Preventing and combating domestic violence in Ho Chi Minh city
TS. Nguyễn Thị Bích Cần
Học viện Chính trị khu vực II
(Quanlynhanuoc.vn) – Bạo lực gia đình không chỉ phản ánh sự rạn nứt trong quan hệ gia đình mà còn bộc lộ những hạn chế về văn hóa ứng xử, quản trị xã hội và an sinh đô thị. Ở TP. Hồ Chí Minh, công tác phòng, chống bạo lực gia đình thời gian qua đã có chuyển biến tích cực nhờ khuôn khổ pháp lý mới, sự vào cuộc của hệ thống chính trị và các mô hình hỗ trợ cộng đồng. Tuy nhiên, khoảng cách giữa số vụ được phát hiện và thực trạng còn khá lớn, vì vậy, cần chuyển từ xử lý sự vụ sang phòng ngừa sớm, hỗ trợ liên ngành và quản trị bằng dữ liệu, lấy nạn nhân làm trung tâm.
Từ khóa: Bạo lực gia đình; phòng, chống bạo lực gia đình; hỗ trợ cộng đồng.
Abstract: Domestic violence not only reflects fractures within family relationships, but also exposes shortcomings in behavioral culture, social governance, and urban social welfare. In Ho Chi Minh City, efforts to prevent and combat domestic violence have shown positive progress in recent years thanks to a new legal framework, the involvement of the political system, and community-based support models. However, the gap between the number of detected cases and the actual situation remains quite large. It is therefore necessary to shift from case-by-case handling to early prevention, intersectoral support, and data-driven governance, with a victim-centered approach.
Keywords: Domestic violence; domestic violence prevention and control; community support.
1. Đặt vấn đề
Gia đình là thiết chế xã hội đặc biệt, nơi nuôi dưỡng nhân cách, truyền thụ các giá trị văn hóa và tạo nền tảng cho sự ổn định, phát triển của xã hội. Chất lượng đời sống gia đình không chỉ phản ánh mức độ văn minh của một cộng đồng mà còn tác động trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực, trật tự xã hội và sự bền vững của quá trình phát triển. Tuy nhiên, cùng với những biến đổi mạnh mẽ của đời sống kinh tế – xã hội và văn hóa trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa, nhiều mâu thuẫn, áp lực và rủi ro xã hội đã thâm nhập sâu vào không gian gia đình, làm gia tăng nguy cơ phát sinh bạo lực gia đình dưới nhiều hình thức khác nhau.
Bạo lực gia đình không chỉ là hành vi xâm hại thân thể mà còn bao gồm bạo lực tinh thần, tình dục, kinh tế và các hành vi kiểm soát, cô lập, áp chế trong quan hệ gia đình. Đây là hiện tượng xã hội có tính ẩn cao, diễn ra chủ yếu trong không gian riêng tư, tác động trực tiếp đến sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và sự an toàn của nạn nhân; đồng thời, để lại những hệ lụy lâu dài đối với trẻ em, quan hệ hôn nhân, chất lượng dân số và môi trường xã hội. Nhìn rộng hơn, bạo lực gia đình không còn chỉ là “chuyện riêng” của từng gia đình mà đã trở thành vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền con người, bình đẳng giới, an ninh con người và hiệu quả quản lý phát triển xã hội bền vững. Trong bối cảnh đó, TP. Hồ Chí Minh là địa bàn cần được quan tâm đặc biệt. Là đô thị lớn nhất cả nước, tập trung dân cư đông, tốc độ đô thị hóa cao, quan hệ xã hội đa dạng và nhịp sống kinh tế diễn ra với cường độ lớn, Thành phố vừa có nhiều điều kiện để triển khai các mô hình can thiệp xã hội hiện đại, vừa phải đối mặt với không ít áp lực phát sinh từ di cư, việc làm, chênh lệch mức sống, khủng hoảng tâm lý, đứt gãy liên kết gia đình và những biến đổi trong cấu trúc gia đình truyền thống.
