Infrastructure, human resources, technology and capital: foundations for global value chain upgrading in Vietnam’s Southeast region
PGS.TS Hồ Trung Thành
TS. Nguyễn Văn Nên
Trường Đại học Kinh tế – Luật,
Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh
PGS.TS Huỳnh Thị Thúy Giang
Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh
Email: gianghtt@vnu.hcm.edu.vn
PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Nhâm
Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết nghiên cứu nâng cấp trong chuỗi giá trị toàn cầu của các ngành hàng chủ lực vùng Đông Nam Bộ tập trung theo ba nhóm điều kiện: hạ tầng, logistics và công nghiệp hỗ trợ; nhân lực, quản trị và công nghệ; nguồn vốn. Số liệu thống kê cho thấy, thế mạnh của vùng là quy mô khu công nghiệp, mật độ doanh nghiệp và sức hút vốn nước ngoài, nhưng những yếu tố mà các khâu giá trị cao đòi hỏi còn yếu: 88% doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ, chi phí logistics 16-20% tổng sản phẩm trong nước, giá trị nước ngoài trong xuất khẩu 48%, chỉ 28,4% lao động có bằng cấp, vốn dài hạn thiếu hụt. Thay vì mở rộng quy mô, chính sách cần ưu tiên nâng cao chất lượng nền tảng để giải quyết sự ràng buộc của các điểm nghẽn.
Từ khóa: Chuỗi giá trị toàn cầu; nâng cấp công nghiệp; chi phí logistics; nguồn nhân lực; vốn dài hạn; vùng Đông Nam Bộ.
Abstract: This paper examines upgrading in global value chains for key industries in Vietnam’s Southeast region, focusing on three groups of conditions: infrastructure, logistics and supporting industries; human resources, management and technology; and capital. According to statistical data, the region’s advantages include the scale of its industrial parks, its firm density and its attractiveness to foreign investment, but the prerequisites for high value-added activities remain limited: 88% of firms are micro or small, logistics costs account for 16–20% of gross domestic product, the foreign value-added share of exports reaches 48%, only 28.4% of workers hold formal qualifications, and long-term capital is scarce. Rather than expanding scale, policy should prioritize improving the quality of these foundations in order to address the interconnected bottlenecks currently hindering progress.
Keywords: Global value chains; industrial upgrading; logisticscosts; human resources; long-term capital; Southeast region of Vietnam.
1. Đặt vấn đề
Sở hữu tiềm năng, lợi thế vượt trội về cơ sở hạ tầng, điều kiện tự nhiên, vị trí địa lý kinh tế – chính trị chiến lược kết nối các vùng kinh tế khu vực phía Nam và cả nước với các nước Đông Nam Á và thế giới, Đông Nam Bộ đảm nhiệm vai trò đầu tàu của cả nước, đặc biệt trong phát triển công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ tài chính và logistics, đồng thời là địa bàn trọng tâm thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 07/10/2022 về phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Đông Nam Bộ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Tuy nhiên, phát triển của vùng thời gian qua bộc lộ nhiều hạn chế, sản xuất công nghiệp phát triển chưa bền vững, các ngành mũi nhọn hội nhập sâu nhưng chủ yếu là lắp ráp, gia công, giá trị gia tăng thấp, công nghiệp hỗ trợ phát triển chậm. Làm thế nào để nâng cao khả năng cho các doanh nghiệp địa phương của vùng chuyển sang khâu giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu? Để tránh phân tích các nhân tố một cách rời rạc, bài viết tập trung vào ba nhóm điều kiện: hạ tầng cùng mạng lưới nhà cung ứng; con người cùng công nghệ; và vốn nhằm chỉ ra các điểm nghẽn, và đề xuất giải pháp để các ngành hàng chủ lực của vùng nâng cao khả năng cạnh tranh, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
2. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
2.1. Nâng cấp trong chuỗi giá trị toàn cầu
Nâng cấp là quá trình các doanh nghiệp tiến lên trong chuỗi giá trị để thực hiện các hoạt động sinh lợi hơn (Gereffi, 2011; Gibbon & Ponte, 2005; Giuliani, Pietrobelli, & Rabellotti, 2005; Ponte & Ewert, 2009). Việc tiến lên trong chuỗi giá trị cho phép các doanh nghiệp chiếm được phần lớn hơn giá trị gia tăng trong chuỗi, tối đa hóa lợi ích (Cattaneo & Miroudot, 2013).
