Trends increasing personal value amidst the transformation of Vietnamese human value systems today
ThS. Nguyễn Thị Mỹ Nhung
Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, phát triển kinh tế thị trường và chuyển đổi số, hệ giá trị con người Việt Nam đang trải qua những biến đổi sâu sắc. Bài viết phân tích bản chất, biểu hiện, nguyên nhân, tác động hai mặt và những vấn đề đặt ra của xu hướng gia tăng giá trị cá nhân trong đời sống xã hội Việt Nam. Qua đó cho thấy, gia tăng giá trị cá nhân là xu hướng tất yếu của quá trình hiện đại hóa, song cần được định hướng hài hòa với các giá trị cộng đồng nhằm xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam vừa hiện đại, năng động, sáng tạo, vừa giàu trách nhiệm xã hội và bản sắc văn hóa dân tộc.
Từ khóa: Con người, giá trị cá nhân, hệ giá trị con người, Việt Nam, xu hướng.
Abstract: In the context of globalization, international integration, market economic development, and digital transformation, the Vietnamese human value system is undergoing profound changes. This article analyzes the nature, manifestations, causes, dual impacts, and challenges of the increasing trend of individual value in Vietnamese society today. This analysis shows that the increase in individual value is an inevitable trend of modernization. Still, it needs to be harmonized with community values to build a Vietnamese human value system that is both modern, dynamic, creative, and rich in social responsibility and national cultural identity.
Keywords: People; personal values; human value system; Vietnam; trends.
1. Đặt vấn đề
Ở Việt Nam, quá trình đổi mới, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế sâu rộng và đặc biệt là tác động mạnh mẽ của công nghệ số đang làm biến đổi sâu sắc hệ giá trị của con người Việt Nam. Trong bối cảnh đó, xu hướng gia tăng giá trị cá nhân nổi lên như một biểu hiện của quá trình chuyển đổi hệ giá trị. Nếu trong xã hội truyền thống, con người chủ yếu được định vị trong các quan hệ cộng đồng, như: gia đình, dòng họ, làng xã thì trong xã hội hiện đại, cá nhân ngày càng trở thành chủ thể độc lập với nhu cầu khẳng định bản thân, tự do lựa chọn và tự quyết định con đường phát triển. Do đó, nghiên cứu xu hướng gia tăng giá trị cá nhân trong hệ giá trị con người Việt Nam hiện nay không chỉ có ý nghĩa lý luận trong việc nhận diện sự biến đổi của các giá trị mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc định hướng xây dựng con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời kỳ mới.
2. Cơ sở lý luận
Giá trị của con người là những phẩm chất, năng lực, kỹ năng, hành vi, yêu cầu quan trọng trong quá trình sống và hoạt động, lặp đi lặp lại một cách phổ biến trong một thời kỳ lịch sử nhất định của con người, được định hình hoặc sẽ được định hình. Hệ giá trị con người là những yếu tố tích cực, những phẩm chất, đặc tính, tính cách người, các nội dung, yêu cầu trong các quan hệ xã hội, thể hiện thực chất những quan hệ giữa con người với tự nhiên, với người khác, với cộng đồng, với xã hội, được hình thành và trao truyền trong quá trình sinh tồn, phát triển có ý nghĩa tích cực, tốt đẹp, hữu ích, thúc đẩy sự phát triển con người và xã hội. Hệ giá trị con người còn là sản phẩm của quá trình nhận thức của các chủ thể khác nhau. Không có sự nhận thức và đánh giá của các chủ thể thì các quan hệ con người vẫn tồn tại mà không hề có ý nghĩa, vai trò; nghĩa là không có giá trị… Hệ giá trị con người có nhiều giá trị với nhiều nội dung, có trật tự, thứ bậc khác nhau2. Giáo sư Từ Thị Loan cho rằng: “Hệ giá trị con người chính là những tiêu chí, chuẩn mực giúp đo lường nhân cách, phẩm chất, đạo đức của con người”3.
