Ensuring the right of citizens to participate in state management and social governance in the context of digital transformation in Tay Ninh Province
ThS. Mai Tuấn Kiệt
Phó Hiệu trưởng Trường Chính trị tỉnh Tây Ninh
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân đứng trước những cơ hội và thách thức mới về phương thức thực hiện và hiệu quả bảo đảm. Với vị trí là cấp chính quyền gần dân, sát dân nhất, chính quyền địa phương giữ vai trò then chốt trong tổ chức thực hiện, bảo đảm và phát huy quyền tham gia của công dân. Trên cơ sở lý luận về quản trị địa phương gắn với thực tiễn tỉnh Tây Ninh, vai trò này được thể hiện ở việc thực hiện dân chủ ở cơ sở, làm cầu nối giữa Nhà nước và công dân, triển khai chính quyền số và thúc đẩy sự tham gia của người dân trong môi trường số, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dân chủ và hiệu quả quản lý nhà nước trong giai đoạn hiện nay.
Từ khóa: Chính quyền địa phương; quyền công dân; tham gia quản lý nhà nước; chuyển đổi số; dân chủ.
Abstract: In the context of digital transformation, citizens’ right to participate in state and social governance is encountering new opportunities and challenges regarding both modes of implementation and the effectiveness of its protection. As the level of government closest to the people, local government plays a crucial role in organizing, safeguarding, and promoting citizens’ participation rights. Drawing on theoretical perspectives on local governance and the practical context of Tay Ninh Province, this role is manifested through the implementation of grassroots democracy, acting as a bridge between the State and citizens, advancing digital government, and fostering citizens’ participation in the digital environment. These efforts contribute to improving the quality of democracy and enhancing the effectiveness of state governance in the current period.
Keywords: local government; citizens’ rights; participation in state governance; digital transformation; democracy.
1. Đặt vấn đề
Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân là nền tảng của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thể hiện vai trò chủ thể của Nhân dân trong đời sống chính trị – xã hội. Thông qua việc tham gia vào các hoạt động quản lý, công dân không chỉ thực hiện quyền làm chủ mà còn góp phần nâng cao chất lượng, hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước, tăng cường kiểm soát quyền lực và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Nhà nước.
Quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân là quyền được Nhà nước ghi nhận và bảo đảm để công dân trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào quá trình xây dựng, tổ chức thực hiện và giám sát các quyết định quản lý nhà nước cũng như các hoạt động quản lý xã hội. Quyền này bao gồm nhiều nội dung, như: tham gia bầu cử, ứng cử; tham gia góp ý xây dựng chính sách, pháp luật; tham gia giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước; phản ánh, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo; tham gia các tổ chức chính trị – xã hội và các thiết chế tự quản ở cộng đồng. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị nhấn mạnh: phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế – xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu1.
Bối cảnh chuyển đổi số hiện nay đang làm thay đổi căn bản phương thức quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ công và tương tác giữa chính quyền với người dân. Sự phát triển của công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng số đã mở ra những không gian mới để công dân tham gia vào quản lý nhà nước và xã hội. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với chính quyền địa phương trong việc đổi mới tư duy quản trị, hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực tổ chức thực hiện nhằm phát huy vai trò của mình trong bảo đảm quyền tham gia của công dân.
2. Vai trò của chính quyền địa phương trong bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân hiện nay
Chính quyền địa phương là bộ phận cấu thành của bộ máy nhà nước, giữ vai trò trực tiếp tổ chức và bảo đảm việc thực hiện quyền làm chủ của Nhân dân trên địa bàn. Trong hệ thống quản trị nhà nước, chính quyền địa phương không chỉ là cấp thực thi các chủ trương, chính sách, pháp luật của trung ương mà còn là chủ thể chủ động thiết kế, vận hành các cơ chế để công dân tham gia vào quá trình quản lý nhà nước và xã hội.
Với vị trí là cấp chính quyền gần dân nhất, sát dân nhất, chính quyền địa phương có điều kiện thuận lợi để tiếp xúc, đối thoại, lắng nghe và xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh từ thực tiễn đời sống xã hội. “Xây dựng một chính quyền địa phương phục vụ Nhân dân là điều cần thiết trong một Nhà nước pháp quyền hiện đại, bởi lẽ, một Nhà nước không biết đến những nhu cầu của một bộ phận dân chúng trong việc thiết lập và thực thi chính sách không phải là một Nhà nước có năng lực”2. Đồng thời, Đảng cũng khẳng định: Việc xây dựng chính quyền địa phương phục vụ Nhân dân, kiên trì thực hiện phương châm dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng3.
Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh chuyển đổi số hiện nay, vai trò của chính quyền địa phương trong bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân ngày càng được mở rộng cả về nội dung lẫn phương thức thực hiện.
