Developing the command capabilities of platoon-level Commanders Chemical Corps
Trung tá, ThS. Nguyễn Cao Cường
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) -Phát triển năng lực chỉ huy của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội Binh chủng Hóa học có ý nghĩa, tầm quan trọng đặc biệt nhằm hoàn thiện phẩm chất, năng lực người sĩ quan. Bài viết bàn về thực trạng và đề xuất các giải pháp phát triển năng lực chỉ huy của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội Binh chủng Hóa học đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội theo tinh thần nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.
Từ khóa: Năng lực chỉ huy; sĩ quan chỉ huy cấp phân đội; Binh chủng Hóa học; nghị quyết Đại hội XIV.
Abstract: Developing the command capabilities of platoon-level commanders in the Chemical Corps is of particular significance and importance for enhancing the qualities and capabilities of officers. This article discusses the current situation and proposes solutions to enhance the command capabilities of platoon-level commanding officers in the Chemical Corps, in line with the requirements for building the armed forces in accordance with the spirit of the 14th Party Congress Resolution.
Keywords: Command capabilities, platoon-level commanding officers, Chemical Corps, 14th Party Congress Resolution.
1. Đặt vấn đề
Năng lực chỉ huy là một thành tố quan trọng cấu thành nhân cách của người chỉ huy quân sự, nó được coi là năng lực cốt lõi trong hệ thống các năng lực của người chỉ huy, thể hiện khả năng điều khiển các đối tượng chỉ huy của họ trên cương vị, chức trách trong các hoạt động quân sự. Sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở Binh chủng Hóa học hiện nay là chủ thể trực tiếp giáo dục, quản lý, rèn luyện bộ đội và huấn luyện sẵn sàng chiến đấu, xây dựng đơn vị cấp phân đội vững mạnh toàn diện. Phát triển năng lực chỉ huy của sĩ quan chỉ huy nói chung và sĩ quan chỉ huy cấp phân đội nói riêng luôn là một vấn đề tất yếu khách quan trong xây dựng quân đội nói chung và Binh chủng Hóa học nói riêng tinh, gọn, mạnh đáp ứng yêu cầu thời kỳ mới.
2. Phát triển năng lực chỉ huy của sĩ quan cấp phân đội Binh chủng Hóa học
Quán triệt tinh thần của Đại lần thứ XIV của Đảng, việc nâng cao năng lực này không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn mang tính chiến lược lâu dài, góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng tổng hợp và sức mạnh chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam.Phát triển năng lực chỉ huy của sĩ quan cấp phân đội là yếu tố quyết định nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ của Binh chủng Hóa học. Đây là lực lượng chuyên trách thực hiện các nhiệm vụ đặc thù như: phòng, chống vũ khí hủy diệt lớn, xử lý sự cố hóa học, sinh học, phóng xạ và khắc phục hậu quả môi trường. Trong các tình huống này, sĩ quan cấp phân đội là người trực tiếp tổ chức, chỉ huy bộ đội triển khai nhiệm vụ ở tuyến đầu. Vì vậy, nếu có năng lực chỉ huy tốt sẽ bảo đảm cho các hoạt động trinh sát, xử lý, tẩy độc được tiến hành nhanh chóng, chính xác, an toàn, hạn chế tối đa thiệt hại về người và phương tiện.
Năng lực chỉ huy của sĩ quan cấp phân đội giữ vai trò then chốt trong việc xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Sĩ quan cấp phân đội là lực lượng gần gũi, trực tiếp quản lý, giáo dục và rèn luyện bộ đội. Năng lực chỉ huy tốt giúp họ tổ chức huấn luyện khoa học, duy trì kỷ luật nghiêm, xây dựng tinh thần đoàn kết và ý chí chiến đấu cao trong đơn vị. Đây chính là nền tảng để hình thành sức mạnh nội tại của Binh chủng, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội theo định hướng mà Đại hội XIV đã đề ra.