Theo Gereffi (1999), nâng cấp là quá trình học tập có tổ chức nhằm cải thiện vị thế của các công ty và quốc gia trong mạng lưới thương mại quốc tế. Humphrey và Schmitz (2002) chỉ ra bốn dạng nâng cấp: (1) Nâng cấp quy trình: chuyển đổi nguyên liệu đầu vào thành sản phẩm hiệu quả hơn thông qua việc tổ chức lại sản xuất hoặc sử dụng công nghệ vượt trội. (2) Nâng cấp sản phẩm: các sản phẩm tinh vi hơn, được định nghĩa bằng việc đạt được giá bán cao hơn trên thị trường. (3) Nâng cấp chức năng: thực hiện các chức năng mới trong chuỗi cung ứng, ví dụ như thiết kế hoặc tiếp thị. (4) Nâng cấp liên ngành: các doanh nghiệp có thể sử dụng năng lực đã tích lũy để chuyển sang một ngành mới.
Hình thức đầu tiên có nghĩa là thực hiện các hoạt động hiệu quả hơn, ba hình thức còn lại có thể dẫn đến việc định vị lại các công ty trên thị trường toàn cầu, bởi vì họ bắt đầu bán các sản phẩm khác nhau cho một nhóm khách hàng mới.
Khả năng nâng cấp còn phụ thuộc vào cấu trúc quản trị của chuỗi giá trị toàn cầu, gồm năm cấu trúc: thị trường (market), mô-đun (modular), quan hệ (relational), phụ thuộc (captive) và thứ bậc (hierarchy). Các cấu trúc này được đo lường và xác định bởi ba biến số: độ phức tạp của thông tin giữa các tác nhân trong chuỗi; cách thức mã hóa thông tin sản xuất; và mức độ năng lực của nhà cung cấp (Frederick & Gereffi, 2009; Gereffi, Humphrey, & Sturgeon, 2005). Hình thức quản trị có thể thay đổi khi một ngành phát triển và trưởng thành; đồng thời, các mô hình quản trị trong một ngành cũng có thể khác biệt tùy theo từng giai đoạn hoặc cấp độ trong chuỗi giá trị.
2.2. Điều kiện sản xuất và nâng cấp trong chuỗi giá trị toàn cầu
Những khâu mang lại nhiều giá trị trong chuỗi – thiết kế, nghiên cứu, chế tạo bộ phận chính, dịch vụ kỹ thuật, xây dựng nhãn hiệu – đòi hỏi những điều kiện rất khác so với dây chuyền lắp ráp. Chúng cần nhiều tri thức và tiền vốn, cần nhà cung ứng đáng tin và cần hàng hóa được vận chuyển nhanh, đều đặn. Phân tích số liệu nhiều nước, Fernandes, Kee và Winkler (2020) nhận thấy hạ tầng, kho vận, giáo dục, mức độ mở cửa với nhà đầu tư nước ngoài và hiệu quả quản lý nhà nước là những yếu tố ở tầm quốc gia có ảnh hưởng lớn nhất đến việc một nền kinh tế hội nhập chuỗi nhiều hay ít và theo hình thức nào. Báo cáo Phát triển Thế giới 2020 của Ngân hàng Thế giới cũng lập luận rằng để đi từ những khâu đơn giản sang những khâu phức tạp hơn, các nước phải đầu tư vào kỹ năng, công nghệ và hạ tầng kết nối (World Bank, 2020). Ở phương diện tài chính, việc có vay được vốn dài hạn hay không sẽ quyết định doanh nghiệp có dám mua công nghệ, xin chứng nhận quốc tế và làm nghiên cứu hay không – những khoản chi lâu thu hồi nhưng không thể thiếu nếu muốn tiến lên.
Taglioni và Winkler (2016) đề xuất cách nhìn theo ba bước: gia nhập chuỗi, mở rộng và nâng cấp sự tham gia, rồi biến sự tham gia thành phát triển bền vững. Mỗi bước đòi hỏi những điều kiện khác nhau. Ở bước gia nhập, quan trọng nhất là chi phí thương mại thấp, thủ tục thuận lợi và môi trường đầu tư cởi mở; ở bước nâng cấp, trọng tâm dịch chuyển sang kỹ năng, liên kết giữa doanh nghiệp nước ngoài với nhà cung cấp trong nước và hệ thống đổi mới sáng tạo. Kowalski và cộng sự (2015) cũng cho thấy với các nước đang phát triển, những yếu tố khó thay đổi như quy mô thị trường, trình độ phát triển và vị trí địa lý giải thích phần lớn mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, song chính sách về logistics, hải quan, bảo hộ sở hữu trí tuệ và hạ tầng vẫn có tác động đáng kể – tức là có dư địa rõ ràng cho vai trò của Nhà nước.
