Promoting the cultural values of ethnic minorities for sustainable development in Ho Chi Minh City
TS. Trần Thị Thúy Vân
Học viện Chính trị khu vực II
Email: vanttt@hcma2.edu.vn
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính mở rộng không gian phát triển với mục tiêu tăng trưởng 2 con số đặt ra những yêu cầu mới đối với việc phát huy mọi nguồn lực, trong đó có nguồn nội lực từ giá trị văn hóa của các dân tộc thiểu số tại TP. Hồ Chí Minh. Trên cơ sở tiếp cận phát triển bền vững, vốn văn hóa và bảo tồn di sản lấy cộng đồng làm trung tâm, bài viết phân tích vai trò của các giá trị văn hóa dân tộc thiểu số đối với phát triển bền vững, đồng thời, nhận diện những hạn chế trong việc phát huy, từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số, bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng và gắn kết hài hòa với yêu cầu phát triển bền vững tại TP. Hồ Chí Minh.
Từ khóa: Phát huy giá trị văn hóa; dân tộc thiểu số; phát triển bền vững; TP. Hồ Chí Minh.
Abstract: Against the backdrop of administrative restructuring to expand development space with the goal of double-digit growth, new demands have arisen for the full utilization of all resources, including the internal potential derived from the cultural values of ethnic minorities in Ho Chi Minh City. Based on a community-centered approach to sustainable development, cultural capital, and heritage preservation, this article analyzes the role of ethnic minority cultural values in sustainable development, identifies limitations in their utilization, and proposes solutions to enhance the effectiveness of leveraging these cultural values, ensuring meaningful community participation and harmonious integration with sustainable development goals in Ho Chi Minh City.
Keywords: Promotion of cultural values; ethnic minorities; sustainable development; Ho Chi Minh City.
1. Đặt vấn đề
TP. Hồ Chí Minh đứng trước dấu mốc tái cấu trúc toàn diện không gian phát triển sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh từ ngày 01/7/2025 trên cơ sở sáp nhập TP. Hồ Chí Minh, tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu không chỉ mở rộng quy mô của một đô thị đặc biệt đa trung tâm mà còn làm thay đổi căn bản cơ cấu nhân khẩu học và hệ thống di sản văn hóa tộc người trên địa bàn. Theo Báo cáo của Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, trên địa bàn Thành phố hiện có 43 thành phần dân tộc thiểu số thường trú với 182.572 hộ và 590.715 người; trong đó, có 4 dân tộc có dân số đông và sinh sống tập trung thành cộng đồng, gồm: Hoa (478.273 người), Khmer (57.521 người), Chăm (10.882 người) và Chơ Ro (9.334 người); 5 dân tộc sinh sống phân tán có số dân trên 1.500 người, gồm: Mường, Tày, Nùng, Ê Đê, Thái cùng các dân tộc thiểu số khác chủ yếu là lao động nhập cư làm việc tại các khu công nghiệp, khu chế xuất (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2026).
Sự giao thoa giữa không gian di sản đô thị truyền thống (khu vực trung tâm TP. Hồ Chí Minh trước đây), không gian công nghiệp – làng nghề (khu vực Bình Dương trước đây) và không gian sinh thái – văn hóa (khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu trước đây) đã hình thành một hệ sinh thái văn hóa tộc người đa tầng bậc trên địa bàn Thành phố. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những khoảng trống lý luận và thực tiễn cần được làm rõ.
2. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý thuyết
Thứ nhất, lý thuyết phát triển bền vững (UNESCO, 2013). Lý thuyết này nhằm xác định văn hóa là phương diện nền tảng giữ vai trò điều tiết và tạo động phát triển bền vững, đó là bền vững về kinh tế (đa dạng hóa sinh kế từ tri thức nghề nghiệp, sản phẩm đặc thù), bền vững xã hội (bảo đảm công bằng tộc người, phát triển vốn con người, cố kết cộng đồng) và bền vững môi trường – không gian sống (hài hòa giữa thực hành văn hóa với sinh thái tự nhiên và sức chứa đô thị).