Thứ nhất, tổ chức thực hiện dân chủ ở cơ sở. Dân chủ ở cơ sở là nơi quyền làm chủ của Nhân dân được hiện thực hóa trực tiếp thông qua việc tham gia vào các quyết định liên quan đến lợi ích thiết thân của cộng đồng dân cư. Thông qua các hình thức, như: công khai thông tin, lấy ý kiến Nhân dân, tổ chức hội nghị đối thoại, tiếp xúc cử tri. Chính quyền địa phương tạo điều kiện để công dân không chỉ thụ động tiếp nhận quyết định quản lý mà còn chủ động tham gia vào quá trình hình thành và giám sát việc thực hiện các quyết định đó. Mọi hoạt động của chính quyền địa phương phải dựa trên cơ sở pháp luật, nhằm hướng tới thỏa mãn các nhu cầu chính đáng của người dân; bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân4…
Trong thực tiễn quản lý nhà nước ở địa phương, các quyết định về quy hoạch, đầu tư công, sử dụng đất đai, xây dựng kết cấu hạ tầng, bảo vệ môi trường, bảo đảm an sinh xã hội đều tác động trực tiếp đến đời sống của người dân. Việc tổ chức cho công dân tham gia bàn bạc, góp ý, giám sát các nội dung này không chỉ góp phần bảo đảm quyền công dân mà còn nâng cao tính hợp lý, khả thi và đồng thuận xã hội đối với các quyết định quản lý nhà nước.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, phương thức thực hiện dân chủ ở cơ sở có nhiều đổi mới. Chính quyền không chỉ niêm yết hay họp trực tiếp mà còn công khai thông tin trên cổng điện tử, mạng xã hội và tổ chức lấy ý kiến trực tuyến giúp tăng minh bạch và mở rộng sự tham gia của người dân. Chính quyền địa phương giữ vai trò trung tâm trong lựa chọn và quản lý các nền tảng số thể hiện cam kết đối với quyền làm chủ của Nhân dân.
Khi chính quyền chủ động và minh bạch, công cụ số trở thành phương tiện hiệu quả để mở rộng dân chủ và nâng cao chất lượng tham gia của công dân. Bởi vì, trong mọi công việc của Đảng, Nhà nước, phải luôn quán triệt sâu sắc quan điểm “dân là gốc”; Nhân dân là trung tâm, là chủ thể của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; mọi chủ trương, chính sách phải thực sự xuất phát từ nguyện vọng, quyền, lợi ích chính đáng của Nhân dân; lấy hạnh phúc, ấm no của Nhân dân làm mục tiêu phấn đấu5. Ngược lại, nếu việc triển khai chỉ mang tính hình thức, thiếu cơ chế tiếp thu và phản hồi ý kiến thì dân chủ ở cơ sở dù được “số hóa” cũng khó đạt được hiệu quả thực chất.
Thứ hai, cầu nối giữa Nhà nước và công dân. Chính quyền địa phương giữ vai trò cầu nối trực tiếp giữa Nhà nước và công dân, truyền đạt chủ trương, chính sách, pháp luật đến Nhân dân, đồng thời tiếp nhận, tổng hợp và phản ánh ý kiến, kiến nghị của công dân lên cấp có thẩm quyền. Thông qua hoạt động tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo, xử lý phản ánh, người dân có điều kiện nêu bất cập trong quản lý, vi phạm của cán bộ và đề xuất giải pháp. Việc chính quyền địa phương xem xét, giải quyết hoặc chuyển xử lý góp phần bảo đảm quyền tham gia của công dân và tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước từ xã hội.
Đảng khẳng định: trong mọi công việc của Đảng và Nhà nước, phải luôn quán triệt sâu sắc, thực hiện nghiêm túc quan điểm “dân là gốc”; thật sự tin tưởng, tôn trọng và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân; kiên trì thực hiện phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng. Nhân dân là trung tâm, là chủ thể của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; mọi chủ trương, chính sách phải thực sự xuất phát từ nhu cầu, nguyện vọng, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân6.
Chuyển đổi số giúp chính quyền địa phương thực hiện tốt hơn vai trò cầu nối với người dân thông qua hệ thống phản ánh, kiến nghị trực tuyến và các ứng dụng tương tác, giảm chi phí tham gia và khắc phục hạn chế về thời gian, không gian. Xử lý thông tin trên môi trường số cũng tăng tính minh bạch, kịp thời và khả năng giám sát xã hội. Tuy nhiên, hiệu quả còn phụ thuộc vào trách nhiệm và năng lực của cán bộ địa phương. Nếu coi trọng ý kiến công dân, quyền tham gia sẽ được bảo đảm thực chất; ngược lại, xử lý hình thức sẽ làm giảm giá trị của các nền tảng số.
