Nguyễn Hải Dương
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Phạm Hoàng Đệ
Trường Sĩ quan Lục quân 1, Bộ Quốc phòng
(Quanlynhanuoc.vn) – Sơn La là tỉnh miền núi, biên giới, có vị trí chiến lược về kinh tế – xã hội, quốc phòng – an ninh ở khu vực Tây Bắc. Việc kết hợp chặt chẽ phát triển kinh tế với quốc phòng đã góp phần nâng cao đời sống nhân dân, đặc biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời củng cố “thế trận lòng dân” vững chắc. Bài viết phân tích thực trạng kết hợp kinh tế – quốc phòng trong giảm nghèo bền vững ở Sơn La; đánh giá kết quả đạt được, những hạn chế còn tồn tại và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong giai đoạn 2025 – 2030.
Từ khóa: Kết hợp kinh tế – quốc phòng, giảm nghèo bền vững, đồng bào dân tộc thiểu số, Sơn La.
1. Đặt vấn đề
Kết hợp phát triển kinh tế – xã hội với tăng cường quốc phòng, an ninh là chủ trương lớn, xuyên suốt của Đảng và Nhà nước. Đại hội XIII của Đảng (2021) đã khẳng định yêu cầu cần gắn kết chặt chẽ, hiệu quả giữa phát triển kinh tế – xã hội với củng cố quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Đồng thời, Luật Quốc phòng năm 2018 quy định rõ nhiệm vụ kết hợp phát triển kinh tế – xã hội với quốc phòng, an ninh trong quy hoạch, kế hoạch của các bộ, ngành, địa phương. Đây là cơ sở chính trị và pháp lý quan trọng để quản lý nhà nước triển khai thống nhất, lồng ghép mục tiêu phát triển và bảo đảm quốc phòng ngay từ quá trình hoạch định chiến lược, quy hoạch, kế hoạch.
Ở khu vực miền núi, biên giới, việc kết hợp kinh tế – quốc phòng càng có ý nghĩa then chốt. Nghị quyết số 11-NQ/TW ngày 10/02/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng phát triển kinh tế – xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đã nhấn mạnh: “Phát triển nhanh, bền vững đi đôi với xây dựng khu vực phòng thủ vững chắc, coi đây là nhiệm vụ chiến lược”. Điều này khẳng định vai trò kép: vừa thúc đẩy kinh tế, vừa giữ vững chủ quyền, an ninh biên giới, ổn định chính trị – xã hội.
Sơn La là tỉnh miền núi, biên giới rộng lớn, có 250 km đường biên giới giáp Lào. Trên địa bàn có hơn 80% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo cao, cơ sở hạ tầng còn hạn chế, dễ bị tổn thương bởi thiên tai, biến đổi khí hậu, dịch bệnh và tệ nạn xã hội. Báo cáo chính trị Đại hội Đảng bộ tỉnh Sơn La lần thứ XV (2020) xác định: “Kết hợp phát triển kinh tế – xã hội với bảo đảm quốc phòng, an ninh, giữ vững chủ quyền biên giới quốc gia là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt của tỉnh”. Đây là định hướng quan trọng để Sơn La triển khai đồng bộ các chương trình phát triển kinh tế gắn với nhiệm vụ quốc phòng, an ninh trên địa bàn.
Thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021 – 2025 (Quyết định số 90/QĐ-TTg ngày 18/01/2022), tỉnh Sơn La lồng ghép chặt chẽ phát triển kinh tế với bảo đảm quốc phòng, an ninh để hỗ trợ sinh kế, phát triển hạ tầng và nâng cao đời sống đồng bào dân tộc thiểu số. Sự kết hợp này không chỉ góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo, nâng cao thu nhập, cải thiện dịch vụ xã hội cơ bản, mà còn củng cố “thế trận lòng dân”, xây dựng khu vực phòng thủ vững chắc, bảo đảm ổn định chính trị – xã hội lâu dài.
2. Thực trạng kết hợp kinh tế – quốc phòng trong giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số tỉnh Sơn La
Trong những năm qua, tỉnh Sơn La đã triển khai nhiều chủ trương, chính sách phát triển kinh tế – xã hội gắn với củng cố quốc phòng, an ninh, đặc biệt hướng vào các xã vùng cao, biên giới có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Đây là một trong những địa bàn trọng điểm của cả nước về công tác giảm nghèo bền vững. Tỉnh đã cụ thể hóa bằng việc lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia với các dự án kinh tế – quốc phòng do Quân khu 2 và Đoàn Kinh tế – Quốc phòng 326 thực hiện, tập trung vào xây dựng hạ tầng thiết yếu, hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề và cung cấp dịch vụ xã hội cơ bản cho người dân vùng sâu, vùng xa.