Phát triển năng lực chỉ huy góp phần nâng cao khả năng sẵn sàng chiến đấu và xử lý hiệu quả các tình huống phi truyền thống. Trong bối cảnh hiện nay, các mối đe dọa an ninh không chỉ đến từ chiến tranh vũ trang mà còn từ thảm họa môi trường, dịch bệnh, sự cố hóa chất độc hại. Những tình huống này thường diễn biến nhanh, phức tạp, đòi hỏi người chỉ huy phải có khả năng phân tích, dự báo và ra quyết định kịp thời.
Sĩ quan cấp phân đội có năng lực chỉ huy tốt sẽ giúp đơn vị chủ động ứng phó, không bị động, bất ngờ, qua đó bảo vệ an toàn cho nhân dân và môi trường.ăng lực chỉ huy của sĩ quan cấp phân đội là nhân tố quan trọng thúc đẩy việc làm chủ khoa học, công nghệ và vũ khí trang bị hiện đại trong binh chủng hóa học. Theo tinh thần của Đại hội XIV của Đảng, việc hiện đại hóa quân đội gắn liền với việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Sĩ quan có năng lực chỉ huy tốt sẽ biết khai thác hiệu quả các trang bị kỹ thuật, ứng dụng công nghệ mới vào thực tiễn, từ đó nâng cao hiệu quả công tác phòng hóa trong điều kiện tác chiến hiện đại.
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, phần lớn đội ngũ sĩ quan chỉ huy cấp phân đội của Binh chủng Hóa học luôn nỗ lực học tập, rèn luyện, khẳng định năng lực chỉ huy trên các cương vị, chức trách, nhiệm vụ được giao, đạt được những thành tích quan trọng trong huấn luyện chiến đấu và sẵn sàng chiến đấu. Những thành tích nổi bật đó góp phần quan trọng vào xây dựng Quân đội đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới theo tinh thần văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng: “Củng cố, tăng cường sức mạnh quốc phòng, an ninh; kiên quyết, kiên trì đấu tranh bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc; bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội; xây dựng Quân đội nhân dân, Công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.”1.
Năng lực chỉ huy của đội ngũ sĩ quan chỉ huy cấp phân đội chịu sự chi phối của đặc điểm đơn vị và đặc điểm nhiệm vụ được giao. Các đơn vị phòng hóa gắn liền với các trang bị kỹ thuật đặc chủng; các chuyên ngành đa dạng: khói, trinh sát, tiêu tẩy, chống khủng bố, khắc phục sự cố môi trường,… đòi hỏi người chỉ huy phải có kiến thức chuyên môn tốt, làm chủ được trang bị kỹ thuật, có khả năng chỉ huy, điều hành, phối hợp linh hoạt giữa các phân đội, các chuyên ngành.
Các đơn vị phòng hóa thực hiện cùng lúc nhiều nhiệm vụ đan xen: huấn luyện sẵn sàng chiến đấu và sẵn sàng chiến đấu; sẵn sàng tham gia khắc phục sự cố môi trường khi có tình huống; và các nhiệm vụ khác. Hơn thế nữa, quá trình thực hiện nhiệm vụ của Bộ đội Hóa học gắn với môi trường hóa chất độc xạ mang tính nguy hiểm, khó khăn, diễn biến nhanh, phức tạp, khó lường, yêu cầu người chỉ huy phải quyết đoán, linh hoạt, mưu trí, sáng tạo trong chỉ huy phân đội mình hoàn thành tốt nhiệm vụ, bảo đảm an toàn tuyệt đối.
3. Một số giải pháp
Một là, tiếp tục đổi mới nâng cao chất lượng bồi dưỡng, rèn luyện năng lực chỉ huy của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội.