2.3. Các nghiên cứu về Việt Nam
Các nghiên cứu về sự tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Việt Nam cho thấy khu vực doanh nghiệp có vốn nước ngoài giữ vai trò chi phối, còn sự tham gia của các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt ở những khâu giá trị gia tăng cao, vẫn rất hạn chế. OECD (2025) ghi nhận khoảng ba phần tư kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đến từ khu vực doanh nghiệp nước ngoài. World Bank (2024) cũng nhấn mạnh sự phân hóa giữa hai khu vực kinh tế khi tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này cho thấy dù Đông Nam Bộ có thể tăng nhanh về sản lượng và kim ngạch xuất khẩu, điều đó không đồng nghĩa là vùng đã nâng cấp vị thế trong chuỗi, khi doanh nghiệp nội địa vẫn bị hạn chế về năng lực thiết kế sản phẩm, làm chủ công nghệ, phát triển thương hiệu và mạng lưới phân phối toàn cầu.
Quá trình nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu không chỉ dựa vào mở rộng công suất mà đòi hỏi phải nâng cao đồng bộ ba nhóm năng lực cốt lõi: (1) đầu vào và công nghiệp hỗ trợ; (2) công nghệ, kỹ năng và dịch vụ giá trị cao; và (3) liên kết giữa doanh nghiệp nội địa với doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi (OECD, 2020, 2025; World Bank, 2020). Vì vậy, yêu cầu cấp thiết đối với vùng Đông Nam Bộ là chuyển trọng tâm từ mở rộng quy mô sản xuất sang nâng cao khả năng tạo ra, tích hợp và giữ lại giá trị.
Ba nhóm năng lực này không tồn tại riêng lẻ mà có quan hệ tương hỗ chặt chẽ. Năng lực nhà cung cấp nội địa hạn chế làm suy yếu liên kết và động lực đầu tư cho công nghệ; dịch vụ sản xuất chưa phát triển làm chất lượng công nghiệp hỗ trợ giảm; thiếu hụt kỹ năng sẽ hạn chế khả năng tiếp thu và ứng dụng tri thức từ doanh nghiệp nước ngoài. Do vậy, cần nhìn nhận nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu không phải vấn đề của từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà phụ thuộc đáng kể vào năng lực của cả một hệ sinh thái.
Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận từ cấp độ quốc gia, ít các nghiên cứu tích hợp cả ba nhóm năng lực này ở cấp độ vùng như Đông Nam Bộ. Đây là khoảng trống nghiên cứu mà bài viết này tập trung giải quyết.
2.4. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết nghiên cứu tổng hợp, so sánh và mô tả số liệu có sẵn. Nguồn dữ liệu thu thập gồm: niên giám và báo cáo tình hình kinh tế – xã hội của Tổng cục Thống kê; báo cáo thường niên về logistics năm 2024 của Bộ Công Thương; Chỉ số Hiệu quả logistics năm 2023 của Ngân hàng Thế giới; các ấn phẩm của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, Ngân hàng Phát triển châu Á. Với mỗi nhóm điều kiện, nhóm tác giả xem xét: hiện có bao nhiêu, tốt đến đâu so với yêu cầu của khâu giá trị cao, và đang thay đổi theo chiều nào. Một số chỉ tiêu không có số liệu riêng cho vùng nên bài viết dùng số liệu toàn quốc để suy luận, với lý do Đông Nam Bộ chiếm xấp xỉ một nửa trị giá hàng hóa bán ra nước ngoài. Kết quả đánh giá sau đó được đối chiếu với bốn dạng nâng cấp và các kiểu quản trị chuỗi ở mục 2.1 để rút ra hàm ý về khả năng nâng cấp của vùng.
3. Kết quả nghiên cứu
3.1. Hạ tầng, logistics và công nghiệp hỗ trợ
Theo Tổng cục Thống kê (2025), Đông Nam Bộ có 103 khu công nghiệp và khu chế xuất đang vận hành, tương đương khoảng 31,8% tổng số của cả nước. Việc nhiều nhà máy và nhà cung ứng ở gần nhau giúp giảm chi phí giao dịch, nhưng đất sạch ở khu vực lõi, như: TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương đang cạn dần, khiến các dự án mới phải dạt ra vùng ven.