Kết quả đạt được thể hiện rõ qua các chỉ số giảm nghèo. Nếu như năm 2021, tỷ lệ hộ nghèo dân tộc thiểu số của Sơn La ở mức trên 21%, thì đến cuối năm 2024 đã giảm xuống còn khoảng 10,9%1. Tính chung toàn tỉnh, tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 17,83% năm 2022 xuống 14,17% năm 2023, và đến cuối năm 2024 chỉ còn 10,89%, tương ứng hơn 44 nghìn hộ nghèo và 28 nghìn hộ cận nghèo2. Đây là mức giảm mạnh so với bình quân cả nước, cho thấy sự vào cuộc đồng bộ của hệ thống chính trị và vai trò nòng cốt của các đơn vị quốc phòng trong thực hiện nhiệm vụ kép.
Song song với kết quả giảm nghèo, hạ tầng thiết yếu ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số được cải thiện rõ rệt. Giai đoạn 2021 – 2025, Sơn La huy động tổng nguồn lực thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia khoảng 69.021 tỷ đồng3. Nhờ đó, đến nay hơn 98% số hộ đã có điện lưới quốc gia, 99% xã có trường học và trạm y tế, trên 75% xã có đường ô tô đến trung tâm được cứng hóa. Những công trình này phần lớn gắn với sự hỗ trợ trực tiếp của các đoàn kinh tế – quốc phòng và lực lượng bộ đội biên phòng, giúp người dân tiếp cận thuận lợi hơn với dịch vụ giáo dục, y tế, thương mại.
Ở cấp cơ sở, nhiều mô hình sản xuất đã mang lại hiệu quả thiết thực. Điển hình như xã Phiêng Cằm (huyện Mai Sơn), giai đoạn 2022 – 2024, diện tích cà phê tăng từ 460 ha lên 910 ha, diện tích cây ăn quả, mắc ca cũng được mở rộng, qua đó tỷ lệ hộ nghèo giảm từ hơn 60% (trước khi sáp nhập với Chiềng Nơi) xuống còn 50,8% vào cuối năm 20244. Bên cạnh đó, Đoàn Kinh tế – Quốc phòng 326 Quân khu 2 triển khai nhiều mô hình sinh kế như trồng bưởi da xanh, nuôi lợn thương phẩm tại huyện Sốp Cộp giúp bà con có thêm thu nhập, ổn định cuộc sống, từng bước thoát nghèo.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai vẫn còn những hạn chế. Một số dự án còn nhỏ lẻ, chưa tạo sức bật lớn cho phát triển vùng đồng bào dân tộc; vốn đầu tư và nguồn nhân lực chưa đồng bộ, dẫn đến nhiều công trình chậm phát huy hiệu quả5. Hiện tượng tái nghèo vẫn xuất hiện tại một số địa bàn, nhất là khi thiên tai, dịch bệnh xảy ra. Việc khai thác lợi thế nông nghiệp đặc sản và du lịch cộng đồng còn manh mún, thiếu liên kết chuỗi giá trị, chưa đem lại giá trị gia tăng cao. Những tồn tại này cho thấy, dù kết hợp kinh tế – quốc phòng đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng vẫn cần có giải pháp mạnh mẽ, đồng bộ hơn để bảo đảm tính bền vững trong giảm nghèo ở vùng dân tộc thiểu số của tỉnh Sơn La.
3. Giải pháp nâng cao hiệu quả kết hợp kinh tế – quốc phòng trong giảm nghèo bền vững
Nhằm thực hiện có hiệu quả quy hoạch tỉnh Sơn La thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được phê duyệt tại Quyết định số 1676/QĐ-TTg ngày 25/12/2023, tỉnh đặt mục tiêu phát triển nhanh, toàn diện, bền vững và công bằng, phấn đấu trở thành trung tâm chế biến sản phẩm nông nghiệp của vùng trung du miền núi phía Bắc; kết nối thuận lợi với các trung tâm kinh tế – xã hội lớn; là trọng điểm du lịch vùng biên giới và có đời sống của người dân được cải thiện rõ rệt6.
