Organization of the implementation of anti-corruption laws in the non-state sector in Vietnam
TS. Lê Thanh Bình
Trường Đại học Thành Đô
(Quanlynhanuoc.vn) – Phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước là vấn đề có ý nghĩa quan trọng, cấp thiết trong tiến trình hoàn thiện thể chế phòng, chống tham nhũng ở Việt Nam hiện nay. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng đã khẳng định: “Từng bước mở rộng hoạt động phòng, chống tham nhũng, lãng phí ngoài khu vực nhà nước”1. Trong bối cảnh khu vực ngoài nhà nước ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế – xã hội, việc nghiên cứu và đánh giá đúng thực trạng tổ chức thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng trong khu vực này để đề xuất các giải pháp thực thi hiệu quả vấn đề này là việc làm có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn.
Từ khóa: Tổ chức thực hiện; pháp luật phòng, chống tham nhũng; khu vực ngoài nhà nước; Việt Nam.
Abstract: Anti-corruption in the non-state sector is a matter of significant and urgent importance in the process of improving Vietnam’s anti-corruption institutional framework today. The Documents of the 13th National Congress of the Communist Party of Vietnam also affirm: “Gradually expand anti-corruption and anti-wastefulness activities beyond the state sector”1. In the context where the non-state sector is increasingly playing a vital role in socio-economic development, studying and accurately assessing the current situation of the implementation of anti-corruption laws in this sector, in order to propose effective enforcement solutions, is of both theoretical and practical significance.
Keywords: Implementation; anti-corruption law; non-state sector; Vietnam.
1. Đặt vấn đề
Tham nhũng khu vực ngoài nhà nước được hiểu là những hành vi do người có chức vụ, quyền hạn trong doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước thực hiện, bao gồm: hành vi tham ô tài sản, nhận hối lộ, đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc của doanh nghiệp, tổ chức mình vì vụ lợi.
Tham nhũng khu vực ngoài nhà nước đã là lực cản lớn trong tiến trình phát triển của đất nước, gây mất công bằng, ảnh hưởng đến sự cạnh tranh lành mạnh và tác động tiêu cực đến nhiều mặt của xã hội. Tham nhũng khu vực ngoài nhà nước là vấn đề nan giải, mới và khó. Biểu hiện phạm tội có sự đan xen, gắn kết giữa hành vi vi phạm trật tự quản lý kinh tế, chức vụ và hành vi tham nhũng. Đối tượng phạm tội là người có chức vụ, quyền hạn trong khu vực công dùng mọi thủ đoạn cấu kết, móc ngoặt với người quản lý doanh nghiệp khu vực tư nhân nhằm đối phó, né tránh, che giấu sai phạm, tiêu hủy chứng cứ, tẩu tán tài sản do phạm tội mà có… gây nhiều khó khăn cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong điều tra, xử lý.
2. Thực trạng tổ chức thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước
Trong thời gian gần đây, hoạt động tổ chức thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng ngoài khu vực nhà nước ở Việt Nam đã có những chuyển biến tích cực. Hiện tại, nhiều tổ chức, doanh nghiệp khu vực ngoài nhà nước đã xây dựng, ban hành và thực hiện quy định về chuẩn mực đạo đức và quy tắc ứng xử nghề nghiệp. Hầu hết các tổ chức xã hội khác và các doanh nghiệp đã và đang thực hiện quy chế văn hóa ứng xử, hoặc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở.
