The state’s pivotal role in Vietnam’s socialist-oriented market economy
Lê Hoàng Minh
Trung đoàn 5, Sư đoàn 5, Quân khu 7
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và chuyển đổi mô hình tăng trưởng, vai trò kiến tạo của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam ngày càng được đặt ra với yêu cầu cao hơn. Bài viết phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò điều tiết của Nhà nước, đánh giá những kết quả đạt được cũng như những hạn chế còn tồn tại. Trên cơ sở đó, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong giai đoạn hiện nay.
Từ khóa: Nhà nước; điều tiết vĩ mô; kinh tế thị trường; định hướng xã hội chủ nghĩa; quản lý nhà nước.
Abstract: In the context of international economic integration and growth model transformation, the role of the State in the socialist-oriented market economy in Vietnam has become increasingly important. This paper analyzes the theoretical and practical basis of the State’s regulatory role, evaluates achievements and limitations, and proposes solutions to improve the effectiveness and efficiency of state management.
Keywords: State, macro regulation, market economy, socialist orientation, public governance.
1. Đặt vấn đề
Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình phát triển đặc thù của Việt Nam, thể hiện sự kết hợp giữa các quy luật của thị trường với vai trò định hướng, kiến tạo của Nhà nước nhằm hướng tới mục tiêu tăng trưởng gắn với tiến bộ và công bằng xã hội. Trong mô hình này, Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà còn đóng vai trò kiến tạo phát triển, điều tiết vĩ mô và bảo đảm ổn định kinh tế.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, cùng với những biến động khó lường của kinh tế thế giới, nền kinh tế Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức về ổn định vĩ mô và phát triển bền vững. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực điều tiết của Nhà nước, thông qua hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng chính sách và tăng cường khả năng thích ứng trước những biến động của môi trường kinh tế.
2. Cơ sở lý luận về vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường
Theo lý luận kinh tế chính trị Mác – Lênin, Nhà nước là công cụ quan trọng để điều chỉnh các quan hệ kinh tế – xã hội, bảo đảm sự phát triển hài hòa giữa tăng trưởng và công bằng. Trong nền kinh tế thị trường, do tồn tại các “thất bại thị trường” như độc quyền, ngoại ứng tiêu cực và bất bình đẳng thu nhập, vai trò của Nhà nước là tất yếu khách quan (Stiglitz, 1989)1.
Các chức năng cơ bản của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường bao gồm: định hướng phát triển, điều tiết vĩ mô, cung cấp hàng hóa công và bảo đảm công bằng xã hội, ổn định kinh tế (Samuelson & Nordhaus, 2010)2. Theo tinh thần các dự thảo văn kiện chuẩn bị Đại hội XIV của Đảng, những chức năng này tiếp tục được nhấn mạnh và phát triển theo hướng hiện đại, hiệu lực và kiến tạo hơn.
Thứ nhất, định hướng phát triển thông qua chiến lược và quy hoạch thể hiện vai trò dẫn dắt của Nhà nước trong việc xác lập tầm nhìn, mục tiêu và ưu tiên phát triển, từ đó định hướng phân bổ nguồn lực của nền kinh tế. Điều này giúp hạn chế sự phát triển tự phát, mất cân đối của thị trường, đồng thời bảo đảm tăng trưởng gắn với hiệu quả, bền vững và lợi ích quốc gia dài hạn.
Thứ hai, điều tiết vĩ mô bằng chính sách tài khóa và tiền tệ là công cụ quan trọng để Nhà nước ổn định nền kinh tế, kiểm soát lạm phát và thúc đẩy tăng trưởng. Việc điều hành linh hoạt, phối hợp chặt chẽ các chính sách này phù hợp với yêu cầu mà Đại hội XIV đặt ra về nâng cao năng lực điều hành vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn và tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.
Thứ ba, cung cấp hàng hóa công là chức năng thiết yếu nhằm bảo đảm các dịch vụ cơ bản mà thị trường không thể hoặc không muốn cung ứng hiệu quả, như hạ tầng, giáo dục, y tế và quốc phòng. Qua đó, Nhà nước tạo nền tảng cho phát triển kinh tế – xã hội, nâng cao phúc lợi chung và thúc đẩy phát triển bao trùm.
Thứ tư, bảo đảm công bằng xã hội và ổn định kinh tế là mục tiêu xuyên suốt, thể hiện bản chất ưu việt của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Theo tinh thần Đại hội XIV, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách phân phối, an sinh xã hội, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo và bảo đảm mọi người dân đều được hưởng thành quả phát triển.
Việc thực hiện hiệu quả các chức năng trên không chỉ khẳng định vai trò điều tiết của Nhà nước mà còn làm nổi bật vai trò kiến tạo phát triển, phù hợp với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng và hội nhập quốc tế trong giai đoạn mới.
