám phá, phát hiện những tri thức mới về bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội, tư duy, đặc biệt, trong lĩnh vực quân sự; qua đó, góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng giảng dạy, huấn luyện và hiệu quả thực tiễn công tác quân sự, quốc phòng.

Về bản chất, nghiên cứu khoa học là hoạt động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể nghiên cứu (giảng viên) nhằm khám phá, phát hiện những tri thức mới về bản chất và quy luật của hiện thực khách quan bằng các phương pháp và phương tiện chuyên biệt. Ở các học viện, trường sĩ quan quân đội, cùng với nhiệm vụ giảng dạy, nghiên cứu khoa học là nhiệm vụ cơ bản, thường xuyên và không thể thiếu của giảng viên. Theo Điều 38 Chương IV Điều lệ Công tác nhà trường quân đội nhân dân Việt Nam xác định rõ: “Nhà giáo là người trực tiếp làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục và tổ chức, thực hành huấn luyện nội dung đào tạo, nghiên cứu khoa học, ứng dụng khoa học và công nghệ giáo dục, đào tạo tại nhà trường quân đội”. Đồng thời, tại Điều 6 Thông tư số 188/2021/TT-BQP ngày 31/12/2021 của Bộ Quốc phòng: “Nhà giáo công tác tại các học viện, trường sĩ quan, trường đại học là 600 giờ hành chính” là căn cứ để đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ trong năm học, xếp loại thi đua đối với nhà giáo.

Sự thành công hay hạn chế trong hoạt động nghiên cứu khoa học của giảng viên chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khách quan và chủ quan. Trong đó, nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học giữ vai trò ngày càng quan trọng, trực tiếp quyết định mức độ tự giác, say mê, sáng tạo và chiều sâu của các sản phẩm khoa học. Vì vậy, nghiên cứu và đề xuất các giải pháp thúc đẩy nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội hiện nay là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết.

2. Nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội

Dưới góc độ triết học, “nhu cầu” là những đòi hỏi khách quan của con người cần được thoả mãn để tồn tại và phát triển, nảy sinh từ mối quan hệ phụ thuộc của con người vào hiện thực khách quan. Nhu cầu là một thuộc tính tâm lý đặc trưng, giữ vai trò định hướng, thúc đẩy hành vi và ảnh hưởng đến tính tích cực, xu hướng và cường độ hoạt động của con người. Để đáp ứng nhu cầu, con người buộc phải chủ động tìm kiếm phương tiện, phương thức và đối tượng thỏa mãn nhu cầu đó.

“Tự thân” được hiểu là xuất phát từ chính bản thân chủ thể, không phụ thuộc vào ý muốn hay sự điều khiển, dẫn dắt của người khác. Theo đó, nhu cầu tự thân là những đòi hỏi xuất phát từ bên trong mỗi chủ thể, liên quan đến cảm xúc, tâm lý và lợi ích của mỗi cá nhân.

Nghiên cứu khoa học là nhiệm vụ mang tính pháp lý của giảng viên đại học nói chung, giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội nói riêng. Nghiên cứu khoa học tác động đến giảng viên dưới 2 góc độ: vừa là nhu cầu bên ngoài (tồn tại với tính cách nhiệm vụ bắt buộc), vừa là nhu cầu bên trong (nhu cầu tự thân). Trước hết, đối với giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội, nghiên cứu khoa học là yêu cầu bắt buộc được quy định trong các văn bản pháp lý liên quan đến chức trách, nhiệm vụ được giao. Tuy nhiên, với tư cách là một hoạt động đặc biệt nhằm khám phá, phát hiện những tri thức mới về bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng, nghiên cứu khoa học thỏa mãn, đáp ứng mong muốn tìm hiểu, chiếm lĩnh tri thức của giảng viên. Đồng thời, thông qua nghiên cứu khoa học, nhiều vấn đề cảm xúc, tâm lý và lợi ích cá nhân được giải quyết. Từ đó, nghiên cứu khoa học dần chuyển hóa từ nhu cầu bên ngoài – mang tính bắt buộc trở thành nhu cầu tự thân – mang tính tự giác mỗi của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội, trở thành động lực quan trọng để mỗi giảng viên phát triển và tiến bộ.