Hoạt động bồi dưỡng, rèn luyện người chỉ huy cấp phân đội ở các đơn vị phòng hóa có ý nghĩa rất quan trọng. Nó không chỉ giúp họ củng cố, bổ sung, hoàn thiện về tri thức lý luận, kỹ năng chỉ huy, quản lý… mà còn giúp họ trải nghiệm, rèn luyện thử thách trong thực tiễn các nhiệm vụ, để nhanh chóng thích nghi, làm chủ hoạt động chỉ huy của mình. Nhất là với đặc thù các đơn vị phòng hóa, việc huấn luyện bộ đội gắn với trang bị kỹ thuật, xe – máy đặc chủng càng đòi hỏi người chỉ huy cấp phân đội phải có năng lực chỉ huy tốt, kiến thức chuyên ngành phòng hóa toàn diện.
Để đổi mới nâng cao chất lượng bồi dưỡng, rèn luyện năng lực chỉ huy của sĩ quan cấp phân đội ở các đơn vị Binh chủng Hóa học hiện nay cần tập trung thực hiện một số biện pháp sau:
Nâng cao chất lượng giáo dục – đào tạo học viên của Trường Sĩ quan phòng hóa để hình thành năng lực chỉ huy tốt cho đội ngũ sĩ quan ngay từ trên ghế nhà trường. Quá trình giáo dục – đào tạo 04 năm của Nhà trường cần toàn diện về nội dung, trong đó chú trọng vào giáo dục chính trị, trang bị kiến thức chuyên ngành và rèn luyện tác phong chỉ huy.
Từng bước để học viên thực tập trên cương vị chỉ huy tiểu đội, trung đội để họ rèn luyện và hoàn thiện năng lực chỉ huy trước khi tốt nghiệp ra trường. Đồng thời, thực hiện tốt phương châm “Chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”, Nhà trường cần tổ chức tốt diễn tập các cấp để học viên được rèn luyện trên cương vị chỉ huy tiểu đội, trung đội thực hiện nhiệm vụ sát thực tế chiến đấu. Những kiến thức, kỹ năng chỉ huy tiểu đội, trung đội này hết sức quan trọng, là tiền đề để người sĩ quan mới tốt nghiệp ra trường vận dụng vào thực tiễn công tác tại đơn vị mới.
Tiếp tục bồi dưỡng năng lực chỉ huy cho họ trong quá trình công tác tại đơn vị thông qua hoạt động thực tiễn quân sự. Căn cứ vào trình độ, năng lực của sĩ quan để giao đơn vị, giao nhiệm vụ cho phù hợp, chú trọng phát huy những cá nhân có năng lực chỉ huy khá, tốt, tiếp tục bồi dưỡng những đồng chí còn hạn chế về năng lực chỉ huy. Tránh giao đơn vị, giao việc quá sức đối với cá nhân, sẽ trở thành trở ngại đối với họ trong quá trình chỉ huy đơn vị thực hiện nhiệm vụ cũng như chất lượng hoàn thành nhiệm vụ của đơn vị.
Đổi mới bồi dưỡng về phương pháp, kinh nghiệm chỉ huy chuyên ngành phòng hóa cho sĩ quan cấp phân đội. Quá trình đào tạo tại Nhà trường cũng như công tác tại đơn vị, yêu cầu đội ngũ cán bộ, giảng viên và cán bộ đơn vị cần kết hợp trang bị kiến thức với truyền thụ kinh nghiệm chỉ huy, quản lý với học viên, sĩ quan cấp phân đội. Những kinh nghiệm thực tiễn chiến đấu, công tác hết sức quý báu, được đúc rút qua nhiều nhiệm vụ, gắn với điều kiện thực tiễn là những nội dung rất quan trọng để người học viên, sĩ quan có thể vận dụng linh hoạt, sáng tạo tùy vào tình hình cụ thể trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Bên cạnh đó, quá trình đào tạo tại Nhà trường và công tác tại đơn vị, cần tổ chức nhiều hoạt động ngoại khóa, bồi dưỡng kỹ năng sống góp phần củng cố năng lực chỉ huy của học viên, sĩ quan cấp phân đội. Thường xuyên tổ chức các hoạt động văn hóa văn nghệ, thể dục thể thao, hội thi hội thao, diễn đàn, tọa đàm thanh niên, dân vận kết nghĩa… trong đó, đặt người học viên, sĩ quan trẻ vào vị trí chủ trò, MC chương trình, phát biểu ý kiến giúp họ rèn luyện khả năng diễn thuyết trước đám đông, khắc phục sự yếu đuối, sợ sệt, củng cố sự tự tin, mạnh dạn và khí chất của người cán bộ.