Xét về chất lượng dịch vụ, Việt Nam đứng ở nhóm giữa các nước Đông Nam Á (Bảng 1). Vấn đề nằm ở giá: theo Bộ Công Thương (2024), tổng chi phí cho kho vận vào khoảng 16-20% tổng sản phẩm trong nước (GDP), trong khi mức phổ biến trên thế giới chỉ 10-12%. Cơ cấu phương thức vận tải lệch hẳn về ô tô (gần 3/4 khối lượng), còn sông chỉ gánh khoảng 1/5 và biển khoảng 1/20. Ở Đông Nam Bộ, xe tải dồn về các cửa ngõ cảng khiến đường xá quá tải, thời gian và chi phí bốc xếp kéo dài, làm mòn bớt lợi thế về vị trí.
Bảng 1. Vị trí của Việt Nam và một số nước láng giềng trên bảng xếp hạng Chỉ số Hiệu quả logistics năm 2023
| Quốc gia | Xếp hạng | Điểm số (thang 1–5) |
| Singapore | 1 | 4,3 |
| Malaysia | 31 | 3,6 |
| Thái Lan | 37 | 3,5 |
| Việt Nam | 43 | 3,3 |
| Philippines | 52 | 3,2 |
Khoảng 4/5 nguyên vật liệu, linh kiện dùng để làm hàng xuất đi là hàng mua từ nước ngoài. OECD (2025) ước tính phần giá trị do nước khác tạo ra nằm trong hàng xuất của Việt Nam đã tăng từ 36% (2005) lên 48% (2020). Nói cách khác, nền kinh tế gắn chặt hơn với thế giới chủ yếu nhờ mua nhiều đầu vào hơn, không phải nhờ tự cung cấp được nhiều hơn. Các cơ sở làm linh phụ kiện trong vùng phần lớn còn nhỏ, khó cùng lúc bảo đảm chất lượng, mức giá và tiến độ mà các nhà máy vốn ngoài đòi hỏi.
3.2. Nhân lực, năng lực quản trị và công nghệ
Năm 2024, số người từ 15 tuổi trở lên tham gia lao động tại Đông Nam Bộ là khoảng 10,63 triệu, nhiều hơn đáng kể so với mức 9,08-9,34 triệu của ba năm 2016-2018. Trong số đó, 30,0% có văn bằng hoặc chứng chỉ chuyên môn, nhỉnh hơn mức 28,4% trên toàn quốc (Tổng cục Thống kê, 2024). Về cơ cấu, khối công nghiệp – xây dựng và khối dịch vụ mỗi bên thu hút xấp xỉ 4346% số người có việc, nông nghiệp chỉ còn 10-12% – mức công nghiệp hóa về lao động cao nhất trong các vùng.
Trình độ người lao động, trên phạm vi cả nước, khoảng 64,5% lao động đã từng được đào tạo dưới hình thức nào đó, nhưng chỉ 28,4% có bằng hoặc chứng chỉ được công nhận (Tổng cục Thống kê, 2025). Các doanh nghiệp thường phàn nàn rằng người mới ra trường chưa quen với nhịp độ và cách làm việc trong nhà máy hiện đại. Những việc cần cho khâu giá trị cao – thiết kế chip, phát triển thuốc mới, điều phối cung ứng – đều cần kỹ sư và chuyên gia, đúng nhóm người mà vùng đang thiếu.
Khả năng điều hành của doanh nghiệp, vùng có xấp xỉ 420 nghìn doanh nghiệp, đông nhất cả nước. Tuy nhiên, cứ 100 doanh nghiệp thì 62 là siêu nhỏ, 26 là nhỏ và chỉ 12 thuộc loại vừa hoặc lớn. Với quy mô như vậy, phần đông không đủ nguồn lực để xây dựng hệ thống quản lý bài bản, lấy chứng nhận chất lượng hay đầu tư máy móc mới – những thứ mà bên mua đa quốc gia yêu cầu trước khi ký hợp đồng.
Việt Nam chỉ dành khoảng nửa phần trăm GDP cho nghiên cứu và phát triển, thấp xa so với mức gần 5% của Hàn Quốc. Đổi mới công nghệ ở doanh nghiệp Việt chủ yếu là mua thiết bị về dùng; việc hiểu sâu, cải tiến hay tự tạo ra giải pháp kỹ thuật còn ít.