Thời gian qua, TP. Hồ Chí Minh đã triển khai nhiều chủ trương, mô hình và giải pháp nhằm phòng ngừa, phát hiện, hỗ trợ nạn nhân và xử lý hành vi bạo lực gia đình. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, khoảng cách giữa số vụ việc được phát hiện với quy mô thực tế của hiện tượng này vẫn còn khá lớn; một bộ phận nạn nhân còn tâm lý im lặng, chịu đựng; cơ chế phối hợp giữa các chủ thể có nơi còn thiếu đồng bộ; hệ thống hỗ trợ tại cộng đồng chưa thật sự đồng đều và bền vững. Điều đó đặt ra yêu cầu phải tiếp cận vấn đề không chỉ từ góc độ xử lý vụ việc mà còn từ góc độ phòng ngừa xã hội, bảo vệ nạn nhân, phục hồi chức năng gia đình và xây dựng môi trường văn hóa gia đình an toàn, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh trong điều kiện phát triển đô thị hiện đại.
2. Thực trạng phòng, chống bạo lực gia đình ở TP. Hồ Chí Minh và những vấn đề đặt ra
Nhìn chung, công tác phòng, chống bạo lực gia đình ở TP. Hồ Chí Minh thời gian qua đã có chuyển biến nhất định về nhận thức, tổ chức thực hiện và xây dựng mạng lưới hỗ trợ tại cơ sở. Tuy nhiên, với đặc điểm là đô thị đặc biệt, dân số đông, di cư lớn và áp lực xã hội cao, những kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với yêu cầu thực tiễn. Thực trạng này cho thấy, phòng, chống bạo lực gia đình không chỉ là vấn đề của từng gia đình mà còn gắn với quản trị xã hội, an sinh đô thị và chất lượng phát triển con người.
Thứ nhất, nhận thức và sự quan tâm đối với công tác phòng, chống bạo lực gia đình đã có chuyển biến tích cực, nhưng vẫn chưa đồng đều và chưa thật sự đi vào chiều sâu xã hội. Thành phố đã chú trọng tuyên truyền, phổ biến pháp luật, lồng ghép nội dung xây dựng gia đình hạnh phúc với phòng, chống bạo lực gia đình, qua đó, góp phần nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành và người dân. Tuy nhiên, ở không ít nơi, bạo lực gia đình vẫn bị xem là chuyện riêng, dẫn đến tâm lý ngại tố giác, ngại can thiệp hoặc xử lý theo hướng hòa giải đơn giản. Nhiều nạn nhân vẫn im lặng do xấu hổ, phụ thuộc kinh tế hoặc lo ngại ảnh hưởng đến con cái.
Thứ hai, Thành phố đã hình thành mạng lưới hỗ trợ khá rộng ở cơ sở, song hiệu quả hoạt động giữa các mô hình còn chênh lệch và chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế. Các tổ tư vấn, câu lạc bộ gia đình, địa chỉ tin cậy tại cộng đồng, hội phụ nữ, tổ hòa giải và lực lượng hỗ trợ tại khu dân cư đã góp phần đưa công tác phòng, chống bạo lực gia đình đến gần người dân hơn, tạo điều kiện phát hiện và hỗ trợ ban đầu. Tuy nhiên, nhiều mô hình vẫn thiếu nguồn lực, thiếu nhân sự có chuyên môn, thiếu quy trình phối hợp và chưa gắn chặt với các dịch vụ chuyên nghiệp nên hiệu quả can thiệp chưa thật sự bền vững.
Thứ ba, công tác phát hiện, thống kê và xử lý các vụ bạo lực gia đình đã được chú ý hơn, nhưng phần được nhận diện vẫn còn nhỏ so với thực trạng. Do bạo lực gia đình thường diễn ra trong không gian riêng tư, gắn với sự phụ thuộc tình cảm và vật chất, nạn nhân thường không dễ tìm kiếm sự trợ giúp. Vì vậy, số liệu thống kê hiện nay chủ yếu mới phản ánh những vụ việc đã bộc lộ rõ hoặc gây hậu quả đáng kể. Trong khi đó, nhiều dạng bạo lực tinh thần, bạo lực kinh tế, kiểm soát cưỡng ép hay cô lập xã hội vẫn chưa được nhận diện đầy đủ. Đây là trở ngại lớn khiến việc đánh giá tình hình và xây dựng chính sách phòng ngừa còn thiếu toàn diện.