Cụ thể về các chỉ tiêu: tốc độ tăng trưởng bình quân giai đoạn 2021 – 2030 đạt trên 8%/năm; thu nhập bình quân đầu người tới năm 2025 đạt trên 60 triệu đồng/người/năm, đến năm 2030 lên khoảng 100 – 120 triệu đồng/người/năm; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giảm trung bình 2 – 3%/năm; lao động qua đào tạo đến năm 2025 đạt trên 60%, năm 2030 đạt trên 70%; kinh tế số chiếm khoảng 10 – 15% GRDP năm 2025 và khoảng 20 – 30% GRDP năm 2030; đô thị hoá lên khoảng 25,8% vào năm 20307. Mục tiêu giảm hộ nghèo đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và vùng biên giới là một nội dung không thể tách rời trong chiến lược phát triển của Sơn La. Để đạt được các chỉ tiêu về giảm nghèo cũng như các mục tiêu tăng thu nhập, phát triển sinh kế bền vững gắn với quốc phòng – an ninh, cần những giải pháp cụ thể, thiết thực và được thực hiện đồng bộ trong thời gian tới.
Một là, khẩn trương hoàn thiện cơ chế, chính sách địa phương sao cho đồng bộ với mục tiêu quy hoạch của tỉnh.
Sơn La cần xây dựng thêm các cơ chế đặc thù cho vùng biên giới – vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó có việc phân bổ nguồn vốn, hỗ trợ về giống cây, vật nuôi, thiết bị sản xuất, đồng thời cho phép linh hoạt trong việc lựa chọn dự án kinh tế – quốc phòng phù hợp với điều kiện thực tế của từng xã, huyện. Quy hoạch tỉnh đã xác định phát triển nông sản đặc sản, chế biến nông nghiệp và du lịch là trọng tâm, thì chính sách hỗ trợ về đất đai, cơ sở hạ tầng, điện, giao thông cần được ưu tiên để các dự án kinh tế – quốc phòng có thể triển khai nhanh, hiệu quả.
Hai là, phát triển sinh kế bền vững gắn với ứng dụng khoa học – công nghệ và xây dựng thương hiệu.
Đồng bào vùng cao, vùng biên giới tại Sơn La cần được hỗ trợ giống cây trồng, vật nuôi chất lượng, áp dụng kỹ thuật tiên tiến trong sản xuất và chế biến, bảo quản sau thu hoạch. Việc phát triển sản phẩm OCOP, xây dựng chuỗi giá trị cho các sản phẩm đặc sản vùng dân tộc (nhãn, xoài, mận, chè, mắc ca…) sẽ giúp tăng thu nhập bền vững cho người dân. Quân đội, đặc biệt các Đoàn kinh tế – quốc phòng, có thể tham gia cung cấp hỗ trợ kỹ thuật, thị trường đầu ra, bảo đảm an ninh lương thực song song với phát triển kinh tế.
Ba là, huy động và bố trí nguồn lực đủ mạnh để triển khai các dự án kết hợp kinh tế – quốc phòng có quy mô, hiệu quả.
Ngoài ngân sách tỉnh, cần khai thác nguồn vốn từ trung ương, các chương trình mục tiêu quốc gia như Chương trình 1719 vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, chính sách tín dụng ưu đãi cho hộ nghèo, các dự án đầu tư công, ngoài ra kết hợp công – tư trong lĩnh vực hạ tầng thiết yếu (giao thông, điện, trường, trạm) cũng như trong sản xuất kinh tế. Việc quân đội tham gia vào tổ chức và thực hiện các dự án sẽ giúp bảo đảm cả mặt quốc phòng – an ninh lẫn mặt phát triển kinh tế – xã hội.
Bốn là, tập trung nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tại chỗ, đặc biệt là lao động dân tộc thiểu số và các cán bộ ở cấp xã, huyện vùng biên giới.
Đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật phải đáp ứng nhu cầu thực tế, gắn với các ngành, lĩnh vực mà địa phương có lợi thế, đồng thời sử dụng phương thức đào tạo linh hoạt (tại địa phương, kết hợp online/offline, hỗ trợ học viên người dân tộc). Việc nâng cao trình độ quản lý, năng lực lãnh đạo cho cán bộ người dân tộc thiểu số cũng rất quan trọng để họ có thể tham gia ngay trong quá trình tổ chức triển khai các dự án kết hợp kinh tế – quốc phòng.