Thứ hai, lý thuyết về vốn văn hóa và vốn xã hội (Bourdieu, 1986), nhằm giải thích cơ chế chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn vốn văn hóa (ngôn ngữ, chữ viết, lễ hội, tri thức y dược, ẩm thực, nghề thủ công, kiến trúc tín ngưỡng) và vốn xã hội (mạng lưới thiết chế tự quản như Hội quán của người Hoa, chùa Phật giáo Nam tông của người Khmer, thánh đường Islam của người Chăm và đội ngũ người có uy tín) thành nguồn lực phát triển và năng lực tự quản địa phương.
Thứ ba, lý thuyết “Bảo tồn động” (UNESCO, 2003), coi văn hóa các dân tộc thiểu số trong đô thị là hệ thống mở, không ngừng thích ứng với công nghiệp hóa và chuyển đổi số; do đó, bảo tồn gắn liền với phát huy. Lý thuyết này cho phép nhìn nhận các giá trị văn hóa này không dừng lại là đối tượng bảo tồn, mà là thông qua các giá trị tốt, đẹp tồn tại ở dạng vật thể và phi vật thể, đồng bào dân tộc thiểu số đã qua nhiều cách thức để chuyển hóa thành nguồn vốn văn hóa nội sinh để phát triển kinh tế – xã hội.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, kết hợp phân tích tài liệu và dữ liệu thứ cấp. Cụ thể, phương pháp phân tích, tổng hợp được sử dụng để hệ thống hóa các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và TP. Hồ Chí Minh liên quan đến công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số và phát triển bền vững. Phương pháp phân tích tài liệu được vận dụng để khai thác các công trình nghiên cứu chuyên ngành, báo cáo quản lý nhà nước và số liệu thống kê có liên quan. Bên cạnh đó, phương pháp so sánh được sử dụng để làm rõ sự khác biệt về điều kiện bảo tồn, thực hành văn hóa và khả năng phát huy giá trị văn hóa giữa các cộng đồng dân tộc thiểu số trong những không gian cư trú khác nhau. Trên cơ sở đó, bài viết tổng hợp, đánh giá những vấn đề đặt ra và đề xuất giải pháp phù hợp với điều kiện phát triển của Thành phố.
3. Kết quả nghiên cứu
3.1. Chính sách về phát huy giá trị văn hóa dân tộc thiểu số tại TP. Hồ Chí Minh
Đường lối, chủ trương nhất quán của Đảng từ Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, Kết luận số 65-KL/TW ngày 30/10/2019 về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW về công tác dân tộc trong tình hình mới, đến Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam hay Nghị quyết Đại hội XIV đã có sự gặp gỡ khi xác định văn hóa là “nền tảng vững chắc, là động lực, nguồn lực nội sinh quan trọng của sự phát triển bền vững đất nước và bảo vệ vững chắc Tổ quốc” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026a, tr. 271).
Trong bối cảnh Thành phố nỗ lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Thành phố “2 con số” đòi hỏi sự đồng thuận của xã hội cũng như huy động các nguồn lực, trong đó văn hóa của các cộng đồng dân tộc thiểu số được định vị là một nguồn lực nội sinh thúc đẩy phát triển. Để cụ thể hóa định hướng của Trung ương, TP. Hồ Chí Minh đã ban hành đồng bộ các văn bản chỉ đạo và tổ chức thực hiện, bao gồm: Chương trình hành động số 18-CTrHĐ/TU ngày 17/4/2026 của Thành ủy thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW; Kế hoạch số 02-KH/BCĐ ngày 01/7/2026 của Ban Chỉ đạo phát triển văn hóa Việt Nam trên địa bàn Thành phố giai đoạn 2026 – 2030; Kế hoạch số 392/KH-UBND ngày 21/7/2026 của Ủy ban nhân dân Thành phố thực hiện Đề án “Chiến lược phát triển ngành Văn hóa TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 2020 – 2035” phân kỳ giai đoạn 2026 – 2028 và Kế hoạch số 123/KH-SDTTG ngày 19/8/2026 của Sở Dân tộc và Tôn giáo về triển khai nhiệm vụ phát triển văn hóa Việt Nam trong lĩnh vực dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo giai đoạn 2026 – 2030.