Trong các yếu tố cấu thành động lực nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội thì nhu cầu tự thân có vai trò đặc biệt quan trọng.Nhu cầu tự thân làm gia tăng động lực, phát huy tiềm năng, thế mạnh, góp phần hình thành, phát triển ý thức nghiên cứu khoa học, trực tiếp thúc đẩy quá trình hình thành kỹ năng nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội. Khi nghiên cứu khoa học trở thành nhu cầu tự thân, giảng viên sẽ chủ động tiếp cận thông tin mới, tiếp cận những phương pháp, tư duy mới, mạnh dạn đổi mới, sáng tạo trong nghiên cứu, thúc đẩy chất lượng, hiệu quả nghiên cứu khoa học của họ. Đặc biệt, trước sự thay đổi như vũ bão của cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, nhu cầu tự thân là yếu tố then chốt, quyết định quá trình hình thành, phát triển những phẩm chất, năng lực của nhà khoa học. Thực tiễn cho thấy, nếu nghiên cứu khoa học không trở thành nhu cầu tự thân, giảng viên sẽ thiếu sự nhiệt huyết, say mê trong nghiên cứu khoa học, không tích cực tìm tòi, khám phá, trau dồi tri thức mới, nghiên cứu mang tính cầm chừng, đối phó, qua loa, chiếu lệ, ảnh hưởng tiêu cực đến mục đích cao cả của nghiên cứu khoa học.

3. Thực trạng nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội

Trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu có liên quan đã công bố, tác giả tiếp cận nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội trên các yếu tố: nhu cầu chiếm lĩnh tri thức, nhu cầu an toàn, nhu cầu được tôn trọng, nhu cầu khẳng định bản thân, nhu cầu được đề bạt, thăng tiến, các nhu cầu khác (sáng tạo, thu nhập, kết nối cộng đồng,…).

Khảo sát 120 giảng viên và cán bộ quản lý khoa học ở các học viện, trường sĩ quan quân đội (Học viện Biên phòng, Trường Sĩ quan Chính trị, Trường Sĩ quan Sĩ quan Lục quân 1, Trường Sĩ quan Pháo binh) cho thấy, hệ thống nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học của giảng viên được hình thành khá đa dạng và có sự đan xen chặt chẽ giữa các loại nhu cầu.

Nhu cầu chiếm lĩnh tri thức có 80,83% ý kiến đánh giá quan trọng và rất quan trọng. Nhu cầu này xuất phát từ sự nhận thức đúng đắn giá trị nghề nghiệp sư phạm quân sự của giảng viên, từ đó thôi thúc họ tích cực tham gia nghiên cứu khoa học để phát triển, hoàn thiện những tri thức khoa hoc, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ được giao. Qua nghiên cứu cho thấy, đây là nhu cầu cơ bản thúc đẩy giảng viên tích cực, tự giác nghiên cứu khoa học.

Nhu cầu an toàn có 38,33% ý kiến đánh giá quan trọng và rất quan trọng. Nhu cầu này xuất hiện ở một bộ phận giảng viên, họ tham gia nghiên cứu khoa học xuất phát từ mong muốn hoàn thành nhiệm vụ được cấp trên giao phó, bảo đảm định mức nghiên cứu khoa học theo quy định. Tác giả cho rằng, nhu cầu này không mang tính chủ đạo trong hệ thống nhu cầu thúc đẩy giảng viên nghiên cứu khoa học, song khá cần thiết, từ sự an tâm, thoải mái từng bước phát triển các nhu cầu khác của giảng viên trong nghiên cứu khoa học.