Hai là, tổ chức tốt các hoạt động thực tiễn quân sự sát thực tiễn chiến đấu để rèn luyện năng lực chỉ huy của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội.
Hoạt động thực tiễn quân sự của bộ đội Hóa học luôn đòi hỏi ngày càng cao về mọi mặt đối với sĩ quan chỉ huy cấp phân đội, nhất là về trình độ kiến thức, kỹ năng, phương pháp, kinh nghiệm của họ. Hơn thế nữa, thực tiễn các cuộc chiến tranh hiện đại trên thế giới với việc sử dụng vũ khí công nghệ cao đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với bộ đội Hóa học. Do đó, tổ chức các hoạt động quân sự sát thực tiễn chiến đấu, cập nhật thông tin những trang bị kỹ thuật hiện đại, những hình thức chiến thuật mới cho sĩ quan chỉ huy cấp phân đội là giải pháp để tích lũy, làm chuyển hóa trình độ khả năng huấn luyện chuyên ngành, chỉ huy chiến đấu, hiệp đồng từ thấp đến cao, chưa hoàn thiện đến hoàn thiện cho họ. Các hoạt động quân sự ở đơn vị hết sức đa dạng: huấn luyện sẵn sàng chiến đấu, sẵn sàng chiến đấu và thực hiện các nhiệm vụ công tác khác.
Quá trình huấn luyện cần tổ chức các điều kiện sát với thực tế các cuộc chiến tranh hiện đại, bổ sung, cập nhật các trang bị kỹ thuật mới của cả ta – địch; thường xuyên tổ chức diễn tập các cấp, để người sĩ quan cấp phân đội trên cương vị chỉ huy trung đội, đại đội thực hiện nhiệm vụ độc lập hoặc hiệp đồng với đơn vị khác. Qua mỗi giai đoạn huấn luyện hoặc mỗi đợt diễn tập, tổ chức thảo luận, trao đổi, rút kinh nghiệm để người sĩ quan khắc phục hạn chế, phát huy ưu điểm trong quá trình chỉ huy phân đội mình.
Ngoài nhiệm vụ bảo đảm hóa học cho toàn quân, các đơn vị của Binh chủng Hóa học còn tham gia các nhiệm vụ quan trọng khác như: xử lý chất độc tồn lưu sau chiến tranh, khắc phục sự cố môi trường (Vụ cháy nhà máy Bóng đèn phích nước Rạng Đông, ảnh hưởng môi trường của dịch Covid-19, sau các trận bão lũ lớn…). Những sự cố môi trường hiện nay diễn biến nhanh, ngày càng phức tạp, khó lường, gắn với môi trường làm việc khó khăn, độc hại của hóa chất độc xạ. Do đó, nhiệm vụ khắc phục sự cố môi trường đòi hỏi người chỉ huy cấp phân đội phải có năng lực chỉ huy tốt, linh hoạt, sáng tạo, được rèn luyện nhiều qua thực tiễn nhiệm vụ.