Hệ thống văn bản nêu trên đã tạo hành lang pháp lý thống nhất để lồng ghép nhiệm vụ bảo tồn văn hóa tộc người vào quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội chung của Thành phố sau sáp nhập. Và, để thực hiện hiệu quả, UBND TP. Hồ Chí Minh tổ chức Lễ phát động chương trình phát triển văn hóa Việt Nam trong lĩnh vực dân tộc, tín ngưỡng và tôn giáo nhằm triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW với tinh thần chỉ đạo phối hợp, tập trung kiểm kê, lập hồ sơ xếp hạng di tích; tích hợp các cơ sở tín ngưỡng – văn hóa tộc người vào bản đồ số di sản Thành phố; xây dựng các tuyến du lịch văn hóa – tâm linh; nâng tầm Lễ hội Nguyên tiêu và lễ hội đồng bào dân tộc thiểu số thành sự kiện văn hóa – du lịch định kỳ trong thời gian tới.
3.2. Nhận diện sự đóng góp của giá trị văn hóa TP. Hồ Chí Minh
Giá trị văn hóa của 43 cộng đồng dân tộc thiểu số ở TP. Hồ Chí Minh không tồn tại biệt lập mà phân bố đan xen, gắn kết chặt chẽ với nhau, trở thành nguốn “vốn văn hóa”, tạo động lực đóng góp trực tiếp vào phát triển bền vững của Thành phố.
Thứ nhất, về phương diện văn hóa. Các giá trị văn hóa đa dạng của các tộc người góp phần định hình diện mạo đô thị văn minh, hiện đại và giàu tính nhân văn. Cộng đồng người Hoa, tập trung tại khu vực Chợ Lớn và các đô thị Thủ Dầu Một, Vũng Tàu, sở hữu bề dày lịch sử định cư và thiết chế bang hội đặc sắc, làm phong phú di sản đô thị thông qua quần thể kiến trúc Hội quán (như Nghĩa An, Tuệ Thành), Lễ hội Tết Nguyên tiêu, Lễ Nghinh Ông Quan Thánh Đế Quân tuần du xuân cùng “Nghệ thuật Lân Sư Rồng của người Hoa ở TP. Hồ Chí Minh” đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025. Lễ hội Nguyên tiêu hằng năm được tổ chức tập trung quanh khu vực Chợ Lớn thu hút hàng ngàn diễn viên cùng đông đảo người dân và du khách quốc tế, cho thấy sức lan tỏa mạnh mẽ của di sản này.
Cộng đồng người Khmer cư trú tại khu vực nội đô, như Nhiêu Lộc, Tân Bình và vùng ven Củ Chi… duy trì ngôn ngữ, chữ viết, nghệ thuật nhạc ngũ âm, múa truyền thống cùng các lễ hội Chôl Chnăm Thmây, Sen Đôn Ta, Đua ghe Ngo gắn với không gian kiến trúc các ngôi chùa Phật giáo Nam tông như chùa Candaransi và Pothywong. Cộng đồng người Chăm sinh sống tập trung quanh các thánh đường Islam tại nội đô) gìn giữ nếp sống tín ngưỡng – phong tục độc đáo trong tháng Ramadan, Tết Ramưwan và nghề dệt thủ công truyền thống.
Trong khi đó, cộng đồng dân tộc tại chỗ là người Chơ Ro sống tập trung tại vùng nông nghiệp – sinh thái Châu Đức, Xuyên Mộc, Phú Mỹ, Tân Thành, bảo tồn không gian nhà sàn, nghề đan lát và các nghi lễ nông nghiệp – rừng như lễ hội Yang Vri (cúng Thần Rừng) và Sa Jang Va (cúng Thần Lúa) (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025); đồng thời, chủ động giới thiệu di sản đến công chúng đô thị qua chương trình trưng bày “Không gian Văn hóa đồng bào Chơ Ro – Bản sắc và sức sống” (Sở Dân tộc và Tôn giáo, 25/04/2026). Sức sống của các giá trị văn hóa này được củng cố thêm nhờ các chính sách hỗ trợ của các chính sách dạy tiếng dân tộc, bảo tồn trang phục truyền thống, truyền thông văn hóa trên Cổng thông tin điện tử của Sở Dân tộc và Tôn giáo (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025).