Thứ tư, cơ chế hỗ trợ nạn nhân và phối hợp liên ngành đã có bước tiến nhưng vẫn còn những điểm nghẽn về tính liên thông và tính chuyên nghiệp. Bạo lực gia đình liên quan đến pháp luật, y tế, tâm lý, công tác xã hội, bình đẳng giới và an sinh gia đình, nên việc can thiệp hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều lực lượng. Thành phố đã có nỗ lực củng cố cơ chế phối hợp và từng bước hình thành các mô hình hỗ trợ tổng hợp theo hướng lấy nạn nhân làm trung tâm. Tuy nhiên, ở một số nơi, quy trình xử lý, chuyển gửi và theo dõi sau can thiệp còn chưa thống nhất; việc trợ giúp pháp lý, hỗ trợ tâm lý, nơi tạm lánh và hỗ trợ sinh kế vẫn còn hạn chế, khiến nạn nhân chưa thật sự được bảo vệ toàn diện.
Thứ năm, bối cảnh phát triển mới của TP. Hồ Chí Minh đang đặt ra nhiều thách thức mới đối với công tác phòng, chống bạo lực gia đình, đòi hỏi cách tiếp cận hiện đại và dựa trên dữ liệu nhiều hơn. Quá trình đô thị hóa nhanh, chi phí sống cao, áp lực việc làm, biến đổi vai trò giới, sự thu hẹp gắn kết gia đình truyền thống và tác động của môi trường số đang làm xuất hiện những dạng bạo lực tinh vi hơn, như: kiểm soát tài chính, giám sát công nghệ, xúc phạm tinh thần kéo dài hoặc cô lập quan hệ xã hội. Vì vậy, Thành phố cần chuyển từ cách làm thiên về xử lý sự vụ sang phòng ngừa sớm, dự báo nhóm nguy cơ, chuẩn hóa dữ liệu và thiết kế giải pháp can thiệp phù hợp với đặc điểm của từng địa bàn, từng nhóm đối tượng.
3. Một số giải pháp
Để nâng cao chất lượng công tác phòng, chống bạo lực gia đình ở TP. Hồ Chí Minh trong thời gian tới, cần tiếp cận vấn đề này không chỉ như một nhiệm vụ quản lý xã hội mà còn như một yêu cầu bảo đảm quyền con người, giữ gìn an ninh con người, củng cố sự bền vững của gia đình và nâng cao chất lượng phát triển đô thị.
Một là, đổi mới căn bản nhận thức xã hội về bạo lực gia đình, đưa phòng, chống bạo lực gia đình trở thành một nội dung trọng tâm của giáo dục gia đình, giáo dục công dân và truyền thông phát triển xã hội.
Muốn giải quyết hiệu quả bạo lực gia đình, trước hết phải thay đổi nhận thức. Trong thực tế, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là không ít người vẫn xem bạo lực gia đình là “chuyện riêng” trong phạm vi gia đình, từ đó, dẫn đến tâm lý né tránh can thiệp, cam chịu của nạn nhân và sự dung thứ của cộng đồng. Vì vậy, TP. Hồ Chí Minh cần đẩy mạnh truyền thông theo hướng làm rõ rằng bạo lực gia đình không chỉ là sự vi phạm đạo đức mà còn là hành vi xâm hại quyền con người, xâm phạm danh dự, nhân phẩm, sức khỏe và sự an toàn của các thành viên trong gia đình. Truyền thông trong giai đoạn tới không nên dừng ở việc phổ biến quy định pháp luật một cách chung chung mà cần đi sâu vào việc nhận diện các dạng bạo lực mới, đặc biệt là bạo lực tinh thần, bạo lực kinh tế, hành vi kiểm soát, cô lập và áp đặt trong quan hệ gia đình. Đồng thời, cần chú trọng giáo dục kỹ năng ứng xử, kỹ năng giải quyết xung đột, kỹ năng làm cha mẹ, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và trách nhiệm bình đẳng giữa các thành viên trong gia đình.
Hai là, nâng cao chất lượng thực thi pháp luật và xây dựng đội ngũ làm công tác phòng, chống bạo lực gia đình ở cơ sở theo hướng chuyên nghiệp, nhạy cảm giới và đủ năng lực can thiệp sớm.