Nhu cầu được tôn trọng có 83,33% ý kiến đánh giá quan trọng và rất quan trọng. Nhu cầu này thể hiện mong muốn của giảng viên nhận được sự coi trọng của tập thể, gia đình và xã hội trước những nỗ lực, cố gắng của bản thân. Mong muốn có được sự công nhận từ bên ngoài chuyển hóa thành động lực nội tại, thôi thúc giảng viên không ngừng cố gắng và nỗ lực trong tìm tòi, sáng tạo những tri thức mới.

Nhu cầu khẳng định bản thân có 80,00% ý kiến đánh giá quan trọng và rất quan trọng. Khẳng định bản thân là nhu cầu của giảng viên muốn thể hiện giá trị và ảnh hưởng của mình trong một tập thể nhất định mà trực tiếp là ở các học viện, trường sĩ quan quân đội. Đây là một nhu cầu cơ bản, thường xuất hiện khi các nhu cầu thiết yếu hơn của giảng viên đã được đáp ứng.

Nhu cầu được đề bạt, thăng tiến có 67,80% ý kiến đánh giá quan trọng và rất quan trọng. Nhu cầu này thể hiện mong muốn của giảng viên được tổ chức, cấp trên công nhận, đánh giá thành tích trong nghiên cứu khoa học, từ đó tạo cơ hội phát triển, tiến bộ trong sự nghiệp, đạt được vị thế cao hơn ở cơ quan, đơn vị. Khi nhu cầu này được đáp ứng sẽ góp phần củng cố và gia tăng động lực của giảng viên trong nghiên cứu khoa học.

Ngoài ra, thúc đẩy nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội còn xuất pháp từ những nhu cầu khác như: nhu cầu được kết nối cộng đồng, nhu cầu sáng tạo, nhu cầu được tăng thêm nhu thập, nhu cầu thẩm mỹ,… Các nhu cầu này luôn hòa quyện, đan xen với nhau, hình thành nhu cầu tự thân của giảng viên trong nghiên cứu khoa học ở các học viện, trường sĩ quan quân đội.

Bảng 1: Tổng hợp kết quả khảo sát nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học của giảng viên các học viện, trường sĩ quan quân đội

TT	Nội dung	Mức độ (số phiếu/tỉ lệ)
		Rất quan trọng	Quan trọng	Bình thường	Không quan trọng	Khó đánh giá
1	Nhu cầu chiếm lĩnh tri thức	45/120 37,50%	64/120 53,33%	8/120 6,67%	0/120 0,00%	3/120 2,50%
2	Nhu cầu được tôn trọng	51/120 42,50%	49/120 40,83%	5/120 4,17%	2/120 1,67%	13/120 0.83%
3	Nhu cầu khẳng định bản thân	58/120 48,33%	38/120 31,67%	11/120 9,17%	1/120 0,83%	12/120 10,00%
4	Nhu cầu an toàn	21/120 17,50%	25/120 20,83%	58/120 48,33%	5/120 4,17%	11/120 9,17%
5	Nhu cầu được đề bạt, thăng tiến	37/120 30,83%	44/120 36,67%	33/120 27,50%	3/120 2,50%	3/120 2,50%
6	Các nhu cầu khác (sáng tạo, thu nhập, kết nối cộng đồng…)	46/120 38,33%	39/120 32,50%	27/120 22,50%	3/120 2,50%	5/120 4,17%

4. Một số giải pháp

Thứ nhất, đối với các học viện, trường sĩ quan quân đội.

(1) Cần xây dựng xu hướng nghề nghiệp và động cơ nghiên cứu khoa học vững chắc cho giảng viên. Cấp ủy, chỉ huy các cấp, nhất là các khoa giảng viên cần thường xuyên làm tốt công tác giáo dục, xây dựng định hướng giá trị, bồi đắp lý tưởng và niềm tin nghề nghiệp sư phạm quân sự; xây dựng động cơ, mục đích hoạt động sư phạm quân sự vững chắc cho giảng viên, nhất là giảng viên trẻ, giảng viên mới. Thông qua các hình thức, biện pháp phong phú, đa dạng giúp cho giảng viên nhận thức sâu sắc mối quan hệ biện chứng không tách rời giữa nghiên cứu khoa học với giảng dạy, khẳng định tầm quan trọng, cần thiết của nghiên cứu khoa học đối với chất lượng giáo dục – đào tạo ở các học viện, trường sĩ quan quân đội trong giai đoạn hiện nay.