Thứ hai, về phương diện kinh tế. Tri thức nghề nghiệp truyền thống và các sản phẩm gắn với bản sắc tộc người từng bước tham gia vào chuỗi giá trị kinh tế đô thị và nông thôn mới. Bên cạnh mạng lưới thương mại, dịch vụ ẩm thực và y dược cổ truyền của cộng đồng người Hoa, các sản phẩm nông nghiệp và thủ công mỹ nghệ đặc sắc gắn với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, như: tiêu Bầu Mây và gốm sứ Minh Long được chú trọng kết nối, quảng bá (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025). Đặc biệt, trong bối cảnh thị trường du lịch và tiêu dùng Halal toàn cầu tăng trưởng mạnh mẽ, Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu lợi thế cạnh tranh đặc thù nhờ cộng đồng người Chăm tại địa phương. Hoạt động phối hợp khảo sát thực địa về chứng nhận Halal giữa Sở Dân tộc và Tôn giáo với Ban Tôn giáo Chính phủ đã tạo cơ sở bước đầu cho việc hình thành chuỗi cung ứng thực phẩm và dịch vụ đạt chuẩn Halal gắn với tri thức văn hóa người Chăm (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025).
Thứ ba, về phương diện xã hội, cố kết cộng đồng. Giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số thể hiện qua các thiết chế tự quản tộc người và đội ngũ người có uy tín. Giá trị văn hóa được phát huy hiệu quả rõ nét trong việc chăm lo an sinh, phát triển con người và giữ gìn trật tự xã hội. Trong những dịp lễ, tết cổ truyền của đồng bào như Tết Chôl Chnăm Thmây, Tết Ramưwan và tháng Ramadan… chính quyền địa phương cùng với cộng đồng dân tộc thiểu số đã phát huy tinh thần đoàn kết, lan tỏa yêu thương, sẻ chia trách nhiệm trong các phong trào từ thiện, an sinh xã hội như “Vì người nghèo” hay “Chung tay xóa nhà tạm, nhà dột nát” hỗ trợ tập vở, sách giáo khoa và chi phí học tập cho người học thuộc các dân tộc Chăm, Chơ Ro, Khmer và các dân tộc thiểu số diện hộ nghèo, mới thoát nghèo (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025). Đồng thời, song song với việc phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp thì Thành phố cũng tổ chức các lớp tuyên truyền xóa bỏ hủ tục như tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.
Thứ tư, trên phương diện môi trường và không gian sống. Tri thức sinh thái của đồng bào dân tộc cùng với việc xây dựng nếp sống văn minh trong cộng đồng các dân tộc thiểu số đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển đô thị xanh. Tại vùng nông nghiệp và sinh thái rừng thuộc khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu (trước đây), các thực hành tín ngưỡng gắn với tự nhiên như lễ cúng Thần Rừng (Yang Vri) và Thần Lúa (Sa Jang Va) của đồng bào Chơ Ro nuôi dưỡng ý thức bảo vệ rừng, đa dạng sinh học và sản xuất nông nghiệp hài hòa với môi trường (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025). Tại khu vực đô thị, đồng bào các dân tộc thiểu số và các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo duy trì sinh hoạt lễ hội tiết kiệm, văn minh, tích cực hưởng ứng Chỉ thị số 19-CT/TU của Thành ủy và Cuộc vận động “Người dân TP. Hồ Chí Minh không xả rác ra đường và kênh rạch, vì Thành phố sạch, xanh và thân thiện môi trường”.
3.3. Một số hạn chế
Một là, vẫn còn những bất cập trong cơ cấu đầu tư và cơ chế bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số. Hiện nay, trong công tác dân tộc ở địa phương cho thấy có sự thiếu cân đối trong đầu tư duy trì không gian văn hóa và trao truyền di sản (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025). Trong khi các hạng mục đầu tư hạ tầng thiết yếu đạt tỷ lệ giải ngân tới 99,3%, thì hợp phần hỗ trợ bảo tồn lễ hội truyền thống (như Yang Vri, Chôl Chnăm Thmây, Sa Jang Va, Tả Tài Phán) chỉ đạt tỷ lệ giải ngân 42,86% (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025). Điều này cho thấy, cơ chế phát triển giá trị văn hóa đang thiên về sự lan tỏa tình cảm, ở hình thức thăm hỏi, tặng quà nhân dịp lễ hội mà chưa gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản, duy trì không gian sinh hoạt văn hóa với phát triển năng lực nội sinh của cộng đồng.