Trong nghiên cứu của các tác giả Nguyễn Anh Tuấn – Đặng Hà Chi, xác định, “Khi đề cập hệ giá trị con người, người ta hiểu đó là những giá trị nội tại mang bản chất con người với các quyền cơ bản của con người, của công dân trong một xã hội cụ thể”4. Như vậy, có thể hiểu, hệ giá trị con người có thể được hiểu là tổng thể các giá trị cốt lõi được cá nhân và cộng đồng thừa nhận, có chức năng định hướng nhận thức, điều chỉnh hành vi và hình thành nhân cách con người trong những điều kiện lịch sử – xã hội nhất định.
Biến đổi hệ giá trị là một trong những biểu hiện quan trọng của sự vận động và phát triển của đời sống tinh thần xã hội. Nếu hệ giá trị phản ánh những định hướng cơ bản của con người trong nhận thức và hành động thì biến đổi hệ giá trị phản ánh sự thay đổi của chính những định hướng đó trong những điều kiện lịch sử – xã hội cụ thể.
Theo Từ điển Triết học, biến đổi là “hình thức tồn tại phổ biến nhất của tất cả sự vật và hiện tượng”. Biến đổi bao hàm mọi sự vận động và sự tác động qua lại, sự chuyển hóa từ trạng thái này sang trạng thái khác. Trong triết học, biến đổi luôn đối lập với sự ổn định tương đối của những đặc tính, cơ cấu hoặc những quy luật tồn tại của các vật thể. Tuy nhiên, bản thân cơ cấu, những đặc tính và quy luật là kết quả của những tác động qua lại, bị chi phối bởi những mối liên hệ khác nhau giữa các vật và do đó được sản sinh ra bởi sự biến đổi của vật chất”5.
Biến đổi hệ giá trị không chỉ là sự phản ánh thụ động những biến đổi của đời sống vật chất mà còn là kết quả của quá trình chủ thể hóa, trong đó con người đóng vai trò tích cực trong việc lựa chọn, đánh giá và tái cấu trúc các giá trị. Điều này đặc biệt rõ trong bối cảnh hiện đại, khi cá nhân có nhiều cơ hội tiếp cận và lựa chọn giữa các hệ giá trị khác nhau. Xu hướng biến đổi là chiều hướng vận động tương đối ổn định của một hiện tượng xã hội trong một giai đoạn lịch sử nhất định, phản ánh sự thay đổi về cấu trúc, nội dung, định hướng hoặc phương thức tồn tại của hiện tượng đó dưới tác động của các điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội. Nói đến xu hướng là muốn nhấn mạnh tính phổ biến, tương đối ổn định, diễn ra trong thời gian dài, chứ không phải là hiện tượng nhất thời. Do đó, có thể hiểu: xu hướng biến đổi hệ giá trị con người Việt Nam là sự chuyển dịch tương đối ổn định và có tính quy luật trong nội dung, cấu trúc, thứ bậc ưu tiên và phương thức thực hiện các giá trị của con người Việt Nam, phản ánh sự thích ứng của con người trước những biến đổi của bối cảnh lịch sử – xã hội, đặc biệt trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa, kinh tế thị trường và toàn cầu hóa.
3. Xu hướng gia tăng giá trị cá nhân
Xu hướng gia tăng cá nhân là một trong những biểu hiện nổi bật và có tính nền tảng của quá trình biến đổi hệ giá trị của con người Việt Nam hiện nay. Đây không chỉ là sự thay đổi ở cấp độ hành vi hay lối sống mà là sự chuyển dịch sâu sắc trong cấu trúc ý thức và hệ chuẩn định hướng của con người – từ chỗ coi cộng đồng là trung tâm sang việc khẳng định vai trò của cá nhân như một chủ thể tự trị, có quyền lựa chọn và định hình giá trị sống của chính mình.