Các doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước cũng đã thực hiện tương đối đầy đủ các biện pháp công khai, minh bạch theo quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 về Quy chế huy động, quản lý, sử dụng các khoản đóng góp để hoạt động từ thiện; quyền lợi và nghĩa vụ của người đóng góp, người được hưởng lợi; mục đích huy động các khoản đóng góp để hoạt động từ thiện; đối tượng, hình thức và mức huy động các khoản đóng góp; kết quả huy động (danh sách các đối tượng đóng góp, tài trợ, hình thức và mức đóng góp, tài trợ của từng đối tượng; kết quả quản lý, sử dụng các khoản huy động vào mục đích từ thiện)… (khoản 1 Điều 80 và Điều 81 Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018). Một số cơ quan, tổ chức, như: Hội chữ thập đỏ, Quỹ vì người nghèo… đều đã thực hiện việc công khai thông tin về các khoản đóng góp trên các phương tiện thông tin đại chúng; có tổ chức còn thuê đơn vị kiểm toán để kiểm toán các khoản thu, chi của tổ chức. Hình thức công khai, chủ yếu là hình thức thông báo tại cuộc họp, niêm yết tại trụ sở hoặc thông báo bằng văn bản.
Đối với các tổ chức tín dụng, doanh nghiệp được niêm yết trên thị trường chứng khoán, việc thực hiện công khai (công bố thông tin) nhìn chung đã thực hiện nghiêm túc, đầy đủ và chặt chẽ. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước là cơ quan có thẩm quyền theo dõi, giám sát và xử lý vi phạm đối với các doanh nghiệp niêm yết không công khai thông tin theo quy định. Đối với các tổ chức có sự huy động việc đóng góp của Nhân dân, việc thực hiện công khai thông tin thực hiện theo quy chế, điều lệ của tổ chức.
Thực hiện các quy định pháp luật về kiểm soát xung đột lợi ích đối với các tổ chức tín dụng, các tổ chức tín dụng đã triển khai, quán triệt đến từng cán bộ, nhân viên nhằm nâng cao nhận thức việc phải áp dụng quy định về kiểm soát xung đột lợi ích. Đối với các công ty cổ phần, nhất là các công ty đã niêm yết trên thị trường chứng khoán, việc kiểm soát xung đột lợi ích được thực hiện chặt chẽ, minh bạch và có cơ chế rõ ràng. Nhiều doanh nghiệp (đặc biệt là các doanh nghiệp có quy mô lớn) đều đã ban hành và thực hiện cơ chế kiểm soát nội bộ. Việc bảo đảm liêm chính và xây dựng văn hóa kinh doanh lành mạnh, không tham nhũng đã góp phần xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng, hướng tới sự phát triển bền vững. Một số doanh nghiệp có quy mô lớn đã ban hành Hệ thống quản lý chất lượng (ISO 9001) nhằm cụ thể hóa từng công đoạn, quy trình thực hiện nhiệm vụ của mỗi cấp quản lý.
Qua hoạt động giám sát, thanh tra, kiểm tra, kiểm toán của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử nhiều vụ án tham nhũng tại các doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước theo quy định của pháp luật. Có thể kể đến một số vụ án lớn, như: vụ án Hà Văn Thắm cùng 7 đồng phạm về tội “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”; vụ án Phạm Công Danh và đồng phạm gây thất thoát hơn 15.000 tỷ đồng của Ngân hàng Xây dựng (VNCB); vụ án Hứa Thị Phấn và đồng phạm; vụ án Huỳnh Minh Hiếu tại Đà Nẵng (cựu quản lý Siêu thị 24h) về tội Tham ô tài sản… Cùng với các vụ án liên quan đến tham nhũng trong khu vực tư trong nước, cũng đã phát sinh một số vụ án liên quan đến các công ty có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam, điển hình, như: vụ án tham ô tài sản xảy ra tại Công ty THHH Glonics Việt Nam; Công ty TNHH Hansol Electronics; Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam – Thái Nguyên…2.
Năm 2024, đã phát hiện và xử lý các vụ án tham nhũng điển hình, như: vụ án xảy ra tại Công ty Việt Á và các đơn vị, địa phương liên quan; trùm đại án vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng tại Công ty cổ phần Tiến Bộ quốc tế (AIC) và một số tỉnh, thành phố; đại án xảy ra tại Tập đoàn Vạn Thịnh Phát và Ngân hàng SCB; các vụ án liên quan đến hoạt động kinh doanh xăng dầu xảy ra tại Công ty TNHH Thương mại vận tải và du lịch Xuyên Việt Oil; vụ án tham nhũng liên quan đến Công ty cổ phần Tập đoàn Thuận An hay mới đây nhất là vụ án hình sự xảy ra tại Công ty cổ phần Tập đoàn Phúc Sơn, Vĩnh Phúc…3.