Thực tiễn cho thấy, khoảng cách giữa chính sách và hiệu quả thực tế phần lớn nằm ở khâu tổ chức thực hiện. Dù hệ thống pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình đã từng bước được hoàn thiện, nhưng nếu đội ngũ trực tiếp thực hiện ở cơ sở chưa đủ kiến thức, kỹ năng và bản lĩnh nghề nghiệp thì chính sách khó đi vào cuộc sống một cách thực chất. Do đó, TP. Hồ Chí Minh cần coi việc nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ văn hóa, tư pháp, công an cơ sở, y tế, hội phụ nữ, cán bộ công tác xã hội, tổ hòa giải và lực lượng cộng tác viên là một khâu đột phá. Việc bồi dưỡng không chỉ dừng ở phổ biến văn bản pháp luật mà phải hướng đến kỹ năng nhận diện dấu hiệu nguy cơ, kỹ năng tiếp nhận thông tin nhạy cảm, đánh giá mức độ tổn thương, áp dụng biện pháp bảo vệ khẩn cấp, tư vấn ban đầu, xử lý tình huống có yếu tố trẻ em và chuyển gửi dịch vụ phù hợp. Cùng với đó, cần khắc phục tư duy hòa giải hình thức, nhất là trong những vụ việc có dấu hiệu bạo lực kéo dài, tái diễn hoặc có nguy cơ đe dọa nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe và tâm lý của nạn nhân. Nói cách khác, nâng cao chất lượng công tác này không chỉ là làm đúng quy trình mà còn là làm đúng bản chất của bảo vệ con người.
Ba là, phát triển hệ thống dịch vụ hỗ trợ nạn nhân theo hướng liên thông, dễ tiếp cận, lấy nạn nhân làm trung tâm và bảo đảm khả năng hỗ trợ liên tục từ khâu phát hiện đến phục hồi.
Một trong những điểm yếu lớn của công tác phòng, chống bạo lực gia đình hiện nay là nạn nhân thường không biết tìm đến đâu, không đủ điều kiện tiếp cận dịch vụ hoặc phải đi qua quá nhiều đầu mối mới nhận được hỗ trợ cần thiết. Trong khi đó, đối với người bị bạo lực, thời điểm quyết định để thoát khỏi tình trạng tổn thương thường chỉ đến trong một khoảng thời gian rất ngắn; nếu hệ thống hỗ trợ chậm, phân tán hoặc thiếu an toàn, họ rất dễ quay lại im lặng và tiếp tục chịu đựng. Từ thực tế đó, TP. Hồ Chí Minh cần tiếp tục phát triển các dịch vụ hỗ trợ theo hướng tích hợp, liên ngành và thân thiện với nạn nhân. Các mô hình hỗ trợ một cửa cần được xem là hướng đi quan trọng, bởi chúng giúp giảm số lần nạn nhân phải kể lại trải nghiệm tổn thương, rút ngắn quy trình hỗ trợ và nâng cao hiệu quả bảo vệ. Tuy nhiên, điều cốt lõi không chỉ là có mô hình mà là mô hình đó phải hoạt động thực chất, bảo đảm có sự kết nối nhịp nhàng giữa y tế, tư vấn tâm lý, trợ giúp pháp lý, công tác xã hội, hỗ trợ nơi tạm lánh, hỗ trợ trẻ em liên quan và hỗ trợ sinh kế sau can thiệp. Chất lượng công tác phòng, chống bạo lực gia đình chỉ thật sự được nâng lên khi nạn nhân không chỉ được giải cứu khỏi tình huống tức thời mà còn có cơ hội phục hồi, ổn định và tái hòa nhập trong điều kiện an toàn, có nhân phẩm.
Bốn là, hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành, chuẩn hóa dữ liệu và chuyển mạnh từ quản lý vụ việc sang quản trị rủi ro xã hội trong phòng, chống bạo lực gia đình.
