TS. Dương Quốc Chính
Học viện Hành chính Quốc gia
ThS. Lê Thị Thu
Hội Liên hiệp Phụ nữ TP. Hà Nội
(Quanlynhanuoc. vn) – Hình thức làm việc tự do đang trở thành một xu hướng ngày càng phổ biến trên toàn cầu. Sự phát triển của công nghệ trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã mở rộng khả năng làm việc từ xa và tạo điều kiện thuận lợi cho hình thức làm việc này. Việc áp dụng hình thức làm việc tự do đối với người có tài năng trong khu vực công mang đến nhiều lợi ích tiềm năng, tuy nhiên cũng đi kèm với một số thách thức cần được giải quyết. Bài viết phân tích sâu về xu hướng mới này, đánh giá những lợi ích và thách thức có thể xảy ra, đồng thời đề xuất một số giải pháp để triển khai hiệu quả hình thức làm việc tự do đối với người có tài năng trong khu vực công.
Từ khóa: Làm việc tự do; khu vực công; người có tài năng; xu hướng mới; tiềm năng phát triển.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh cạnh tranh nguồn nhân lực chất lượng cao giữa khu vực công và khu vực tư ngày càng gay gắt, việc thu hút và giữ chân người có tài năng trong khu vực công đang là một bài toán khó. Những năm qua, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài nhưng kết quả còn nhiều hạn chế. Có nhiều lý do khiến người có tài năng không có nhiều động lực để vào làm việc hoặc cống hiến lâu dài trong khu vực công, ngoài lý do mức lương và chế độ đãi ngộ chưa tương xứng với năng lực của người có tài năng thì môi trường làm việc thiếu linh hoạt và không phát huy hết năng lực cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến việc thu hút và giữ chân người có tài năng trong khu vực công còn nhiều bất cập. Cùng với đó, nhu cầu cân bằng giữa công việc và cuộc sống đang là một trong những mối quan tâm lớn của những người có tài năng khi lựa chọn vị trí công việc trong khi khu vực công luôn có sự cứng nhắc, chặt chẽ trong chế độ làm việc1.
2. Mô tả về hình thức làm việc tự do
Làm việc tự do (freelance) là việc thực hiện các công việc cụ thể cho các cơ quan, tổ chức hoặc khách hàng mà không cam kết làm việc toàn thời gian hoặc làm việc lâu dài, ở đó những người làm việc tự do thực hiện nhiệm vụ theo hợp đồng công việc, thường là công việc trong các dự án hoặc là những công việc cụ thể và sẵn có, thời gian và hình thức làm việc theo thỏa thuận và người làm việc2. Theo từ điển Cambridge thì: “Làm việc tự do là thực hiện những công việc cụ thể cho nhiều tổ chức khác nhau, thay vì làm việc toàn thời gian cho một tổ chức duy nhất”3. Những người làm việc tự do thường không bị quản lý chặt chẽ theo các quy định hiện hành về quản lý cán bộ, công chức, viên chức hiện nay.
Người làm việc tự do được phép và có thể làm việc cho nhiều cơ quan, tổ chức cùng một lúc theo nhu cầu và năng lực của mình, điều quan trọng là người làm việc phải hoàn thành công việc theo đúng tiến độ và bảo đảm được chất lượng công việc theo hợp đồng đã ký kết. Các công việc được thực hiện theo hình thức làm việc tự do chủ yếu là các công việc cần người trình độ học vấn cao, am hiểu sâu và có kinh nghiệm tốt về công việc đó.
Trong khu vực công, một số công việc có thể thực hiện theo hình thức làm việc tự do phù hợp với người có tài năng, như: chuyên gia về chuyển đổi số hoặc công nghệ thông tin, chuyên gia về một số lĩnh vực có liên quan đến hoạt động quản lý nhà nước, nhà báo, giảng viên, chuyên gia về luật, các nhà tư vấn chính sách, các nhà tư vấn tài chính, các vị trí quản lý dự án, một số vị trí điều hành hoạt động các đơn vị sự nghiệp công lập, các vị trí công việc truyền thông và truyền thông xã hội trong các cơ quan, tổ chức, chuyên gia nhân sự tổng hợp… Hiện nay, Freelance dần trở thành một hình thức làm việc phổ biến nhờ tính chất tự do, không có nhiều ràng buộc về trách nhiệm và thời gian.
3. Lợi ích và tiềm năng của việc áp dụng hình thức làm việc tự do
Việc áp dụng hình thức làm việc tự do ở một số vị trí việc làm đối với nhân sự có tài năng mang đến nhiều lợi ích tiềm năng cho khu vực công. Cụ thể:
Một là, giúp các tổ chức công nâng cao hiệu quả thu hút người có tài năng. Người có tài năng thường hình thành và đề cao các nhu cầu bậc cao, như: về sự tự do, sự độc lập sáng tạo và nhu cầu thể hiện bản thân. Cho nên, sự linh hoạt và chủ động của hình thức làm việc tự do sẽ là một trong những lựa chọn của người có tài năng. Khi đó, hình thức làm việc tự do giúp khu vực công nâng cao hiệu quả thu hút nhân sự có tài năng, có chuyên môn cao. Cùng với đó, mức lương cạnh tranh và môi trường làm việc linh hoạt có thể thu hút nhiều chuyên gia và người có tài năng từ các lĩnh vực khác nhau vào làm việc cho khu vực công. Điều này, giúp nâng cao chất lượng dịch vụ công và thúc đẩy sự phát triển bền vững.