(1) Bản chất của xu hướng gia tăng giá trị cá nhân hóa: từ “con người cộng đồng” đến “cá nhân tự trị”
Trong xã hội truyền thống Việt Nam, cá nhân thường tồn tại như một bộ phận của các cộng đồng gắn kết chặt chẽ như gia đình, dòng họ, làng xã. Hệ giá trị truyền thống đề cao các chuẩn mực như “tình”, “nghĩa”, “trách nhiệm cộng đồng”, trong đó cái “tôi” cá nhân thường bị điều chỉnh bởi cái “chúng ta” tập thể. Điều này tạo nên một mô hình “con người cộng đồng” – nơi bản sắc cá nhân được định nghĩa thông qua các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập, mô hình này đang dần chuyển dịch sang một dạng “cá nhân tự trị”. Cá nhân không còn hoàn toàn bị quy định bởi các chuẩn mực cộng đồng mà ngày càng có khả năng tự lựa chọn mục tiêu sống, giá trị và con đường phát triển của chính mình. Sự chuyển dịch này phản ánh một thay đổi mang tính cấu trúc trong quan hệ giữa cá nhân và xã hội.
Trong bối cảnh Việt Nam, quá trình này diễn ra không phải như một sự “đứt gãy” hoàn toàn với truyền thống mà như một sự chuyển hóa dần dần, trong đó các yếu tố cá nhân và cộng đồng cùng tồn tại và tương tác, hay “Có thể rút ra kết luận là cùng với sự phát triển của lịch sử thì sự chi phối của tính cộng đồng trong người Việt càng giảm dần, còn ý thức về con người cá nhân ngày càng tăng dần”6.
Trong lĩnh vực lựa chọn nghề nghiệp và lối sống, cá nhân ngày càng có xu hướng tự quyết định thay vì tuân theo những kỳ vọng truyền thống. Nếu trước đây, việc lựa chọn nghề nghiệp thường chịu ảnh hưởng mạnh từ gia đình hoặc chuẩn mực xã hội thì hiện nay, nhiều người – đặc biệt là giới trẻ – ưu tiên các tiêu chí, như: đam mê, cơ hội phát triển bản thân và mức độ phù hợp với các giá trị cá nhân. Điều này phản ánh sự chuyển dịch từ “định hướng bên ngoài” sang “định hướng nội tại” trong hệ giá trị.
Song hành với việc đề cao tri thức và sáng tạo là sự thay đổi quan trọng trong thang bậc giá trị xã hội, khi năng lực cá nhân, hiệu quả công việc, chất lượng lao động và mức độ cống hiến ngày càng được coi trọng hơn. Đây là biểu hiện rõ nét của sự chuyển dịch từ hệ giá trị truyền thống thiên về thâm niên, vị thế hay quan hệ sang hệ giá trị hiện đại dựa trên năng lực thực hiện và kết quả đóng góp. Trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, từ kinh tế, khoa học, giáo dục đến quản lý và dịch vụ công, các tiêu chí đánh giá cá nhân ngày càng gắn với hiệu quả, chất lượng và giá trị gia tăng mà cá nhân tạo ra. Điều này góp phần thúc đẩy tinh thần trách nhiệm, ý thức kỷ luật và thái độ làm việc chuyên nghiệp, đồng thời tạo động lực để cá nhân không ngừng nâng cao năng lực của mình.
Trong đời sống văn hóa và tiêu dùng, cá nhân ngày càng chú trọng đến việc thể hiện bản sắc cá nhân. Sự đa dạng trong phong cách sống, thị hiếu thẩm mỹ và cách thức tiêu dùng cho thấy, cá nhân không còn bị ràng buộc bởi những khuôn mẫu đồng nhất. Trong xã hội tiêu dùng hiện đại, việc lựa chọn hàng hóa và phong cách sống trở thành một phương tiện quan trọng để cá nhân “tự kể câu chuyện về bản thân”.
Trong không gian số, cá nhân hóa được thúc đẩy mạnh mẽ thông qua các nền tảng mạng xã hội. Các nền tảng này không chỉ cho phép cá nhân thể hiện quan điểm, cảm xúc và hình ảnh của mình, mà còn khuyến khích xây dựng “thương hiệu cá nhân”. Điều này làm gia tăng ý thức về cái “tôi” và nhu cầu được công nhận, nhưng đồng thời cũng tạo áp lực phải duy trì hình ảnh và vị thế xã hội. Do đó, “Thái độ không ngần ngại thể hiện bản thân đã dần trở thành bình thường và được nhìn nhận theo mặt tích cực của nó”7.