Hiện thực hóa giải pháp này, các chủ thể lãnh đạo, chỉ huy ở các đơn vị phòng hóa cần tiến hành tốt một số nội dung, biện pháp cụ thể sau: Bảo đảm tính khoa học trong xây dựng kế hoạch hoạt động thực tiễn chỉ huy; thường xuyên bồi dưỡng, rèn luyện, nâng cao trình độ, kỹ năng, kỹ xảo chỉ huy chiến đấu bảo đảm hóa học của người sĩ quan chỉ huy cấp phân đội; thường xuyên tổ chức diễn tập các tình huống bảo đảm hóa học và khắc phục sự cố môi trường sát với thực tế; coi trọng kiểm tra, đánh giá, tổng kết kinh nghiệm hoạt động thực tiễn chỉ huy của người sĩ quan chỉ huy cấp phân đội để từ đó chỉnh sửa, rút kinh nghiệm cho việc tổ chức, giáo dục rèn luyện đội ngũ sĩ quan chỉ huy cấp phân đội trong thời gian tiếp theo.
Ba là, đề cao tính tích cực, tự giác trong tự học tập, tự tu dưỡng rèn luyện năng lực chỉ huy của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội.
Cùng với sự phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 trên tất cả các lĩnh vực trong đó có lĩnh vực quân sự thì xu hướng hiện đại hoá quân đội, nhất là vũ khí, trang bị, các hình thức chiến thuật, cách đánh mới có chiều hướng gia tăng. Chiến tranh sử dụng vũ khí công nghệ cao là phổ biến cùng với yêu cầu sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong tình hình mới đòi hỏi đội ngũ sĩ quan chỉ huy cấp phân đội của Binh chủng Hóa học không những phải tinh thông, nhuần nhuyễn đối với các nội dung kỹ thuật, chiến thuật phòng hóa đã được huấn luyện và trang bị kỹ thuật hiện có trong biên chế mà còn đòi hỏi họ phải luôn luôn chủ động tìm hiểu, tiếp cận với các vũ khí công nghệ cao để mở rộng kiến thức, làm chủ những trang bị kỹ thuật, xe – máy đặc chủng hiện đại; qua đó, nâng cao năng lực chỉ huy, luôn chủ động, tự chủ, quyết đoán, kiên định, sáng tạo trong mọi tình huống có thể xảy ra.
Thường xuyên, chủ động, tích cực tự học tập nâng cao trình độ mọi mặt. Trong đó, chú trọng vào tự tu dưỡng về chính trị, đạo đức, tự học tập kiến thức mới, tự rèn luyện năng lực chỉ huy của bản thân. Trước nguy cơ của các cuộc chiến tranh và chạy đua vũ trang về vũ khí hạt nhân, hóa học, sinh học trên thế giới, Binh chủng Hóa học đã tiếp cận và biên chế hệ thống trang bị kỹ thuật phòng hóa hiện đại đến các đơn vị, cập nhật các hình thức tác chiến mới của lực lượng phòng hóa. Do đó, người sĩ quan cần chủ động tự học tập, nghiên cứu, nắm và thành thục sử dụng các trang bị kỹ thuật, phát huy tốt tính năng kỹ chiến thuật của chúng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Tổ chức huấn luyện, luyện tập các trang bị kỹ thuật đó đối với cán bộ, chiến sĩ trong đơn vị.
Luôn xung kích đi đầu trong thực hiện nhiệm vụ, tránh tình trạng chỉ huy lơ là, khoán công việc, nhiệm vụ cho cán bộ, chiến sĩ thuộc quyền. Là người chỉ huy phân đội, người sĩ quan phải luôn phát huy tính nêu gương, làm mẫu cho cấp dưới; quá trình chỉ huy cần sâu sát với đơn vị mình, kịp thời uốn nắn, điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tiễn. Gương mẫu, mẫu mực trong lời nói và hành động chính là mệnh lệnh không lời đối với cán bộ, chiến sĩ thuộc quyền của người sĩ quan cấp phân đội.