3. Thực trạng vai trò điều tiết của Nhà nước ở Việt Nam
Hệ thống thể chế kinh tế thị trường ở Việt Nam tiếp tục được hoàn thiện, góp phần cải thiện rõ rệt môi trường đầu tư, kinh doanh. Theo Tổng cục Thống kê Việt Nam, năm 2025 ước có khoảng 165 – 170 nghìn doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động, tăng so với năm 2024, cho thấy niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp tiếp tục được củng cố. Đồng thời, vốn FDI thực hiện ước đạt khoảng 24 – 25 tỷ USD, duy trì xu hướng tăng và khẳng định sức hấp dẫn của môi trường đầu tư Việt Nam. Các chỉ tiêu kinh tế vĩ mô tiếp tục ổn định. Tăng trưởng GDP năm 2025 ước đạt khoảng 8,02%, trong khi lạm phát được kiểm soát ở mức khoảng 3,21%, phù hợp với mục tiêu điều hành3. Điều này phản ánh sự phối hợp linh hoạt giữa chính sách tài khóa và tiền tệ trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động.
Theo đánh giá của World Bank và International Monetary Fund, Việt Nam tiếp tục là điểm sáng tăng trưởng trong khu vực, với triển vọng tích cực nhờ ổn định kinh tế vĩ mô, cải cách thể chế và đẩy mạnh chuyển đổi số. Môi trường kinh doanh ngày càng minh bạch, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong lĩnh vực an sinh xã hội, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều ước giảm còn khoảng 1,0 – 1,5% vào năm 2025, phản ánh hiệu quả của các chính sách giảm nghèo và phát triển bao trùm4. Các chương trình hỗ trợ người dân tiếp tục được triển khai đồng bộ, góp phần nâng cao chất lượng đời sống và củng cố ổn định xã hội.
Những kết quả trên là minh chứng cho quá trình hoàn thiện thể chế và chuyển đổi vai trò của Nhà nước theo hướng “kiến tạo phát triển”, qua đó nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, thúc đẩy tăng trưởng bền vững và hội nhập sâu rộng trong giai đoạn mới.
Tuy nhiên, thực tiễn hệ thống pháp luật kinh tế vẫn còn tồn tại tình trạng chồng chéo, thiếu đồng bộ giữa các luật và văn bản dưới luật, đặc biệt trong các lĩnh vực như đầu tư, đất đai, xây dựng. Điều này dẫn đến khó khăn trong quá trình áp dụng, làm gia tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước. Bên cạnh đó, hiệu quả thực thi chính sách chưa cao vẫn là điểm nghẽn lớn. Nhiều chủ trương, chính sách khi ban hành chưa được triển khai nhất quán giữa các cấp, các ngành; tình trạng “trên nóng, dưới lạnh” còn diễn ra, làm giảm tác động tích cực của chính sách đối với nền kinh tế. Năng lực dự báo và phản ứng chính sách cũng bộc lộ hạn chế trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động nhanh và phức tạp. Việc nhận diện sớm rủi ro, xây dựng kịch bản ứng phó và điều chỉnh chính sách chưa thực sự kịp thời, dẫn đến bị động trong một số tình huống, ảnh hưởng đến ổn định kinh tế vĩ mô.
Ngoài ra, ở một số lĩnh vực, tình trạng can thiệp hành chính trực tiếp vào hoạt động của thị trường vẫn còn tồn tại. Một số cơ chế quản lý chưa thực sự tuân theo nguyên tắc thị trường, làm hạn chế tính tự chủ, sáng tạo của doanh nghiệp và cản trở sự vận hành thông suốt của nền kinh tế.
4. Một số giải pháp
Một là, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường.
Tiếp tục rà soát, sửa đổi hệ thống pháp luật theo hướng minh bạch, đồng bộ và phù hợp với chuẩn mực quốc tế là giải pháp then chốt nhằm nâng cao chất lượng thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Thực tiễn cho thấy, sự chồng chéo và thiếu nhất quán giữa các văn bản pháp luật đang làm giảm hiệu quả quản lý và cản trở hoạt động của doanh nghiệp. Do đó, việc hoàn thiện pháp luật cần được thực hiện theo hướng thống nhất, dễ tiếp cận, bảo đảm tính dự báo và ổn định lâu dài. Định hướng này phù hợp với các quan điểm trong dự thảo văn kiện Đại hội XIV của Đảng, nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển, nâng cao chất lượng xây dựng và thực thi pháp luật, bảo đảm môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch, an toàn và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng cường năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.
Hai là, nâng cao chất lượng chính sách công.