Hai là, tăng hiệu suất làm việc đối với những nhân sự có tài năng. Do người làm việc có thể tự do sắp xếp thời gian và địa điểm làm việc phù hợp với bản thân, đồng thời họ có thể tập trung tối đa vào công việc mà không bị gò bó bởi các quy định và thủ tục hành chính rườm rà. Cùng với đó, người làm việc tự do sẽ có động lực cao để hoàn thành công việc một cách xuất sắc vì họ được trả lương và các chế độ đãi ngộ dựa trên kết quả công việc.
Ba là, giúp các tổ chức công giảm chi phí. Việc thu hút các nhân sự tài năng bằng hình thức làm việc tự do sẽ linh hoạt và dễ dàng hơn thông qua các nền tảng công nghệ mà không phải tuân thủ các quy trình nghiêm ngặt và nhiều thủ tục trong quá trình tuyển dụng nhân sự. Chi phí về tiền lương giảm vì chỉ phải trả lương theo kết quả công việc mà không phải trả lương theo chu kỳ thời gian, đồng thời tổ chức công có thể tiết kiệm chi phí cho văn phòng, trang thiết bị và phúc lợi cho nhân sự trong tổ chức.
Bốn là, giúp chia sẻ và sử dụng người có tài năng một cách hiệu quả. Với hình thức làm việc tự do, một chuyên gia về một lĩnh vực nào đó có thể đồng thời làm việc cho nhiều tổ chức với chất lượng và hiệu quả tương đương nhau. Chẳng hạn, một chuyên gia về bảo mật hệ thống thông tin có thể đồng thời làm việc cho nhiều cơ quan nhà nước với chất lượng công việc như nhau, trong khi đó, nếu một cơ quan nhà nước mà tuyển dụng 1 chuyên gia về bảo mật thông tin thì có thể sẽ không thể sử dụng hết khả năng hoặc thời gian làm việc của họ.
Năm là, các tổ chức công chỉ cần tập trung vào quản lý kết quả mà không bị mất thời gian và công sức quản lý quá trình làm việc của người có tài năng. Hiện tại, các quy định về quản lý cán bộ, công chức, viên chức tập trung vào nhiều nội dung, từ những nội dung quản lý theo đầu vào, quản lý quá trình và quản lý kết quả, đồng thời các nội dung quản lý phải tuân thủ đầy đủ các quy trình, thủ tục theo quy định của pháp luật. Vì vậy, đối với hình thức làm việc tự do của những người có tài năng thì việc quản lý sẽ đơn giản và hiệu quả hơn.
Sáu là, tăng cường sự linh hoạt và sáng tạo của người có tài năng. Hình thức làm việc tự do cho phép người có tài năng quản lý thời gian linh hoạt, từ đó tăng khả năng sáng tạo và nâng cao hiệu quả công việc. Điều này, đặc biệt quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề phức tạp và đổi mới trong khu vực công. Các tổ chức công có thể linh hoạt hơn trong việc điều chỉnh nguồn lực theo nhu cầu, giúp bổ sung những nhân sự tài năng cho tổ chức mà không cần tốn nhiều thời gian và nhiều quy trình, thủ tục. Người có tài năng cũng sẽ được chủ động thực hiện và kiểm soát công việc theo khả năng và nhu cầu của mình, điều đó giúp cho công việc hiệu quả và sáng tạo hơn.
4. Xu hướng áp dụng hình thức làm việc tự do trong khu vực công
Sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông, cùng với sự thay đổi trong quan điểm quản lý và nhu cầu nhân lực linh hoạt đã thúc đẩy xu hướng áp dụng hình thức làm việc tự do trong khu vực công. Nhiều quốc gia trên thế giới đang thử nghiệm các hình thức làm việc tự do khác nhau cho các chuyên gia, nhà khoa học và các cá nhân có trình độ cao trong khu vực công.
Chính phủ các nước sẽ ngày càng phụ thuộc vào những người làm việc tự do để đáp ứng nhu cầu nhân tài chung của họ. Đơn cử: Chính phủ Hoa Kỳ đã phân bổ hơn 660 tỷ USD hằng năm cho các hợp đồng dịch vụ; Chính phủ Anh phân bổ một phần ba ngân sách cho các dịch vụ bên ngoài và Đức cũng vậy4. Những quốc gia này là điển hình và tỷ lệ người có tài năng làm việc tự do cho chính phủ ngày càng tăng lên.
Ở Việt Nam, việc vận dụng hình thức làm việc tự do trong khu vực công cũng đã được Chính phủ quan tâm và nghiên cứu thí điểm. Tại Nghị định số 85/2012/NĐ-CP ngày 15/10/2012 của Chính phủ về cơ chế hoạt động, cơ chế tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp y tế công lập và giá dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh của các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh công lập đã cho phép người đứng đầu đơn vị được ký hợp đồng lao động và các hình thức hợp tác khác với chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước theo quy định của pháp luật để đáp ứng yêu cầu chuyên môn của đơn vị (tại điểm đ khoản 2 Điều 7). Tiếp đến, tại Nghị định số 60/2021/NĐ-CP ngày 21/6/2021 của Chính phủ quy định về cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập thì đơn vị sự nghiệp công lập được chủ động sử dụng các nguồn tài chính giao tự chủ để chi thuê chuyên gia, nhà khoa học, người có tài năng đặc biệt thực hiện nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, đơn vị (khoản 2, Điều 12).
Nghị quyết số 08/NQ-CP ngày 24/01/2018 của Chính phủ về Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 19-NQ/TW của Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương (khóa XII) về tiếp tục đổi mới hệ thống tổ chức và quản lý, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập đã nhấn mạnh: đẩy mạnh thí điểm việc thi tuyển và thực hiện ký hợp đồng thuê giám đốc điều hành tại các đơn vị sự nghiệp công lập. Những nội dung trên đã góp phần hình thành các hình thức làm việc tự do trong các đơn vị sự nghiệp công lập và dần trở thành xu hướng trong tương lai gần.
Về lựa ch