(2) Tạo dựng môi trường nghiên cứu khoa học dân chủ, thuận lợi nhằm thúc đẩy nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học của giảng viên. Thực tiễn cho thấy, môi trường nghiên cứu khoa học tác động trực tiếp đến tinh thần tự giác, hứng thú trong nghiên cứu khoa học của mỗi giảng viên. Do vậy, các học viện, trường sĩ quan quân đội, trực tiếp là các khoa giảng viên cần tập trung xây dựng và phát triển bầu không khí dân chủ khoa học mà ở đó, mọi ý tưởng và sản phẩm khoa học của giảng viên luôn được trân trọng và tôn vinh. Tôn trọng ý kiến khác biệt hoặc trái ngược của người nghiên cứu, đẩy mạnh hoạt động đấu tranh tự phê bình và phê bình, kiên quyết loại bỏ tư tưởng áp đặt chủ quan, định kiến hay chủ nghĩa kinh nghiệm trong nghiên cứu khoa học.

(3) Hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm khuyến khích và bảo đảm lợi ích chính đáng cho giảng viên nghiên cứu khoa học. Sự thiếu hụt, thiếu đồng bộ trong cơ chế, chính sách là một trong những nguyên nhân giảm động lực nghiên cứu khoa học của giảng viên. Các học viện, trường sĩ quan quân đội cần tiếp tục nghiên cứu tham mưu, đề xuất với Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng hoàn thiện, bổ sung một số cơ chế, chính sách mang tính vượt trội cho nghiên cứu khoa học như: tăng nguồn kinh phí dành riêng cho hoạt động nghiên cứu, tăng mức thù lao cho các sản phẩm khoa học, xây dựng và ban hành cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học,… Đồng thời, kịp thời khen thưởng, động viên, có chính sách ưu tiên đối với các giảng viên có thành tích tiêu biểu trong nghiên cứu khoa học như: ưu tiên trong công tác quy hoạch đào tạo, bồi dưỡng; ưu tiên trong công tác quy hoạch bố trí, sử dụng; chính sách phong, thăng quân hàm trước thời hạn.

(4) Chú trọng bồi dưỡng, nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học cho giảng viên theo lộ trình phù hợp. Các cấp ủy, chỉ huy các cấp cần xây dựng kế hoạch bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho giảng viên một cách cụ thể với lộ trình, mục tiêu cụ thể, rõ ràng, phù hợp với tính chất, nhiệm vụ của các khoa và năng lực, trình độ của giảng viên. Giao nhiệm vụ cho giảng viên tham gia các nhiệm vụ khoa học từ đơn giản đến phức tạp, từ cấp nhỏ đến cấp lớn. Chú trọng bồi dưỡng cho giảng viên cách thức phát hiện, lựa chọn vấn đề nghiên cứu, xây dựng kế hoạch và hướng dẫn quy trình, các bước triển khai thực hiện nội dung nghiên cứu, kích thích tư duy tìm tòi cái mới một cách độc lập, chủ động, sáng tạo. Bên cạnh đó, tăng cường các hoạt động truyền thụ kinh nghiệm nghiên cứu khoa học cho giảng viên, đặc biệt cần truyền thụ cho họ về những khó khăn, vướng mắc, những sai lầm dễ mắc phải trong nghiên cứu khoa học và cách khắc phục. Tuy nhiên, truyền thụ kinh nghiệm nghiên cứu khoa học cần có độ “mở”, tránh áp đặt theo kiểu chủ nghĩa kinh nghiệm dẫn đến hạn chế tư duy đổi mới, khả năng sáng tạo của giảng viên.