Hai là, còn có sự chênh lệch về điều kiện, thiết chế tự quản và năng lực phát triển giữa các cộng đồng. Khả năng tự chủ và huy giá trị văn hóa của tộc người có sự khác biệt giữa các tộc người ở địa bàn Thành phố, không chỉ xuất phát từ quy mô dân số mà chủ yếu do sự khác biệt về tích lũy tài sản cộng đồng, cấu trúc thiết chế tự quản, năng lực tổ chức và mức độ tiếp cận chính sách. Cộng đồng người Hoa sở hữu hệ thống Hội quán có tư cách tự quản lâu đời, nguồn quỹ cộng đồng tích lũy ổn định và mạng lưới doanh nhân gắn kết, tạo thuận lợi trong việc xã hội hóa trùng tu di tích và tổ chức lễ hội quy mô lớn. Ngược lại, một bộ phận đồng bào Chơ Ro, Chăm và Khmer, đặc biệt là nhóm cư trú tại vùng nông nghiệp ven đô hoặc lao động thu nhập thấp, có điều kiện kinh tế hạn chế hơn, thiết chế tự quản chủ yếu gắn với sinh hoạt tôn giáo – tín ngưỡng thuần túy, năng lực quản trị dự án văn hóa và tiếp cận các nguồn lực ngoài ngân sách còn nhiều khó khăn, dẫn đến sự chênh lệch ngay cả trong nội bộ từng cộng đồng tộc người (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025).
Ba là, vẫn còn sự hạn chế trong việc phát huy vai trò của văn hóa gắn với phát triển sinh kế của đồng bào. Phần lớn hoạt động lễ hội, nghệ thuật diễn xướng, không gian kiến trúc tín ngưỡng và nghề thủ công truyền thống của các cộng đồng dân tộc thiểu số mới dừng ở phạm vi sinh hoạt văn hóa nội bộ hoặc phục vụ sự kiện mang tính thời điểm, chưa được định hình thành các sản phẩm và tuyến du lịch văn hóa – sinh thái cộng đồng chuyên biệt có tính liên kết liên vùng sau hợp nhất. Ở phân khúc du lịch đặc thù, mặc dù Thành phố có lợi thế về môi trường an ninh và sự cởi mở của cộng đồng địa phương đối với du khách Hồi giáo quốc tế (Lê Lâm Huỳnh Thông, 2026), song việc khai thác giá trị ẩm thực và văn hóa Halal gắn với cộng đồng người Chăm vẫn mang tính tự phát, phân tán; hệ thống cơ sở lưu trú, nhà hàng, điểm đến đạt chứng nhận Halal còn thiếu đồng bộ, khâu khảo sát tiêu chuẩn hóa mới ở bước khởi đầu do thiếu sự kết nối chặt chẽ giữa cơ quan quản lý dân tộc – tôn giáo, ngành du lịch và doanh nghiệp lữ hành (Phú Văn Hẳn & Nguyễn Duy Dũng, 2025).
Bên cạnh đó, đồng bào dân tộc thiểu số tại cơ sở còn hạn chế về kỹ năng quản trị dịch vụ du lịch cộng đồng, thuyết minh di sản đa ngôn ngữ, tiếp thị thị trường và chuẩn hóa sản phẩm lưu niệm, OCOP địa phương. Trong nhiều mô hình khai thác hiện nay, người dân mới dừng ở vai trò cung ứng lao động giản đơn hoặc đối tượng tham quan thụ động, chưa giữ được vai trò chủ thể tổ chức và thụ hưởng tương xứng lợi ích kinh tế từ du lịch để tái đầu tư cho bảo tồn văn hóa và cải thiện sinh kế bền vững.