3.3. Nguồn vốn và khả năng tiếp cận vốn
Tổng vốn đầu tư được giải ngân trên cả nước năm 2024 là 3.692,1 nghìn tỷ đồng, cao hơn 7,5% so với 2023. Trong tổng này, phần của tư nhân trong nước là 55,9%, của nhà nước 27,6% và của nhà đầu tư nước ngoài 16,5%. Dù phần vốn ngoại không lớn, nó lại đổ phần lớn vào chế biến, chế tạo – chính là nơi các ngành mũi nhọn của vùng hoạt động. Năm 2025, Việt Nam thu hút hơn 38,4 tỷ đô la Mỹ vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đăng ký và giải ngân hơn 27,6 tỷ đô la Mỹ. Xét theo địa giới mới sau sáp nhập, TP. Hồ Chí Minh đứng đầu với khoảng 7,09 tỷ đô la Mỹ, kế đến Đồng Nai (khoảng 4,23 tỷ) và Tây Ninh (khoảng 2,92 tỷ). Theo OECD (2025), các công ty có vốn ngoại đã làm ra khoảng ba phần tư (73%) giá trị hàng hóa Việt Nam bán ra nước ngoài năm 2023.
Ngân hàng vẫn là trụ cột của hệ thống tài chính, dư nợ tín dụng so với GDP tăng từ 121,6% (cuối năm 2022) lên khoảng 130% (cuối năm 2023) (Asian Development Bank, 2024). Khoản vay ngân hàng phù hợp để bù vốn lưu động và tăng công suất, nhưng không hợp với các dự án đổi mới công nghệ vốn cần thời gian dài và nhiều rủi ro. Thị trường chứng khoán tuy đã khá lớn – năm 2024, giá trị vốn hóa cổ phiếu tương đương 62,31% GDP, dư nợ trái phiếu 20,06% GDP – song hầu như nằm ngoài tầm với của doanh nghiệp nhỏ và vừa trong các ngành mũi nhọn.
Bảng 2. Điểm tựa và điểm nghẽn của Đông Nam Bộ theo từng nhóm điều kiện
| Nhóm điều kiện | Điểm mạnh | Điểm nghẽn đối với công đoạn giá trị cao |
| Hạ tầng, khu công nghiệp | 103 khu công nghiệp, khu chế xuất (31,8% cả nước); cảng biển, sân bay lớn | Quỹ đất lõi trung tâm hạn chế; kết nối đa phương thức yếu |
| Logistics | Trung tâm logistics lớn nhất cả nước | Chi phí 16-20% GDP; 74% hàng hóa bằng đường bộ |
| Công nghiệp hỗ trợ | Nhu cầu lớn từ doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài | Giá trị nước ngoài trong xuất khẩu tăng lên 48% (năm 2020); nhà cung cấp nội địa nhỏ, chưa đạt chuẩn |
| Nhân lực | Quy mô lớn, cơ cấu công nghiệp hóa cao | Chỉ 28,4% có bằng cấp, chứng chỉ; thiếu kỹ sư cho công đoạn giá trị cao |
| Quản trị, công nghệ | Mật độ doanh nghiệp cao nhất cả nước | 88% doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ; chi nghiên cứu và phát triển khoảng 0,5% GDP |
| Nguồn vốn | Sức hút vốn nước ngoài cao; thị trường vốn mở rộng | Phụ thuộc tín dụng ngân hàng; thiếu vốn dài hạn cho đổi mới |
4. Thảo luận
Như vậy, các điều kiện của Đông Nam Bộ được “thiết kế” cho một mô hình khác với mô hình mà vùng đang hướng tới. Đất khu công nghiệp, nhân công đông, cảng biển và vốn ngoại rất phù hợp để mở thêm nhà máy nhưng chưa phù hợp với những khâu đòi hỏi nhiều tri thức. Ba nút thắt có quan hệ dây chuyền. Một là, nhà cung ứng trong nước ít nên nhà máy vốn ngoài tiếp tục mua từ nước ngoài, phần giá trị ngoại tăng và tri thức khó lan sang doanh nghiệp Việt. Hai là, doanh nghiệp Việt phần lớn nhỏ, thiếu kỹ sư và người quản lý giỏi nên khó lọt vào danh sách nhà cung cấp được chấp nhận. Ba là, khi chỉ vay được ngân hàng kỳ hạn ngắn và trung, họ khó có tiền cho những khoản đầu tư dài hơi vào công nghệ để khắc phục nút thắt thứ hai. Chi phí vận chuyển cao lại cắt bớt phần lãi vốn đã ít ỏi của hoạt động gia công. Những quan sát này khớp với nhận định của World Bank (2020) và Fernandes và cộng sự (2020): muốn chuyển sang những khâu phức tạp hơn, cần cải thiện cùng một lúc cả kỹ năng, công nghệ lẫn hạ tầng kết nối.