Thứ hai, đối với giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội

Hình thành nhận thức, trách nhiệm và tình cảm đúng đắn với nhiệm vụ nghiên cứu khoa học. Mỗi giảng viên cần nhận thức đúng đắn ý nghĩa, vai trò của hoạt động nghiên cứu khoa học “là nhân tố quan trọng góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”; quán triệt sâu sắc phương châm giảng viên vừa là “nhà giáo”, vừa là “nhà khoa học” trong lĩnh vực quân sự; xác định nghiên cứu khoa học là yêu cầu khách quan, là nghĩa vụ, quyền lợi, trách nhiệm của bản thân. Trên cơ sở đó, hình thành tình cảm đúng đắn và nhu cầu tự thân trong nghiên cứu khoa học, đáp ứng ứng yêu cầu nhiệm vụ chính trị trung tâm của từng cơ sở đào tạo.

Xây dựng ý chí quyết tâm cao, tinh thần đam mê nghiên cứu khoa học. Mỗi giảng viên tự xác định và xây dựng kế hoạch nghiên cứu khoa học cụ thể, tỉ mỉ, có bước đi, lộ trình phù hợp với năng lực nghiên cứu khoa học của bản thân.  Tích cực, say mê, xây dựng tâm thế chủ động, tự giác tiếp cận các vấn đề nghiên cứu mới; luôn đặt bản thân mình trước những mục tiêu khoa học cao hơn và nuôi dưỡng ý chí quyết tâm để đạt được mục tiêu. 

Cần có thái độ nghiêm túc, cầu thị, tinh thần tự phê bình và phê bình trong nghiên cứu khoa học. Xây dựng tinh thần cầu thị ham học hỏi, sẵn sàng tiếp thu những tri thức mới, kinh nghiệm hay của đồng chí, đồng đội vận dụng trong quá trình nghiên cứu của bản thân. Luôn đặt ra yêu cầu ngày càng cao về chất lượng các sản phẩm khoa học, đề cao tính trung thực và tính liêm chính khoa học. Thường xuyên tự kiểm điểm, tự đánh giá kết quả nghiên cứu khoa học của bản thân theo từng học kỳ, năm học, xác định lĩnh vực thế mạnh và hạn chế của bản thân để có biện pháp khắc phục.

5. Kết luận

Nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội là nhiệm vụ khách quan, mang tính bắt buộc song chỉ đạt chất lượng, hiệu quả khi chuyển hóa thành nhu cầu tự thân của mỗi chủ thể. Nhu cầu tự thân của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội trong nghiên cứu khoa học hình thành trên cơ sở sự tác động tổng hợp của các yếu tố khách quan và nhân tố chủ quan, trong đó, nhân tố chủ quan của giảng viên giữ vai trò then chốt. Nhận thức, đánh giá đúng các nhu cầu, thực hiện đồng bộ, hiệu quả các giải pháp nêu trên góp phần tạo sức mạnh tổng hợp, nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học của giảng viên ở các học viện, trường sĩ quan quân đội hiện nay.

Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Quốc phòng (2016). Điều lệ công tác Nhà trường Quân đội nhân dân Việt Nam. H. NXB Quân đội nhân dân.
2. Bộ Quốc phòng (2021). Thông tư số 188/2021/TT-BQP ngày 31/12/2021 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định về định mức giờ chuẩn giảng dạy và nghiên cứu khoa học đối với nhà giáo trong Quân đội nhân dân Việt Nam.
3. Quân ủy Trung ương (2022). Nghị quyết số 1652-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 của Quân ủy Trung ương về lãnh đạo công tác khoa học quân sự đến năm 2030 và những năm tiếp theo.
4. Quân ủy Trung ương (2025). Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/1/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội.
5. Nguyễn Tuấn Lê (2015). Nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học của giảng viên nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục đại học hiện nay. Tạp chí Giáo dục, số 360, tr. 21 – 23.
6. Đổi mới sáng tạo trong nghiên cứu khoa học của giảng viên các nhà trường Quân đội hiện nay. https://www.quanlynhanuoc.vn/2024/10/31/doi-moi-sang-tao-trong-nghien-cuu-khoa-hoc-cua-giang-vien-cac-nha-truong-quan-doi-hien-nay/