Bốn là, nguy cơ mai một văn hóa trong điều kiện di cư đô thị và chuyển đổi số. Đối với hơn 50.000 nhân khẩu thuộc các dân tộc Mường, Tày, Thái, Nùng, Ê Đê và các nhóm di cư khác làm việc tại các khu chế xuất, khu công nghiệp, việc cư trú phân tán, áp lực mưu sinh và thiếu các thiết chế văn hóa phù hợp tại khu lưu trú công nhân làm thu hẹp môi trường thực hành văn hóa và gây gián đoạn quá trình trao truyền giữa các thế hệ (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025). Đồng thời, trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp sau hợp nhất, đội ngũ cán bộ văn hóa cấp xã đa số kiêm nhiệm, nhiều nghệ nhân lớn tuổi hạn chế về kỹ năng công nghệ số (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2026). Quá trình số hóa di sản nếu thiếu quy chế quản lý quyền truy cập và bảo hộ sở hữu trí tuệ cộng đồng sẽ làm gia tăng nguy cơ khai thác, sao chép và thương mại hóa trái phép hoa văn, tri thức của đồng bào mà không có sự đồng thuận của chủ thể văn hóa (Chu Thị Ngân & Lê Thị Phượng Hoàng, 2026).
4. Một số giải pháp phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững tại TP. Hồ Chí Minh
Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế bảo tồn di sản gắn với chuyển đổi số và bảo hộ quyền văn hóa cộng đồng.
Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Thành phố cần tích hợp hợp phần”Cơ sở dữ liệu số di sản văn hóa tộc người” vào dự án công nghệ thông tin của Sở Dân tộc và Tôn giáo và kết nối liên thông với Bản đồ số di sản Thành phố (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2026). Hệ thống này cần thực hiện kiểm kê, số hóa 3D các không gian kiến trúc tiêu biểu (Hội quán người Hoa, chùa Phật giáo Nam tông Khmer, thánh đường Islam người Chăm, nhà sàn truyền thống người Chơ Ro), xây dựng kho tư liệu số về ngôn ngữ, chữ viết, nghi lễ, trang phục truyền thống và chuẩn hóa thuyết minh đa ngôn ngữ qua mã QR tại các điểm di tích. Song song đó, cần tổ chức tập huấn kỹ năng số cho nghệ nhân, người có uy tín và cán bộ văn hóa cơ sở; đồng thời thiết lập cơ chế đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ, chỉ dẫn địa lý và quy chế đồng thuận cộng đồng đối với việc khai thác tri thức của đồng bào trên không gian số (Chu Thị Ngân & Lê Thị Phượng Hoàng, 2026).
Bên cạnh ứng dụng công nghệ số, cần duy trì tính liên tục của hoạt động trao truyền di sản trong cộng đồng thông qua việc mở rộng chính sách đãi ngộ giáo viên dạy tiếng dân tộc và ban hành chế độ hỗ trợ thường xuyên cho các nghệ nhân nắm giữ di sản phi vật thể như Nghệ thuật Lân Sư Rồng của người Hoa, nhạc ngũ âm và múa truyền thống của người Khmer, nghề đan lát và diễn xướng cồng chiêng của người Chơ Ro, Họ chính là giá trị văn hóa “sống” nhằm phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch để phát huy sự đóng góp của đồng bào các dân tộc đối với sự phát triển của Thành phố (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025).
Thứ hai, phát triển sinh kế bền vững dựa trên chuỗi giá trị sản phẩm văn hóa và du lịch đặc thù.
Nhằm phát huy giá trị văn hóa tăng cường gắn kết bảo tồn với sinh kế, Thành phố cần tái cấu trúc nguồn vốn hỗ trợ phát triển sản xuất theo hướng liên kết chuỗi giá trị gắn với thực hiện Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025). Tại vùng nông nghiệp – sinh thái (Châu Đức, Xuyên Mộc, Phú Mỹ), cần chuyển từ hỗ trợ nhỏ lẻ sang đầu tư chuẩn hóa bao bì, truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử và bảo hộ thương hiệu cho các sản phẩm OCOP gắn với tri thức của đồng bào dân tộc thiểu số như tiêu Bầu Mây, gốm sứ Minh Long, dược liệu cổ truyền và hàng thủ công mỹ nghệ (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025). Tại khu vực đô thị, trên cơ sở kết quả khảo sát chứng nhận Halal cùng Ban Tôn giáo Chính phủ, Thành phố cần ban hành bộ tiêu chuẩn và cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp, hộ kinh doanh người Chăm hoàn thiện chuỗi cung ứng thực phẩm, dịch vụ đạt chuẩn Halal gắn với không gian các thánh đường Islam, đáp ứng nhu cầu thị trường nội địa và dòng khách Hồi giáo quốc tế (Lê Lâm Huỳnh Thông, 2026).