Tăng cường năng lực phân tích, dự báo và đánh giá tác động chính sách là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng điều hành kinh tế vĩ mô trong bối cảnh nhiều biến động khó lường. Việc dự báo chưa sát và đánh giá tác động còn hạn chế dễ dẫn đến chính sách thiếu kịp thời, thiếu nhất quán, làm giảm hiệu quả điều tiết của Nhà nước. Do đó, cần nâng cao năng lực của các cơ quan hoạch định chính sách, ứng dụng mạnh mẽ dữ liệu lớn và công nghệ số, đồng thời hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành trong phân tích và dự báo. Định hướng này nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng thể chế, năng lực quản trị quốc gia và tính chủ động, linh hoạt trong điều hành, góp phần bảo đảm tính ổn định, nhất quán của chính sách và tăng cường khả năng thích ứng của nền kinh tế trước các biến động trong nước và quốc tế.
Ba là, xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển.
Chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang phục vụ, hỗ trợ doanh nghiệp và người dân là yêu cầu quan trọng nhằm xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển trong giai đoạn mới. Thực tiễn cho thấy, cách tiếp cận quản lý nặng về kiểm soát, can thiệp trực tiếp đã bộc lộ nhiều hạn chế, làm gia tăng chi phí và cản trở động lực sáng tạo của các chủ thể kinh tế. Do đó, cần đổi mới phương thức quản lý theo hướng lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, nâng cao chất lượng dịch vụ công và tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước. Định hướng nhấn mạnh xây dựng nền hành chính phục vụ, chuyên nghiệp, hiện đại, qua đó tạo môi trường thuận lợi, minh bạch và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững.
Bốn là, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước.
Ứng dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả điều hành và minh bạch hóa hoạt động công vụ là giải pháp quan trọng trong quá trình xây dựng Nhà nước hiện đại, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia. Việc đẩy mạnh chính phủ điện tử, chính phủ số không chỉ giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục, giảm chi phí cho người dân và doanh nghiệp mà còn tăng cường công khai, minh bạch, hạn chế tiêu cực trong hoạt động công vụ.
Năm là, tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính.
Đẩy mạnh phòng, chống tham nhũng, nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm kỷ luật, kỷ cương và nâng cao hiệu lực quản lý. Tham nhũng và thiếu minh bạch không chỉ làm thất thoát nguồn lực mà còn làm suy giảm niềm tin của người dân và doanh nghiệp. Do đó, cần hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực, tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động công vụ và đề cao trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu.
5. Kết luận
Theo tinh thần của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam, vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa giữ vị trí đặc biệt quan trọng, là yếu tố then chốt bảo đảm sự phát triển ổn định, bền vững và đúng định hướng của Việt Nam. Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý, điều tiết mà còn đóng vai trò kiến tạo phát triển, định hướng và dẫn dắt nền kinh tế.
Cụ thể hóa quan điểm đó, Nghị quyết số 79-NQ/TW nhấn mạnh yêu cầu phát triển mạnh mẽ kinh tế nhà nước để giữ vai trò chủ đạo, trở thành lực lượng vật chất quan trọng trong việc định hướng và điều tiết các thành phần kinh tế khác. Đồng thời, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch, an toàn và thuận lợi nhằm khơi thông, phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, thúc đẩy tăng trưởng gắn với đổi mới mô hình phát triển.
Trong bối cảnh mới, yêu cầu nâng cao năng lực quản trị quốc gia, đổi mới phương thức điều hành theo hướng hiện đại, hiệu lực, hiệu quả; đẩy mạnh cơ cấu lại khu vực kinh tế nhà nước, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước theo nguyên tắc thị trường, công khai, minh bạch. Bên cạnh đó, việc tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình được xác định là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và bảo đảm vai trò điều tiết vĩ mô của Nhà nước. Việc phát huy vai trò kiến tạo phát triển của Nhà nước không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả điều tiết vĩ mô mà còn tạo động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Qua đó, vừa khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, vừa thúc đẩy sự phát triển năng động của các thành phần kinh tế khác, hướng tới mục tiêu tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn mới.
Chú thích:
1. Joseph E. Stiglitz (1989). Markets, Market Failures and Development. American Economic Review.
2. Paul A. Samuelson & William D. Nordhaus (2010). Economics. McGraw-Hill Education.
3. Tổng cục Thống kê (2025). Niên giám thống kê năm 2025. H. NXB Thống kê.
4. International Monetary Fund (2023). World Economic Outlook. Washington, DC.
Tài liệu tham khảo:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I, II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
3. Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 79-NQ/TW về tiếp tục đổi mới, nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
4. Quốc hội (2013). Hiến pháp năm 2013.
5. Nguyễn Phú Trọng (2022). Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
6. World Bank (2022). Vietnam Development Report. Washington, DC.