Về xử lý vi phạm hành chính, năm 2024, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã triển khai 8 đoàn thanh tra và 08 đoàn kiểm tra theo kế hoạch, 2 đoàn kiểm tra đột xuất. Trên cơ sở kết quả giám sát, thanh tra, kiểm tra, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã ban hành 317 quyết định xử phạt đối với 188 tổ chức và 129 cá nhân với tổng số tiền phạt là 41,29 tỷ đồng4.
Về thu hồi tài sản tham nhũng, từ đầu nhiệm kỳ Đại hội XIII đến hết tháng 11/2025, Việt Nam đã ký kết và tham gia 11 hiệp định tương trợ tư pháp với các nước; tăng cường hợp tác truy bắt các đối tượng bỏ trốn và thu hồi tài sản tham nhũng tẩu tán ra nước ngoài, điển hình như đã phối hợp với các cơ quan chức năng của Singapore thu hồi gần 2,7 triệu đô la Mỹ và 127 nghìn đô la Singapore của Phan Sào Nam5.
Nhìn chung, vấn đề tổ chức thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước vẫn còn những tồn tại, hạn chế nhất định. Hoạt động phát hiện, xử lý vi phạm pháp luật về tham nhũng khu vực ngoài nhà nước còn ít so với thực tế. Việc phát hiện tham nhũng thông qua công tác tự kiểm tra nội bộ, kiểm tra của cấp trên đối với cấp dưới là khâu yếu nhưng vẫn chưa được khắc phục. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập là do phát hiện, xử lý vi phạm pháp luật về tham nhũng khu vực ngoài nhà nước là vấn đề mới chưa có nhiều kinh nghiệm trong thực tiễn thực hiện.
3. Một số giải pháp
Một là, bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động tổ chức thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước.
Vấn đề phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước đã được đề cập đến khi Việt Nam đã trở thành thành viên của Công ước Liên Hợp quốc về chống tham nhũng (năm 2009). Tuy nhiên, sau 10 năm thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương ba (khóa X) về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng chống tham nhũng, lãng phí, chủ trương mở rộng hoạt động phòng chống tham nhũng ra khu vực ngoài nhà nước mới chính thức được đưa vào các văn kiện của Đảng, như: Quy định số 01-QĐ/TW ngày 10/5/2018 về trách nhiệm và thẩm quyền của ủy ban kiểm tra trong công tác phòng, chống tham nhũng; Chỉ thị số 26-CT/TW ngày 09/11/2018 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đôi với các cơ quan bảo vệ pháp luật trong công tác điều tra xử lý các vụ án, vụ việc; Chỉ thị số 27-CT/TW ngày 10/01/2019 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo vệ người phát hiện, tố giác, người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí tiêu cực; Chỉ thị số 43-CT/TW ngày 10/4/2025 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng về phòng, chống tham nhũng, lãng phí tiêu cực thành pháp luật của Nhà nước.
Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng (khóa XIII) đã chỉ đạo điều tra, truy tố, xét xử 126 vụ án (637 bị cáo) nghiêm trọng, phức tạp, dư luận xã hội quan tâm; với 3 án tử hình, 13 án chung thân, 8 bị cáo bị phạt tù với mức án 30 năm, 20 bị cáo bị phạt tù từ 20 năm đến dưới 30 năm, 546 bị cáo bị phạt tù từ 12 tháng đến dưới 20 năm, cải tạo không giam giữ 16 bị cáo. Trong đó có các vụ án tham nhũng khu vực ngoài nhà nước, điển hình như: vụ án xảy ra tại Công ty cổ phần VN Pharma; vụ án Phan Văn Anh Vũ; vụ án Phạm Công Danh và đồng phạm; vụ án tại Ngân hàng Phương Nam…6. Tại Văn kiện Đại hội XIV của Đảng chỉ rõ: “Thắt chặt mối quan hệ mật thiết giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân; phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của Nhân dân; tăng cường kiểm soát quyền lực, kiên quyết, kiên trì đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, tiêu cực, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ”7. Vì vậy, để bảo đảm hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng ngoài khu vực nhà nước, cần phải tiếp tục quán triệt quan điểm, đường lối của Đảng và tăng cường hơn nữa sự lãnh đạo của các cấp ủy Đảng đối với các cơ quan nhà nước và xã hội về mục đích, nội dung, phương pháp phòng, chống tham nhũng ngoài khu vực nhà nước trong thời gian tới.