Thứ ba, chủ thể triển khai chính quyền số, thúc đẩy sự tham gia của công dân.
Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, chính quyền địa phương giữ vai trò là chủ thể trực tiếp thực hiện quyết liệt chuyển đổi số, xây dựng nền kinh tế số, xã hội số, kích cầu đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng quy mô lớn, thúc đẩy tiêu dùng nội địa, giải quyết việc làm7. Việc xây dựng các nền tảng số không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng dịch vụ công mà còn mở rộng cơ hội để công dân tham gia sâu hơn vào quản lý xã hội.
Thông qua cổng dịch vụ công trực tuyến, dữ liệu mở và nền tảng tương tác, công dân chuyển từ vai trò thụ hưởng sang chủ động phản ánh vấn đề, góp ý chính sách, giám sát thực thi pháp luật và đánh giá hoạt động của chính quyền; sự tham gia này ngày càng mang tính chủ động và toàn diện hơn. Chính quyền địa phương với vai trò triển khai chính quyền số phải thiết kế nền tảng thân thiện, dễ tiếp cận và bảo đảm an toàn thông tin để tạo niềm tin cho người dân. Đồng thời, chuyển đổi số cần gắn với mục tiêu nâng cao chất lượng dân chủ, thúc đẩy tương tác hai chiều, tăng trách nhiệm giải trình và xây dựng quản trị minh bạch, lấy người dân làm trung tâm.
3. Một số định hướng phát huy vai trò của chính quyền địa phương trong bảo đảm quyền tham gia của công dân
Một là, hoàn thiện thể chế và cơ chế bảo đảm quyền tham gia của công dân.
Hoàn thiện thể chế là nền tảng để phát huy vai trò chính quyền địa phương trong bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân. Theo đó, cần rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định liên quan đến tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương, làm rõ trách nhiệm từng cấp trong công khai thông tin, lấy ý kiến, tiếp nhận và xử lý phản ánh, kiến nghị của công dân trên môi trường số. Tiếp tục đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh8; đồng thời, “hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách nhằm phát huy mạnh mẽ dân chủ xã hội chủ nghĩa, quyền làm chủ của Nhân dân; cải cách tư pháp, tăng cường pháp chế, bảo đảm kỷ cương xã hội9.
Cần hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo đảm quyền tham gia của công dân trong môi trường số, như lấy ý kiến trực tuyến về chính sách, tiếp nhận và xử lý phản ánh, kiến nghị hay giám sát, phản biện qua các nền tảng số. Các cơ chế này phải được quy định rõ về quy trình, thời hạn và trách nhiệm giải trình để tránh hình thức. Đồng thời, việc hoàn thiện thể chế phải gắn với bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư. Nếu thiếu quy định chặt chẽ về an toàn thông tin, công dân sẽ e ngại tham gia, làm giảm hiệu quả quản lý.
Hai là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số gắn với nâng cao chất lượng dân chủ.
Ứng dụng công nghệ số mở rộng đáng kể không gian và phương thức tham gia của công dân nhưng chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với mục tiêu nâng cao chất lượng dân chủ. Nếu chỉ đầu tư hạ tầng, xây dựng nền tảng số mà không đổi mới cách tổ chức và xử lý thông tin, quyền tham gia của công dân khó được bảo đảm thực chất. Vì vậy, chính quyền địa phương cần phát triển các nền tảng số hỗ trợ tương tác hai chiều, như: cổng dịch vụ công trực tuyến, hệ thống tiếp nhận phản ánh, kiến nghị và nền tảng lấy ý kiến Nhân dân. Đồng thời, ứng dụng công nghệ số phải gắn liền với đổi mới quy trình nội bộ của chính quyền.
Chuyển đổi số không chỉ là số hóa thủ tục hành chính mà là tái cấu trúc quản lý theo hướng công khai, minh bạch, lấy người dân làm trung tâm. Điều này đòi hỏi thay đổi tư duy quản trị, coi sự tham gia của công dân là nguồn lực quan trọng để nâng cao chất lượng quyết định. Bên cạnh đó, cần chú trọng nâng cao kỹ năng số cho cả công dân và đội ngũ cán bộ, công chức. Các chương trình đào tạo, bồi dưỡng và hỗ trợ sử dụng nền tảng số là cần thiết để bảo đảm tính bao trùm, bình đẳng và hiệu quả của các cơ chế tham gia trong bối cảnh chuyển đổi số.
Ba là, tăng cường trách nhiệm giải trình và phản hồi của chính quyền địa phương.