Trong quan hệ xã hội, cá nhân có xu hướng tái cấu trúc các mối quan hệ theo hướng lựa chọn hơn là theo hướng ràng buộc. Các quan hệ gia đình, hôn nhân và cộng đồng ngày càng linh hoạt, trong đó yếu tố tình cảm và sự phù hợp cá nhân được đặt lên hàng đầu. Điều này góp phần thay đổi cấu trúc xã hội truyền thống, đồng thời tạo ra những hình thức liên kết mới. “Tình trạng kinh tế ngày càng tốt hơn của các thành viên trẻ trong gia đình đặt ra xu hướng điều chỉnh quyền gia trưởng của người cha trong gia đình. Phụ nữ dần có xu hướng hoạt động theo năng lực của họ là chính (cả trong gia đình và ngoài xã hội), chứ không còn lệ thuộc nhiều vào các khuôn thước “tam tòng, tứ đức” như trước đây. Hiện nay, nhiều gia đình không nhất thiết đòi hỏi con dâu, con gái phải “công, dung, ngôn, hạnh” như trước. Không ít phụ nữ trẻ cũng đã công khai đặt ra những tiêu chuẩn của mình khi tìm kiếm đối tác cho hôn nhân.
(2) Mặt tích cực của xu hướng gia tăng giá trị cá nhân
Xu hướng gia tăng giá trị cá nhân mang lại nhiều tác động tích cực đối với sự phát triển của con người và xã hội. Trước hết, góp phần giải phóng cá nhân khỏi những ràng buộc cứng nhắc của truyền thống, tạo điều kiện cho sự phát triển toàn diện của con người. Cá nhân có cơ hội phát huy năng lực, sáng tạo và khẳng định bản thân, từ đó đóng góp tích cực vào sự phát triển chung. Thứ hai, cá nhân hóa là động lực quan trọng cho đổi mới và sáng tạo. Khi cá nhân được khuyến khích suy nghĩ độc lập và hành động theo giá trị của mình, xã hội sẽ trở nên năng động và linh hoạt hơn. Đây là yếu tố quan trọng trong bối cảnh kinh tế tri thức và cách mạng công nghiệp 4.0. Thứ ba, cá nhân hóa góp phần nâng cao ý thức về quyền con người và quyền tự do cá nhân. Điều này phù hợp với xu hướng phát triển chung của nhân loại, đồng thời tạo nền tảng cho việc xây dựng một xã hội dân chủ và văn minh.
Xu hướng gia tăng giá trị cá nhân không đồng nghĩa với việc phủ nhận vai trò của tập thể mà phản ánh yêu cầu mới của sự phối hợp xã hội trong điều kiện hiện đại, “sự biến động của đặc trưng tính cộng đồng làng xã của hệ giá trị Việt Nam đang đi theo một chiều hướng đúng đắn: gìn giữ tính cộng đồng nhưng đưa nó vượt thoát ra khỏi phạm vi làng xã và cùng với sự phát triển của bản lĩnh cá nhân, một ý thức công dân trong chiều kích xã hội đang hình thành để thay thế cho phạm vi làng xã. Một khi tính cộng đồng làng xã được thay thế bằng tính cộng đồng xã hội thì mọi căn bệnh do tính cộng đồng làng xã sinh ra sẽ được khắc phục; phần quan trọng của một hệ giá trị mới sẽ được hình thành, đưa xã hội Việt Nam vào nền nếp và phát triển theo kịp thế giới”9. Cá nhân có năng lực càng cao thì khả năng đóng góp cho tập thể và cộng đồng càng lớn. Do đó, giá trị cống hiến ngày càng gắn chặt với năng lực thực chất, chứ không chỉ với tinh thần tự nguyện hay khẩu hiệu đạo đức.