Trên nền tảng chuỗi cung ứng đó, ngành Du lịch, văn hóa và dân tộc – tôn giáo cần phối hợp xây dựng cụm sản phẩm du lịch văn hóa có tính liên kết như cụm du lịch di sản đô thị và y học cổ truyền tại khu vực Chợ Lớn gắn với Lễ hội Nguyên tiêu định kỳ (người Hoa); cụm du lịch trải nghiệm ẩm thực và văn hóa Halal (người Chăm); cụm du lịch kiến trúc, nghệ thuật diễn xướng và lễ hội Phật giáo Nam tông (người Khmer); và cụm du lịch sinh thái cộng đồng gắn với lễ hội Yang Vri, Sa Jang Va và tri thức rừng (người Chơ Ro). Để thu hẹp chênh lệch về điều kiện nguồn lực giữa các cộng đồng, Thành phố cần nghiên cứu thí điểm Quỹ bảo tồn di sản văn hóa cộng đồng từ nguồn trích tỷ lệ doanh thu dịch vụ du lịch, lưu trú và đóng góp trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp lữ hành nhằm điều tiết, tái đầu tư tu bổ thiết chế văn hóa, đãi ngộ nghệ nhân và hỗ trợ sinh kế cho các cộng đồng còn nhiều khó khăn, như người Chơ Ro, Khmer và Chăm.
Thứ ba, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát huy vai trò chủ thể cộng đồng và hỗ trợ nhóm lao động di cư.
Phát triển bền vững về mặt xã hội đòi hỏi nâng cao năng lực nội tại của chủ thể văn hóa và bảo đảm công bằng trong tiếp cận chính sách. Thành phố cần thực thi đồng bộ Nghị quyết số 83/2025/NQ-HĐND ngày 10/12/2025 của HĐND Thành phố về hỗ trợ chi phí học tập đối với học sinh, sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh dân tộc thiểu số thuộc diện hộ nghèo, mới thoát nghèo (HĐND TP. Hồ Chí Minh, 2025). Kết hợp với hỗ trợ tài chính, các cơ sở giáo dục đại học và ngành du lịch cần tổ chức đào tạo nghiệp vụ hướng dẫn viên, quản trị du lịch cộng đồng và sáng tạo nội dung số cho sinh viên dân tộc thiểu số, hình thành lực lượng trẻ trực tiếp tham gia thuyết minh và truyền thông văn hóa tại cơ sở.
Trong quản trị xã hội, cần thể chế hóa vai trò tự quản của cộng đồng thông qua việc thực hiện Nghị định số 307/2026/NĐ-СР ngày 04/8/2026 của Chính phủ quy định về lựa chọn, công nhận, chính sách đối với người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và chính sách thăm hỏi, chúc mừng, tặng quà, động viên, gặp mặt, biểu dương, tôn vinh đối với một số tổ chức, cá nhân người dân tộc thiểu số và Kế hoạch số 28/KH-UBND ngày 01/8/2025 của UBND Thành phố về phát huy vai trò người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số (UBND TP. Hồ Chí Minh, 2025). Đội ngũ người có uy tín, già làng, chức sắc tôn giáo và ban quản trị hội quán cần được tham gia chính thức vào hội đồng thẩm định nội dung lễ hội, sản phẩm du lịch và ấn phẩm truyền thông văn hóa để ngăn chặn tình trạng sân khấu hóa hoặc làm sai lệch bản sắc.
Đối với các nhân khẩu thuộc các dân tộc Mường, Tày, Thái, Nùng, Ê Đê và các nhóm di cư khác làm việc tại các khu chế xuất, khu công nghiệp, Thành phố cần quy hoạch các không gian sinh hoạt văn hóa linh hoạt và tổ chức các ngày hội giao lưu văn hóa liên vùng tại các khu lưu trú công nhân, giúp người lao động di cư duy trì kết nối cội nguồn và hòa nhập bền vững vào đời sống đô thị (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025).
Thứ tư, gắn kết tri thức sinh thái của đồng bào với quy hoạch không gian văn hóa và phát triển đô thị bền vững.