Khoảng cách kỹ năng làm chậm nội địa hóa theo một cơ chế khá rõ. Khi doanh nghiệp nội địa không có đủ nhân sự kỹ thuật, họ khó đạt chứng nhận, khó đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi và khó vận hành các quy trình phức tạp hơn. Hệ quả là họ bị giới hạn ở các đơn hàng đơn giản, biên lợi nhuận thấp và ít dư địa tái đầu tư cho đào tạo. Vòng luẩn quẩn này giữ doanh nghiệp ở vị trí thấp trong chuỗi. Vì vậy, kỹ năng không chỉ là một yếu tố hỗ trợ mà là một dạng “hạ tầng mềm” của nâng cấp chuỗi giá trị toàn cầu. Nếu hạ tầng cứng như cảng, đường bộ hay khu công nghiệp tạo điều kiện cho sản xuất, thì kỹ năng tạo điều kiện cho học hỏi và dịch chuyển vị trí trong chuỗi. Thiếu hạ tầng mềm này, lợi thế vật chất của Đông Nam Bộ sẽ không được chuyển hóa đầy đủ.
Rào cản thực thi vùng phản ánh một giới hạn phổ biến trong quản trị phát triển ở các không gian kinh tế lớn: các yếu tố của chuỗi giá trị thường vượt khỏi thẩm quyền của một địa phương hoặc một sở ngành đơn lẻ. Nhà cung ứng, logistics, điện năng, đào tạo nghề và dịch vụ hỗ trợ có thể thuộc các địa bàn và cơ quan khác nhau. Nếu không có cơ chế điều phối hiệu quả, các mắt xích phát triển rời rạc và khó tạo thành một hệ thống có sức nâng cấp thực sự.
Đông Nam Bộ càng cần một cách tiếp cận vùng bởi bản thân các ngành chủ lực của vùng cũng liên kết mạnh với nhau. Điện tử cần cơ khí và logistics. Dệt may cần nguyên liệu, xử lý môi trường và cảng. Thực phẩm cần chuỗi lạnh, vùng nguyên liệu và phân phối. Vì vậy, bài toán phối hợp vùng không chỉ là thủ tục hành chính mà là điều kiện kinh tế của quá trình nâng cấp.
Các tài liệu quy hoạch cho thấy, Đông Nam Bộ được định hướng phát triển như một hệ sinh thái vùng chứ không phải tập hợp rời rạc các địa phương (Thủ tướng Chính phủ, 2024a, 2024b). Tuy nhiên, rào cản lớn nằm ở chỗ năng lực thực thi chính sách vẫn thường bị chia cắt theo địa giới và theo ngành. Trong khi đó, các vấn đề cốt lõi của chuỗi giá trị toàn cầu – logistics, điện năng, đào tạo, liên kết nhà cung ứng, phát triển dịch vụ, logistics số, khu công nghiệp – đều đòi hỏi cách tiếp cận tích hợp. Khi cơ chế phối hợp chưa đủ mạnh, vùng có thể vẫn tăng trưởng nhưng khó hình thành bước nhảy vọt về nâng cấp giá trị.
Bối cảnh đầu tư trực tiếp nước ngoài toàn cầu suy giảm làm cho yêu cầu nâng cấp trở nên cấp bách hơn. Trong giai đoạn dòng vốn quốc tế dồi dào, các địa điểm sản xuất có thể vẫn thu hút đầu tư nhờ quy mô và chi phí tương đối. Nhưng khi vốn toàn cầu trở nên chọn lọc hơn, chất lượng hạ tầng, thể chế, dịch vụ và kỹ năng sẽ quyết định địa điểm nào tiếp tục được chọn cho các mắt xích có giá trị cao hơn.
World Investment Report 2025 cho biết, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài toàn cầu đã giảm 11% trong năm 2024, xuống còn khoảng 1,5 nghìn tỷ đô la Mỹ. Nguồn tài chính dự án quốc tế, vốn đặc biệt quan trọng đối với hạ tầng quy mô lớn, giảm 26%. Triển vọng đầu tư trực tiếp nước ngoài năm 2025 bị đánh giá tiêu cực do bất định chính sách, căng thẳng thương mại và suy yếu của các nhân tố nền tảng như tăng trưởng, đầu tư và thương mại toàn cầu (United Nations Conference on Trade and Development, 2025).
5. Kết luận và hàm ý chính sách
Quyết định 1325/QĐ-TTg ban hành Kế hoạch thực hiện Quy hoạch vùng Đông Nam Bộ, nhấn mạnh yêu cầu triển khai đồng bộ các chương trình, dự án hạ tầng và phối hợp giữa bộ ngành – địa phương để hiện thực hóa quy hoạch vùng (Thủ tướng Chính phủ, 2024b). Với vấn đề chuỗi giá trị toàn cầu, ý nghĩa của văn bản này nằm ở chỗ: nâng cấp vị thế chuỗi giá trị không thể dựa trên nỗ lực đơn lẻ của từng doanh nghiệp mà cần một cấu trúc thực thi liên ngành và liên tỉnh, trong đó hạ tầng logistics, năng lượng, dữ liệu, giáo dục nghề nghiệp và dịch vụ hỗ trợ sản xuất phải được triển khai như một hệ sinh thái.