Sự biến đổi này cho thấy, hệ giá trị của con người Việt Nam đang từng bước tiệm cận với các chuẩn mực của xã hội hiện đại, nơi giá trị con người được đo bằng khả năng tạo ra giá trị cho xã hội, đồng thời vẫn giữ được định hướng nhân văn, tránh rơi vào chủ nghĩa hiệu quả thuần túy hoặc thực dụng cực đoan. Bởi lẽ, xã hội càng phát triển, nhu cầu thể hiện bản thân của mỗi người và mỗi cộng đồng sẽ càng mạnh mẽ và điều này phù hợp với quy luật biến đổi giá trị. Nghiêng về các giá trị thể hiện bản thân và khẳng định, bảo vệ quan điểm riêng của mỗi người là hiện tượng toàn cầu và ngày càng phổ biến, chứ không chỉ riêng có ở nước nào hay khu vực nào10.
(3) Mặt trái và những rủi ro của xu hướng gia tăng giá trị cá nhân
Một trong những rủi ro lớn nhất là sự phát triển của chủ nghĩa cá nhân cực đoan, trong đó lợi ích cá nhân được đặt lên trên mọi giá trị khác. Điều này có thể làm suy yếu tính gắn kết xã hội khi các cá nhân không còn sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân vì lợi ích chung. Bên cạnh đó, cá nhân hóa có thể dẫn đến sự suy giảm các giá trị đạo đức truyền thống, như: tinh thần tương trợ, trách nhiệm cộng đồng và lòng vị tha. Khi các chuẩn mực cộng đồng bị suy yếu, xã hội có thể rơi vào trạng thái “vô chuẩn”. Ngoài ra, việc cá nhân hóa cũng có thể tạo áp lực tâm lý cho cá nhân. Khi phải tự chịu trách nhiệm về mọi lựa chọn, cá nhân có thể rơi vào trạng thái bất an, lo âu và khủng hoảng về bản thân. Đây là một vấn đề ngày càng được quan tâm trong các xã hội hiện đại.
(4) Nguyên nhân của xu hướng gia tăng vai trò của giá trị cá nhân
Một là, tác động của kinh tế thị trường. Kinh tế thị trường tạo ra môi trường cạnh tranh và đề cao năng lực cá nhân. Trong cơ chế thị trường, mỗi cá nhân phải tự chịu trách nhiệm về lựa chọn và thành công của mình. Điều này thúc đẩy ý thức độc lập, tự chủ và sự khẳng định bản thân. Giá trị cá nhân vì thế ngày càng được đề cao như một điều kiện để thích ứng với môi trường cạnh tranh hiện đại.
Hai là, tác động của toàn cầu hóa. Toàn cầu hóa tạo điều kiện cho sự giao lưu mạnh mẽ giữa các nền văn hóa và các hệ giá trị khác nhau. Thông qua internet, truyền thông và giáo dục quốc tế, các giá trị về tự do cá nhân, dân chủ và quyền con người được lan tỏa sâu rộng. Điều này góp phần thay đổi nhận thức của người Việt Nam về vai trò của cá nhân trong xã hội.
Ba là, tác động của công nghệ số. Công nghệ số không chỉ thay đổi phương thức giao tiếp mà còn làm biến đổi cấu trúc của ý thức và hành vi xã hội. Không gian số tạo điều kiện cho cá nhân tiếp cận tri thức, bày tỏ quan điểm và xây dựng bản sắc cá nhân. Đồng thời, các thuật toán cá nhân hóa cũng khiến con người ngày càng sống trong “thế giới riêng” của mình. Đây là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy xu hướng cá nhân hóa trong xã hội hiện đại.
Bốn là, sự phát triển của giáo dục và dân trí. Sự phát triển của giáo dục hiện đại góp phần nâng cao ý thức cá nhân và tinh thần phản biện. Con người ngày càng có nhu cầu tự quyết định cuộc sống của mình thay vì phụ thuộc vào những khuôn mẫu truyền thống. Đây là cơ sở xã hội quan trọng cho sự hình thành các giá trị cá nhân hiện đại.