Trên phương diện môi trường và không gian sống, Thành phố cần khai thác tri thức sinh thái bản địa của đồng bào dân tộc thiểu số như một giải pháp bổ trợ cho mục tiêu tăng trưởng xanh và thích ứng biến đổi khí hậu. Tại vùng đệm rừng và khu vực nông nghiệp thuộc Châu Đức, Xuyên Mộc, Phú Mỹ, cần xây dựng cơ chế đồng quản lý tài nguyên rừng có sự tham gia của cộng đồng người Chơ Ro, gắn kết các thực hành tín ngưỡng tôn trọng tự nhiên (lễ cúng Thần Rừng Yang Vri, Thần Lúa Sa Jang Va) với các mô hình nông nghiệp sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học gắn với thực hiện Chỉ thị số 19-CT/TU của Thành ủy về bảo vệ môi trường và xây dựng khu dân cư sạch, xanh, thân thiện môi trường (Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh, 2025).
5. Kết luận
Trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh bước vào giai đoạn phát triển 2026 – 2030 với không gian đô thị hợp nhất và triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, giá trị văn hóa của 43 cộng đồng dân tộc thiểu số không chỉ là giá trị tinh thần của khối đại đoàn kết mà còn là nguồn vốn văn hóa đặc thù có khả năng đóng góp trực tiếp vào sự phát triển bền vững của địa phương. Trên thực tiễn, giá trị văn hóa dân tộc thiểu số đã dược phát huy ở phương diện văn hóa; kinh tế; xã hội; môi trường nhưng cũng còn những mặt còn hạn chế giữa sự không cân đối trong đầu tư bảo tồn phát huy văn hóa văn hóa; chênh lệch về năng lực tự chủ giữa các cộng đồng, điểm nghẽn trong liên kết chuỗi giá trị sinh kế và ứng phó với nguy cơ mai một văn hóa trong bối cảnh di cư, chuyển đổi số… Do đó, để khắc phụ được mặt hạn chế, cần hiện thực hóa cơ chế phối hợp liên ngành giữa các ngành Dân tộc và Tôn giáo, Văn hóa và Du lịch với các giải pháp đồng bộ. Qua đó, giá trị văn hóa của các cộng đồng dân tộc thiểu số sẽ thực sự trở thành nguồn “vốn”, sức mạnh nội sinh bền vững đóng góp vào sự phát triển nhanh 2 con số và bền vững ở TP. Hồ Chí Minh trong bối cảnh mới.
Tài liệu tham khảo:
Bộ Chính trị (2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital”, in J. Richardson (Ed.). Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education. Greenwood, New York, pp. 241–243.
Chu Thị Ngân, Lê Thị Phượng Hoàng. Sở hữu trí tuệ và quyền văn hóa của cộng đồng dân tộc thiểu số trong không gian số. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh (2026), Tập 23, số 6, tr. 1443-1455.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
HĐND TP. Hồ Chí Minh (2025). Nghị quyết số 83/2025/NQ-HĐND ngày 10/12/2025 quy định về chính sách hỗ trợ giáo dục đối với học sinh, sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh là người dân tộc thiểu số trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh.
Lê Lâm Huỳnh Thông (2026). Tác động của yếu tố giới đến sự hài lòng của du khách Hồi giáo tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tạp chí Kinh tế và Tài chính, tháng 3/2026.
Phú Văn Hẳn, Nguyễn Duy Dũng (2025). Phát triển ngành Halal – Hướng đi mới của Việt Nam trong bối cảnh hiện nay. Tạp chí Nghiên cứu Dân tộc và Tôn giáo, số 2 (tháng 10/2025).
Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh (2025). Báo cáo số 185/BC-SDTTG ngày 13/11/2025 Kết quả thực hiện công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo năm 2025 và phương hướng, nhiệm vụ năm 2026.
Sở Dân tộc và Tôn giáo TP. Hồ Chí Minh (2026). Báo cáo tình hình công tác dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo 9 tháng năm 2026, nhiệm vụ trọng tâm 3 tháng cuối năm 2026.
UBND TP. Hồ Chí Minh (2025). Kế hoạch số 28/KH-UBND ngày 01/8/2025 về phát huy vai trò người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số
UNESCO (2013). The Hangzhou Declaration: Placing Culture at the Heart of Sustainable Development Policies. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, Hangzhou.
UNESCO (2003). Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. Paris: UNESCO.