Quá trình chỉ huy đơn vị luôn linh hoạt, sáng tạo, ứng biến với những điều kiện mới, hoàn cảnh mới phát sinh. Nhiệm vụ bảo đảm phòng hóa diễn ra hết sức nhanh chóng, khó lường, trong điều kiện khó khăn, phức tạp của hóa cất độc xạ, đặt ra yêu cầu người sĩ quan cấp phân đội phải có tư duy nhạy bén trong quá trình chỉ huy. Do đó, ngay trong giai đoạn huấn luyện, người sĩ quan cần chủ động đặt ra những tình huống giả định, những đột biến có thể xảy ra trong thực hiện một nhiệm vụ cụ thể. Từ đó, chủ động đề ra phương pháp, cách thức xử trí tình huống cho phù hợp với những đột biến, phát sinh.
Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV đã chỉ ra các nguy cơ, thách thức: “Trong những năm gần đây, Việt Nam là quốc gia bị tổn thương nhiều bởi tác động của biến đổi khí hậu đến phát triển kinh tế – xã hội trên nhiều lĩnh vực. Cùng với đó, Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ suy thoái đa dạng sinh học và sự mất cân bằng sinh thái. Những vấn đề về ô nhiễm môi trường gây ra các thách thức, như: suy thoái chất lượng rừng và mất chức năng phòng hộ; thách thức đối với vấn đề an toàn thực phẩm; cạn kiệt nguồn tài nguyên và gia tăng xung đột môi trường; thách thức về xâm lược sinh thái và an ninh môi trường xuyên biên giới…”2. Đồng thời, trong giai đoạn tiếp theo, Đảng khẳng định quan điểm chỉ đạo: “Thứ hai, nhận diện sớm, tranh thủ mọi thuận lợi, thời cơ, vượt qua mọi khó khăn, thách thức; kết hợp chặt chẽ, đồng bộ các nhiệm vụ: Phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường là trung tâm; xây dựng Đảng là then chốt;…”3. Như vậy, những nguy cơ, thách thức về môi trường ngày càng lớn, vấn đề bảo vệ môi trường được Đảng quan tâm chỉ đạo là nhiệm vụ trung tâm cùng với quá trình phát triển kinh tế, xã hội. Binh chủng Hóa học là lực lượng nòng cốt được Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng giao nhiệm vụ quan trắc, dự báo và sẵn sàng tham gia khắc phục sự cố môi trường khi có tình huống. Do đó, đội ngũ sĩ quan cấp phân đội Binh chủng Hóa học cần phải rèn luyện năng lực chỉ huy để hoàn thành tốt nhiệm vụ khắc phục sự cố môi trường, bảo vệ môi trường sinh thái của đất nước theo tinh thần nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.
V.I.Lênin đã khẳng định: “Làm sao các đồng chí có thể quản lý được nếu không có uy tín chuyên môn, làm sao có thể quản lý được nếu không có kiến thức đầy đủ, nếu không tinh thông khoa học quản lý?… Muốn quản lý được thì cần am hiểu công việc và phải là một cán bộ quản lý giỏi”4. Vì vậy, người chỉ huy cấp phân đội ở Binh chủng Hóa học phải được quán triệt quan điểm học tập suốt đời, học tập theo tinh thần “học, học nữa, học mãi”, trong đó tự học tập, tự bồi dưỡng phải được đề cao.
4. Kết luận
Phát triển năng lực chỉ huy của sĩ quan chỉ huy cấp phân đội ở Binh chủng Hóa học hiện nay là trách nhiệm của các tổ chức, các lực lượng, mà trực tiếp là cấp ủy, người chỉ huy, chính ủy, chính trị viên các đơn vị trong Binh chủng và quyết định nhất là bản thân chủ thể người sĩ quan. Đây là một trong những nội dung rất quan trọng và cấp thiết đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội ta cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại theo tinh thần nghị quyết Đại hội đại biểu lần thứ XIV của Đảng.
Tài liệu tham khảo:
1, 2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 263 – 264, 251 – 252.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 26.
4. V.I.Lênin (1977). Tập 40. NXB Tiến bộ Mátxcơva, tr. 257.