Hai là, nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của công tác phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước.
Trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay cũng như quá trình hội nhập diễn ra trên phạm vi toàn cầu, sự kết nối các mối quan hệ đan xen giữa công – tư diễn ra trên nhiều lĩnh vực. Phòng, chống tham nhũng trong khu vực ngoài nhà nước cũng chính là để phòng, chống tham nhũng trong khu vực công hiệu quả hơn. Chính vì vậy, phòng, chống tham nhũng sẽ không có hiệu quả nếu bỏ qua khu vực ngoài nhà nước. Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 đã mở rộng phạm vi điều chỉnh ra khu vực ngoài nhà nước nhằm đáp ứng đòi hỏi từ thực tiễn, góp phần tuân thủ Công ước Liên Hợp quốc về phòng, chống tham nhũng và nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng.
Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy, thể hiện Đảng và Nhà nước ngày càng nhận thức rõ hơn những tác động tiêu cực của tham nhũng trong khu vực ngoài nhà nước đến mục tiêu, nội dung, giải pháp phòng, chống tham nhũng nói chung ở nước ta. Phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước có hiệu quả là điều kiện tiên quyết xây dựng môi trường văn hóa kinh doanh lành mạnh trong cộng đồng doanh nghiệp, tổ chức ngoài nhà nước, góp phần phát triển kinh tế, xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.
Tăng cường tuyên truyền, phổ biến, giáo dục về các mối quan hệ đan xen giữa khu vực công và khu vực tư; về pháp luật phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước nói riêng và pháp luật về phòng, chống tham nhũng nói chung. Trong đó, với vai trò là cơ quan quản lý nhà nước về phòng, chống tham nhũng, Thanh tra Chính phủ cần phải quan tâm nhiều hơn đến các nội dung, như: thông tin, tuyên truyền, quán triệt nội dung, trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị và doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước trong phòng, chống tham nhũng. Cùng với đó, đổi mới phương pháp thông tin, tuyên truyền, quán triệt, triển khai tổ chức thực hiện Luật Phòng, chống tham nhũng. Ngoài ra, cần tăng cường phối hợp giữa Thanh tra Chính phủ với Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), các tổ chức quốc tế, các hiệp hội doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề trong hoạt động phổ biến, tuyên truyền, giáo dục pháp luật phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước.
Ba là, tiếp tục hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước.
Đến nay, nhiều quy định pháp luật về phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước đã được ban hành, như: Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 (sửa đổi, bổ sung năm 2025), Luật Doanh nghiệp năm 2020, Luật Chứng khoán năm 2019, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2017, Luật Cạnh tranh năm 2018, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025)… Các vi phạm pháp luật về phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước còn được điều chỉnh bởi các quy định pháp luật trong các nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán, kiểm toán, kế toán, kiểm toán độc lập…
Tuy nhiên, hiện vẫn còn những chồng chéo, mâu thuẫn nhất định trong các quy định của pháp luật. Chẳng hạn, tại điểm d khoản 2 Điều 20 của Luật Phòng chống tham nhũng năm 2018 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) quy định người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị không được thành lập, giữ chức danh, chức vụ quản lý, điều hành doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, hợp tác xã thuộc lĩnh vực mà trước đây mình có trách nhiệm quản lý trong thời hạn nhất định theo quy định. Tuy nhiên, tại Điều 7 Luật Hợp tác xã năm 2023 chưa có quy định cấm người có chức vụ, quyền hạn không được thành lập, giữ chức danh, chức vụ quản lý, điều hành doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, hợp tác xã sau khi thôi chức vụ, quyền hạn trong các cơ quan nhà nước.