Bạo lực gia đình là hiện tượng có tính liên ngành rất cao, liên quan trực tiếp đến quản lý nhà nước, bảo vệ pháp luật, y tế, giáo dục, công tác xã hội và hoạt động của các tổ chức đoàn thể. Vì vậy, nếu mỗi ngành chỉ xử lý theo phần việc của mình mà thiếu cơ chế phối hợp chặt chẽ thì hiệu quả tổng thể sẽ thấp, thậm chí có thể bỏ sót nạn nhân hoặc làm gián đoạn quá trình hỗ trợ. TP. Hồ Chí Minh cần xây dựng và thực hiện nghiêm cơ chế phối hợp liên ngành theo hướng rõ trách nhiệm, rõ quy trình, rõ thời hạn, rõ đầu mối chịu trách nhiệm trong từng khâu từ phát hiện, tiếp nhận thông tin, xác minh, bảo vệ khẩn cấp, xử lý vi phạm đến theo dõi sau can thiệp. Đồng thời, cần coi dữ liệu là công cụ quản trị đặc biệt quan trọng. Nếu không có hệ thống dữ liệu thống nhất, đầy đủ và cập nhật, việc đánh giá thực trạng sẽ dễ rơi vào phiến diện, chỉ nhìn thấy “phần nổi” của bạo lực gia đình. Vì vậy, cần thúc đẩy số hóa hồ sơ, liên thông thông tin giữa các ngành, xây dựng cơ chế theo dõi tái diễn và xác định các nhóm, địa bàn, hoàn cảnh có nguy cơ cao để chủ động phòng ngừa. Đây chính là bước chuyển cần thiết từ phản ứng bị động sang điều hành chủ động trên cơ sở bằng chứng.
Năm là, gắn công tác phòng, chống bạo lực gia đình với xây dựng hệ giá trị gia đình, môi trường văn hóa lành mạnh và các chính sách an sinh xã hội hỗ trợ gia đình thích ứng với áp lực của đời sống đô thị hiện đại.
Về bản chất sâu xa, bạo lực gia đình không chỉ nảy sinh từ hành vi lệch chuẩn cá nhân mà còn phản ánh những bất ổn trong cấu trúc quan hệ gia đình, sự thiếu hụt kỹ năng sống, áp lực kinh tế, áp lực tâm lý, những định kiến giới dai dẳng và sự suy giảm của các chuẩn mực văn hóa ứng xử. Vì vậy, phòng, chống bạo lực gia đình không thể chỉ dựa vào xử phạt hay can thiệp hành chính mà phải được đặt trong tổng thể chiến lược xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh. Đối với TP. Hồ Chí Minh, điều này càng có ý nghĩa khi Thành phố là nơi tập trung đông lao động nhập cư, nhiều gia đình trẻ chịu áp lực mưu sinh lớn, thời gian dành cho chăm sóc gia đình bị thu hẹp và các mối liên kết truyền thống bị tác động mạnh bởi nhịp sống đô thị. Do đó, bên cạnh giáo dục đạo đức, lối sống và văn hóa ứng xử trong gia đình, Thành phố cần quan tâm hơn đến các chính sách hỗ trợ tư vấn hôn nhân, tư vấn tâm lý, hỗ trợ nuôi dạy con, hỗ trợ việc làm, an sinh cho nhóm yếu thế và hỗ trợ các gia đình có hoàn cảnh dễ phát sinh xung đột.
4. Kết luận
Phòng, chống bạo lực gia đình ở TP. Hồ Chí Minh là yêu cầu cấp thiết, gắn trực tiếp với bảo vệ quyền con người, giữ vững an ninh xã hội và xây dựng gia đình hạnh phúc trong điều kiện đô thị hiện đại. Thực tiễn cho thấy, Thành phố đã có nhiều nỗ lực nhưng vẫn còn không ít khoảng trống về nhận thức, phát hiện sớm, phối hợp liên ngành và hỗ trợ nạn nhân. Vì vậy, nâng cao chất lượng công tác này phải được thực hiện theo hướng đồng bộ, lấy phòng ngừa làm trọng tâm, lấy nạn nhân làm trung tâm và lấy xây dựng môi trường văn hóa gia đình lành mạnh làm nền tảng, qua đó, góp phần phát triển Thành phố bền vững, văn minh, nhân văn.
Tài liệu tham khảo:
1. Hội Liên hiệp Phụ nữ TP. Hồ Chí Minh (2025). Báo cáo kết quả thực hiện công tác phòng, chống bạo lực gia đình.
2. Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh (2024). Báo cáo công tác gia đình.
3. Quốc hội (2022). Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022.
4. Nâng cao vai trò, trách nhiệm của các tổ chức chính trị – xã hội trong phòng, chống bạo lực gia đình hiện nay. https://www.quanlynhanuoc.vn/2023/04/06/nang-cao-vai-tro-trach-nhiem-cua-cac-to-chuc-chinh-tri-xa-hoi-trong-phong-chong-bao-luc-gia-dinh-hien-nay/