Trách nhiệm giải trình và phản hồi là yếu tố then chốt quyết định mức độ thực chất của việc bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân. Việc phát huy vai trò của chính quyền địa phương không chỉ dừng lại ở việc tạo ra các kênh tiếp nhận ý kiến mà quan trọng hơn là ở cách thức chính quyền địa phương xử lý, phản hồi và giải trình đối với các ý kiến đó.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương cần được thể chế hóa và thực hiện thông qua các cơ chế minh bạch, có thể giám sát được. Các nền tảng số cho phép công khai tiến độ và kết quả xử lý phản ánh, kiến nghị của công dân là công cụ quan trọng để nâng cao trách nhiệm giải trình, đồng thời tạo điều kiện để xã hội giám sát hoạt động của chính quyền.
Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 nhấn mạnh: chính quyền địa phương có trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết và trả lời các kiến nghị của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị – xã hội ở địa phương tham gia xây dựng chính quyền; tiếp nhận, giải quyết và trả lời các ý kiến, kiến nghị của nhân dân địa phương do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tổng hợp và chuyển đến. Chính quyền địa phương cần xây dựng văn hóa phản hồi, lắng nghe và trả lời kịp thời, rõ ràng để củng cố niềm tin của công dân. Trách nhiệm giải trình phải gắn với đạo đức công vụ và tinh thần phục vụ, nhất là trong môi trường số, nơi mọi hoạt động đều được giám sát và đánh giá liên tục.
4. Một số khuyến nghị đối với tỉnh Tây Ninh
Thứ nhất, tỉnh Tây Ninh cần tiếp tục hoàn thiện các cơ chế, quy định cụ thể hóa trách nhiệm của chính quyền địa phương trong bảo đảm quyền tham gia của công dân, đặc biệt trong môi trường số. Việc ban hành và triển khai các quy chế về công khai thông tin, lấy ý kiến Nhân dân, tiếp nhận và xử lý phản ánh, kiến nghị trực tuyến cần được thực hiện đồng bộ từ cấp tỉnh đến cấp cơ sở, bảo đảm thống nhất và dễ thực hiện.
Thứ hai, cần đẩy mạnh phát triển các nền tảng số phục vụ sự tham gia của công dân gắn với đặc thù địa phương. Chính quyền địa phương tỉnh Tây Ninh có thể tích hợp các chức năng lấy ý kiến, phản ánh, kiến nghị, giám sát vào các cổng thông tin, ứng dụng dùng chung, qua đó tạo điều kiện để công dân tham gia thuận lợi, giảm chi phí và thời gian. Đồng thời, cần bảo đảm các nền tảng này thân thiện, dễ sử dụng, phù hợp với nhiều đối tượng người dân.
Thứ ba, chú trọng nâng cao năng lực số và đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức địa phương. Bên cạnh đào tạo kỹ năng sử dụng công nghệ, cần tăng cường giáo dục ý thức trách nhiệm, tinh thần phục vụ Nhân dân và văn hóa phản hồi trong môi trường số. Đây là yếu tố then chốt để biến các kênh tham gia của công dân từ hình thức sang thực chất.
Thứ tư, tỉnh Tây Ninh cần triển khai các giải pháp hỗ trợ người dân nâng cao kỹ năng số, thu hẹp khoảng cách số, đặc biệt ở khu vực nông thôn và vùng biên giới. Việc tổ chức các chương trình tuyên truyền, tập huấn, hỗ trợ tiếp cận dịch vụ công trực tuyến sẽ góp phần bảo đảm quyền tham gia của công dân được thực hiện bình đẳng và bao trùm.
Thứ năm, cần gắn việc bảo đảm quyền tham gia của công dân với tăng cường trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương. Mọi ý kiến, kiến nghị của công dân cần được tiếp nhận, xử lý và phản hồi kịp thời, rõ ràng, có căn cứ pháp lý. Việc công khai kết quả xử lý trên các nền tảng số không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo niềm tin và khuyến khích công dân tham gia tích cực hơn.
5. Kết luận
Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, việc phát huy vai trò của chính quyền địa phương trong bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân là yêu cầu mang tính tất yếu, vừa có ý nghĩa chính trị, vừa có giá trị thực tiễn sâu sắc. Việc tiếp tục đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực của chính quyền địa phương sẽ là yếu tố quyết định để quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân được thực hiện một cách thực chất, hiệu quả trong môi trường số.
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về chuyển đổi số quốc gia, đổi mới phương thức quản trị, hiện đại hóa quản lý nhà nước.
2. Ngân hàng Thế giới (1998). Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi. H. NXB Chính trị Quốc gia, tr.136.
3, 4, 5, 6, 7. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập 1. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 100, 192, 27-28, 96 – 97, 213.
8. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2021). Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XII) tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng, ngày 26/01/2021.
9. Nghị quyết đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. https://www.quanlynhanuoc.vn/2026/02/07/nghi-quyet-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xiv-cua-dang/