(1) Hạ chi phí vận chuyển và kho bãi, chuyển bớt hàng sang sông và đường sắt nối vào cảng, xây cảng cạn và kho tập kết ngay cạnh các cụm khu công nghiệp. Ưu tiên đầu tư công cho các tuyến kết nối liên tỉnh và đường sắt vào cảng, đồng thời đẩy mạnh số hóa thủ tục hải quan, cảng biển để rút ngắn thời gian thông quan.
(2) Chọn điểm để phát triển nhà cung ứng, tập trung vào những linh kiện, vật liệu, dịch vụ kỹ thuật mà nhà máy vốn ngoài đang phải mua nhiều từ nước ngoài, và cùng các tập đoàn này kèm cặp doanh nghiệp Việt để đạt chuẩn. Có thể xây dựng cơ sở dữ liệu nhà cung ứng của vùng và chương trình kết nối định kỳ giữa doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài với doanh nghiệp trong nước, gắn hỗ trợ của Nhà nước với kết quả ký được hợp đồng cung ứng.
(3) Đào tạo đúng người cho đúng việc, xây chương trình đào tạo theo đặt hàng của doanh nghiệp cho các khâu cần trình độ cao, đồng thời bồi dưỡng lại đội ngũ đang làm việc. Các trường đại học, cao đẳng trong vùng cần được khuyến khích mời doanh nghiệp tham gia xây dựng chương trình, hướng dẫn thực tập và đánh giá đầu ra.
(4) Tạo động lực cho nghiên cứu, cải tiến, có ưu đãi cho doanh nghiệp tự chi tiền nghiên cứu và mời các tập đoàn nước ngoài đặt trung tâm kỹ thuật, thiết kế ngay tại vùng. Ưu đãi nên dựa trên kết quả (bằng sáng chế, sản phẩm mới, nhân lực nghiên cứu được tuyển dụng) thay vì chỉ dựa trên quy mô vốn đầu tư.
(5) Mở thêm nguồn vốn dài hạn, lập quỹ hỗ trợ đổi mới công nghệ, mở rộng cho vay xanh và bảo lãnh vay cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, giúp doanh nghiệp đủ điều kiện phát hành cổ phiếu, trái phiếu.
Ngoài ra, cần có sự chuyển dịch rõ ràng từ phát triển hạ tầng sản xuất sang phát triển hạ tầng liên kết chuỗi. Trong giai đoạn trước, lợi thế của Đông Nam Bộ được xây dựng chủ yếu dựa trên hệ thống khu công nghiệp, cảng biển và hạ tầng giao thông. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, khi quy mô sản xuất đã đạt đến mức cao, yếu tố quyết định không còn nằm ở năng lực sản xuất đơn thuần mà ở khả năng kết nối giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị. Điều này đòi hỏi phải phát triển hạ tầng mềm và hạ tầng trung gian như hệ thống dữ liệu kết nối doanh nghiệp, các trung tâm thử nghiệm – kiểm định, các nền tảng kết nối nhà cung cấp và các dịch vụ kỹ thuật dùng chung. Khi chi phí tìm kiếm và phối hợp giữa doanh nghiệp giảm xuống, liên kết nội ngành mới có thể chuyển từ trạng thái tồn tại sang trạng thái hiệu quả.
Chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ cũng cần được thiết kế lại theo hướng dựa trên cụm ngành và hành lang liên vùng thay vì tiếp cận theo từng địa phương riêng lẻ. Thực tế cho thấy, cấu trúc sản xuất của Đông Nam Bộ đã mang tính phân công chức năng rõ ràng giữa các địa phương, do đó, việc mỗi địa phương cố gắng phát triển toàn bộ chuỗi giá trị một cách độc lập sẽ dẫn đến trùng lặp và kém hiệu quả. Một cách tiếp cận hợp lý hơn là phân vai có chủ đích, trong đó các trung tâm, như TP. Hồ Chí Minh tập trung vào dịch vụ giá trị cao và đổi mới sáng tạo, trong khi các địa phương như Bình Dương (cũ) và Đồng Nai phát triển các cụm sản xuất và công nghiệp hỗ trợ; còn các địa phương khác đảm nhận vai trò không gian mở rộng và kết nối nguồn nguyên liệu. Cách tiếp cận này cho phép hình thành các chuỗi cung ứng nội vùng có chiều sâu và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu đầu vào.