Năm là, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động, xây dựng lòng dân nhằm nâng cao nhận thức và sự tham gia của người dân vùng dân tộc thiểu số.
Những mô hình kết hợp kinh tế – quốc phòng nếu được thực hiện minh bạch, có lợi ích thiết thực sẽ giúp nhân dân tin tưởng và hợp tác tốt hơn. Cần phát huy vai trò của các già làng, trưởng bản, các tổ chức dân tộc, hội đoàn thể trong việc kết nối người dân với lực lượng quốc phòng, quân đội, đơn vị kinh tế – quốc phòng để triển khai sinh kế, hỗ trợ sản xuất và bảo vệ an ninh trật tự tại cơ sở.
4. Kết luận
Kết hợp kinh tế – quốc phòng trong giảm nghèo bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Sơn La có ý nghĩa chiến lược, vừa trực tiếp cải thiện đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân, vừa củng cố thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân ở địa bàn biên giới. Những thành quả về giảm tỷ lệ hộ nghèo, mở rộng sinh kế, cải thiện hạ tầng thiết yếu và tăng cường niềm tin của đồng bào với Đảng, Nhà nước, quân đội đã cho thấy sự đúng đắn và hiệu quả của hướng đi này. Đây không chỉ là giải pháp trước mắt để xóa đói, giảm nghèo mà còn là nền tảng để bảo đảm phát triển ổn định, bền vững trong dài hạn.
Trong thời gian tới, Sơn La cần tiếp tục phát huy lợi thế về vị trí địa lý, tiềm năng nông – lâm nghiệp và bản sắc văn hóa vùng cao, đồng thời khắc phục những hạn chế còn tồn tại như quy mô dự án nhỏ, thiếu đồng bộ về vốn, nhân lực, kỹ thuật, cũng như tình trạng tái nghèo. Việc xây dựng cơ chế phối hợp đồng bộ, chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các đơn vị quân đội và nhân dân sẽ là yếu tố quyết định, bảo đảm cho các chương trình kinh tế – quốc phòng phát huy hiệu quả thực chất và bền vững.
Giai đoạn 2025 – 2030 là thời kỳ quan trọng để Sơn La hiện thực hóa mục tiêu giảm nghèo đa chiều, xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế xanh, kinh tế số, đồng thời giữ vững ổn định chính trị, an ninh biên giới. Việc gắn kết giảm nghèo với quốc phòng không chỉ giúp tỉnh Sơn La tiến gần hơn tới các mục tiêu quy hoạch phát triển đến năm 2030 mà còn góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới. Đây chính là con đường phát triển bền vững, toàn diện, vừa nâng cao đời sống nhân dân, vừa bảo đảm quốc phòng – an ninh trên địa bàn chiến lược Tây Bắc.
Chú thích:
1. Hiệu quả từ chương trình giảm nghèo bền vững ở Sơn La. https://nhandan.vn/hieu-qua-tu-chuong-trinh-giam-ngheo-ben-vung-o-son-la-post858656.html
2. Sơn La: thực hiện hiệu quả chính sách giảm nghèo bền vững. https://thoibaotaichinhvietnam.vn/son-la-thuc-hien-hieu-qua-chinh-sach-giam-ngheo-ben-vung-181633.html
3. Sơn La: những bước chuyển mới toàn diện, đột phá trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số. https://baodantoc.vn/son-la-nhung-buoc-chuyen-moi-toan-dien-dot-pha-trong-vung-dong-bao-dtts-1734014040066.htm
4. Sơn La: mỗi người một tay, xã nghèo đổi thay. https://baodantoc.vn/son-la-moi-nguoi-mot-tay-xa-ngheo-doi-thay-1753261193731.htm
5. Đoàn 326 Quân khu 2 đồng hành cùng đồng bào vùng cao Sơn La. https://sonlatv.vn/doan-326-quan-khu-2-dong-hanh-cung-dong-bao-vung-cao-son-la-25329.html
6, 7. Thủ tướng Chính phủ (2023). Quyết định số 1676/QĐ-TTg ngày 25/12/2023 về việc phê duyệt quy hoạch tỉnh Sơn La thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Tài liệu tham khảo:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
2. Bộ Chính trị (2022). Nghị quyết số 11-NQ/TW ngày 10/02/2022 về phương hướng phát triển kinh tế – xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