Ngày 25/6/2025, Quốc hội ban hành Luật Thanh tra năm 2025. Tuy nhiên, vấn đề trình tự, thủ tục thanh tra trách nhiệm việc thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng đối với doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước; thẩm quyền của các cơ quan thanh tra đối với từng loại hình doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước chưa được quy định trong văn bản pháp luật này. Do đó, cần quy định bổ sung về trình tự, thủ tục thanh tra trách nhiệm việc thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng đối với doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước; về thẩm quyền của các cơ quan thanh tra đối với từng loại hình doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước.
4. Kết luận
Phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước là yêu cầu khách quan trong tiến trình hoàn thiện thể chế, bảo đảm kỷ cương pháp luật và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh ở Việt Nam. Việc tổ chức thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng trong khu vực này thời gian qua đã có những chuyển biến bước đầu, song cũng còn không ít hạn chế cả về nhận thức, cơ chế tự kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cũng như tính đồng bộ của một số quy định pháp luật có liên quan. Thực tiễn cho thấy, nghiên cứu và tiếp tục hoàn thiện việc tổ chức thực hiện pháp luật về phòng, chống tham nhũng khu vực ngoài nhà nước vừa là yêu cầu trước mắt, vừa là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài. Đây là điều kiện quan trọng góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả phòng, chống tham nhũng, củng cố niềm tin xã hội và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Chú thích:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 253.
2. Hoàn thiện khung pháp lý đối với tội phạm tham nhũng trong khu vực tư ở Việt Nam hiện nay. https://bannoichinh.bacninh.gov.vn/news/-/details/4295857/hoan-thien-khung-phap-ly-oi-voi-toi-pham-tham-nhung-trong-khu-vuc-tu-o-viet-nam-hien-nay
3. Nhận diện thủ đoạn của tội phạm tham nhũng trong khu vực tư: Đề xuất giải pháp, cơ chế hữu hiệu đấu tranh tội phạm tham nhũng thời gian tới. https://phaply.net.vn/nghien-cuu-thu-doan-cua-toi-pham-tham-nhung-trong-khu-vuc-tu-de-xuat-giai-phap-co-che-huu-hieu-dau-tranh-toi-pham-tham-nhung-thoi-gian-toi-a257950.html
4. Chính phủ (2024). Báo cáo số 653/BC-CP ngày 17/10/2024 về công tác phòng, chống tham nhũng năm 2024.
5. Thu hồi hơn 2,7 triệu USD và 127.000 đô la Singapore của trùm đánh bạc Phan Sào Nam. https://www.qdnd.vn/phap-luat/tin-tuc/thu-hoi-hon-2-7-trieu-usd-va-127-000-do-la-singapore-cua-trum-danh-bac-phan-sao-nam-738985
6. Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII: Báo cáo tổng kết công tác xây dựng Đảng và thi hành Điều lệ Đảng. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/ban-chap-hanh-trung-uong-dang/dai-hoi-dang/lan-thu-xiii/bao-cao-cua-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xii-ve-tong-ket-cong-tac-xay-dung-dang-va-thi-hanh-dieu-le-dang-3673, ngày 20/3/2021.
7. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập I. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr. 83 – 84.
Tài liệu tham khảo:
1. Quốc hội (2018, 2025). Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).
2. Quốc hội (2025). Luật Thanh tra năm 2025.
3. Vũ Thị Tuyết (2025). Pháp luật về phòng, chống tham nhũng trong bối cảnh mới. Tạp chí Quản lý nhà nước số 353 (6/2025), tr. 84 – 88. https://doi.org/10.59394/qlnn.353.2025.1205