Tài liệu tham khảo:
Bài viết là sản phẩm của Đề tài “Nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu đối với một số ngành hàng chủ lực của doanh nghiệp Việt Nam tại vùng Đông Nam Bộ”, mã số KX.01.03/21-30, thuộc Chương trình Khoa học xã hội và Nhân văn cấp quốc gia giai đoạn đến năm 2030 (KX.01/21-30), do Trường Đại học Kinh tế – Luật, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh chủ trì và được tài trợ bởi Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (Nafosted) trong khuôn khổ đề tài mã số KX.01.03/21-30.
Bộ Chính trị (2022). Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 07/10/2022 về phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Đông Nam Bộ đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Bộ Công Thương (2024). Báo cáo Logistics Việt Nam 2024. Nxb Công Thương.
Thủ tướng Chính phủ (2024a). Quyết định số 370/QĐ-TTg ngày 04/5/2024 phê duyệt Quy hoạch vùng Đông Nam Bộ thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Thủ tướng Chính phủ (2024b). Quyết định số 1325/QĐ-TTg ngày 04/11/2024 ban hành Kế hoạch thực hiện Quy hoạch vùng Đông Nam Bộ thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Tổng cục Thống kê (2024). Báo cáo điều tra lao động việc làm năm 2024. Nxb Thống kê. https://www.nso.gov.vn/wp-content/uploads/2026/05/02-Sach-Bao-cao-lao-dong-viec-lam-tieng-Viet.pdf
Tổng cục Thống kê (2025). Niên giám thống kê 2024 và Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội năm 2025. Nxb Thống kê.
Asian Development Bank (2024). Viet Nam’s financial markets 2023 and outlook 2024. Asian Development Bank.
Bài viết được tài trợ bởi Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (Nafosted) trong khuôn khổ đề tài mã số KX.01.03/21-30. Cattaneo, O., & Miroudot, S. (2013). From global value chains to global development chains: An analysis of recent changes in trade patterns and development paradigms. In E. Zedillo & B. Hoekman (Eds.), 21st century trade policy: Back to the past? Yale University Press.
Fernandes, A. M., Kee, H. L., & Winkler, D. (2020). Determinants of global value chain participation: Cross-country evidence (Policy Research Working Paper No. 9197). World Bank.
Frederick, S., & Gereffi, G. (2009). Value chain governance (Briefing Paper). United States Agency for International Development.
Gereffi, G. (1999). International trade and industrial upgrading in the apparel commodity chain. Journal of International Economics, 48(1), 37–70.
Gereffi, G. (2011). Global value chains and international competition. The Antitrust Bulletin, 56(1), 37–56.
Gereffi, G., Humphrey, J., & Sturgeon, T. (2005). The governance of global value chains. Review of International Political Economy, 12(1), 78–104.
Gibbon, P., & Ponte, S. (2005). Trading down: Africa, value chains, and the global economy. Temple University Press.
Giuliani, E., Pietrobelli, C., & Rabellotti, R. (2005). Upgrading in global value chains: Lessons from Latin American clusters. World Development, 33(4), 549–573.
Humphrey, J., & Schmitz, H. (2002). How does insertion in global value chains affect upgrading in industrial clusters? Regional Studies, 36(9), 1017–1027.
Kowalski, P., Lopez Gonzalez, J., Ragoussis, A., & Ugarte, C. (2015). Participation of developing countries in global value chains: Implications for trade and trade-related policies (OECD Trade Policy Papers No. 179). OECD Publishing.
OECD (2020). Multi-dimensional review of Viet Nam: Towards an integrated, transparent and sustainable economy. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/367b585c-en
OECD (2025). OECD economic surveys: Viet Nam 2025. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/fb37254b-en
Ponte, S., & Ewert, J. (2009). Which way is “up” in upgrading? Trajectories of change in the value chain for South African wine. World Development, 37(10), 1637–1650.
Taglioni, D., & Winkler, D. (2016). Making global value chains work for development. World Bank.
United Nations Conference on Trade and Development (2025). World investment report 2025: International investment in the digital economy. United Nations.
World Bank (2020). World development report 2020: Trading for development in the age of global value chains. World Bank.
World Bank (2023). Connecting to compete 2023: Trade logistics in an uncertain global economy – The Logistics Performance Index and its indicators. World Bank.
World Bank (2024). Viet Nam 2045: Trading up in a changing world – Pathways to a high-income future. World Bank.