(5) Một số giải pháp trong định hướng xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam hiện nay
Thứ nhất, cần nhìn nhận xu hướng gia tăng vai trò của giá trị cá nhân như một xu hướng tất yếu của xã hội hiện đại, tránh tư duy cực đoan đồng nhất cá nhân hóa với chủ nghĩa cá nhân ích kỷ.
Thứ hai, cần xây dựng sự hài hòa giữa các giá trị cá nhân và các giá trị cộng đồng. Cá nhân cần được phát triển tự do nhưng trong khuôn khổ trách nhiệm xã hội và đạo đức công dân.
Thứ ba, cần phát huy vai trò của giáo dục trong việc định hướng hệ thống giá trị. Giáo dục không chỉ truyền đạt tri thức mà còn phải hình thành năng lực tự chủ, ý thức trách nhiệm và bản lĩnh văn hóa cho con người.
Thứ tư, cần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong không gian số nhằm hạn chế các biểu hiện lệch chuẩn và thúc đẩy các giá trị tích cực.
Thứ năm, cần tiếp tục hoàn thiện các thiết chế xã hội để thích ứng với quá trình cá nhân hóa, bảo đảm sự cân bằng giữa tự do cá nhân và sự ổn định xã hội.
4. Kết luận
Xu hướng gia tăng vai trò của các giá trị cá nhân trong hệ giá trị của con người Việt Nam hiện nay là kết quả tất yếu của quá trình hiện đại hóa, toàn cầu hóa và chuyển đổi số. Đây là biểu hiện của sự chuyển dịch từ mô hình xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại, trong đó cá nhân ngày càng trở thành chủ thể tự trị với nhu cầu khẳng định bản thân và tự do lựa chọn giá trị sống. Xu hướng này mang tính hai mặt. Một mặt, nó góp phần giải phóng cá nhân, thúc đẩy sáng tạo, phát triển năng lực con người và hình thành ý thức công dân hiện đại. Mặt khác, nếu thiếu định hướng phù hợp, điều này có thể dẫn đến chủ nghĩa cá nhân cực đoan, suy giảm giá trị cộng đồng và khủng hoảng xã hội.
Điểm đặc thù của Việt Nam là quá trình cá nhân hóa diễn ra trong trạng thái đan xen giữa truyền thống và hiện đại, giữa giá trị cá nhân và giá trị cộng đồng. Vì vậy, vấn đề đặt ra không phải là hạn chế cá nhân hóa mà là định hướng nó theo hướng nhân văn, hài hòa và bền vững. Trong quá trình xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam hiện nay, cần phát huy vai trò tích cực của các giá trị cá nhân, đồng thời củng cố trách nhiệm xã hội, tinh thần cộng đồng và bản sắc văn hóa dân tộc. Chỉ trên cơ sở đó mới có thể xây dựng được con người Việt Nam vừa hiện đại, sáng tạo, tự chủ, vừa giàu tính nhân văn và trách nhiệm xã hội.
Chú thích:
1, 4. Hồ Bá Thâm (2022). Xây dựng hệ chuẩn mực con người Việt Nam hiện nay để đưa vào cuộc sống; Kỷ yếu Hội thảo quốc gia về Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới. H. NXB. Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 102, 138.
2. Lương Đình Hải (2023). Xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Tạp chí Triết học, số 02/2023, tr. 32.
3. Từ Thị Loan (2015). Về hệ giá trị, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước. Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa, số 01/2015, tr.37.
5. Từ điển Triết học. NXB Tiến Bộ, 1986, tr. 39.
6, 9. Trần Ngọc Thêm (2016). Hệ giá trị Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và con đường tới tương lai. H. NXB Văn hóa – Văn nghệ, TP. Hồ Chí Minh, tr. 177 – 178, 348.
7, 8, 10. Hồ Sĩ Quý (2025). Về các xu hướng biến đổi của văn hóa – lối sống ở Việt Nam hiện nay. Tạp chí Triết học, số 3/2025, tr. 77; 73, 74, 75.
