ASEAN’s role in shaping global trends and its implications for safeguarding Vietnam’s national security
PGS.TS Nguyễn Bá Sơn
Trường Đại học An ninh nhân dân
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh thế giới đang chứng kiến những biến đổi sâu sắc do cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh và các thách thức an ninh phi truyền thống, ASEAN ngày càng khẳng định vai trò là một chủ thể tích cực trong các tiến trình khu vực và toàn cầu. Tổ chức này không chỉ góp phần duy trì hòa bình, ổn định mà còn tham gia định hình các chuẩn mực hợp tác, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng cường năng lực ứng phó với các thách thức chung. Những đóng góp đó tạo nền tảng quan trọng cho Việt Nam trong bảo vệ an ninh quốc gia, nâng cao vị thế quốc tế và thúc đẩy phát triển bền vững.
Từ khóa: ASEAN; xu thế toàn cầu; an ninh quốc gia.
Abstract: In the context of a world undergoing profound transformations driven by strategic competition among major powers, the rapid advancement of digital technologies, artificial intelligence, green transition, and emerging non-traditional security challenges, ASEAN is increasingly asserting its role as an active actor in both regional and global affairs. The organization not only contributes to maintaining peace and stability but also participates in shaping cooperative norms, promoting innovation, and strengthening collective capacity to address common challenges. These contributions provide an important foundation for Vietnam to safeguard its national security, enhance its international standing, and advance sustainable development.
Keywords: ASEAN; Global Trends; National Security.
1. Đặt vấn đề
Sau gần sáu thập niên hình thành và phát triển, ASEAN đã khẳng định vị thế là một trong những tổ chức hợp tác khu vực thành công nhất trên thế giới. Từ một khu vực từng chịu ảnh hưởng nặng nề của chiến tranh, chia rẽ và đối đầu, Đông Nam Á đã trở thành một không gian hòa bình, hợp tác và phát triển năng động. Tuy nhiên, bước sang thập niên thứ ba của thế kỷ XXI, ASEAN đang đứng trước những biến đổi sâu sắc của môi trường quốc tế với sự đan xen giữa cơ hội và thách thức. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh và các thách thức an ninh phi truyền thống đang làm thay đổi căn bản phương thức phát triển cũng như cấu trúc quyền lực toàn cầu.
Phát biểu tại Diễn đàn Tương lai ASEAN (ASEAN Future Forum – AFF) năm 2026, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cho rằng vấn đề đặt ra đối với ASEAN hiện nay không chỉ là thích ứng với những thay đổi của thế giới mà còn phải chủ động tham gia định hình tương lai của chính mình. Theo đó, ASEAN cần hướng tới ba tầm vóc chiến lược gồm tham gia định hình các xu thế toàn cầu, trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo và xây dựng một cộng đồng thực sự của người dân1.
Quan điểm này phản ánh sự chuyển dịch quan trọng trong nhận thức về vai trò của ASEAN. Nếu trước đây ASEAN chủ yếu được nhìn nhận là một cơ chế hợp tác khu vực nhằm duy trì hòa bình và ổn định thì hiện nay tổ chức này đang từng bước khẳng định vai trò là một chủ thể có ảnh hưởng đối với các tiến trình phát triển của khu vực và thế giới. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu vai trò của ASEAN trong định hình các xu thế toàn cầu không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn có giá trị thực tiễn đối với sự nghiệp bảo vệ an ninh quốc gia của Việt Nam trong thời kỳ mới.
2. Các xu thế toàn cầu hiện nay và khái quát tình hình của ASEAN
Hiện nay, thế giới đang vận động dưới tác động của nhiều xu thế lớn có tính chất đan xen và ảnh hưởng sâu rộng đến mọi quốc gia, khu vực. Những biến đổi về địa chính trị, khoa học – công nghệ, phát triển bền vững và an ninh phi truyền thống đang tạo ra cả cơ hội lẫn thách thức đối với ASEAN. Việc phân tích các xu thế này sẽ giúp làm rõ bối cảnh hoạt động và những yêu cầu đặt ra đối với ASEAN trong giai đoạn hiện nay. Nổi lên như:
Thứ nhất, xu thế chuyển dịch địa chính trị và cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn
Những năm gần đây, môi trường quốc tế chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ của tương quan lực lượng giữa các trung tâm quyền lực. Khu vực châu Á – Thái Bình Dương tiếp tục trở thành trọng tâm của cạnh tranh chiến lược toàn cầu khi nhiều quốc gia lớn đẩy mạnh điều chỉnh chiến lược, mở rộng ảnh hưởng và gia tăng hiện diện tại khu vực. Xu thế đa cực hóa ngày càng rõ nét, trong khi cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tiếp tục diễn biến phức tạp và tác động sâu sắc đến môi trường an ninh khu vực cũng như quốc tế2.
Sự chuyển dịch địa chính trị hiện nay không đơn thuần là sự thay đổi tương quan sức mạnh giữa các quốc gia mà còn kéo theo sự điều chỉnh của các cơ chế hợp tác, các chuẩn mực quốc tế và cấu trúc khu vực. Trong bối cảnh đó, Đông Nam Á trở thành một trong những địa bàn có ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng. Điều này vừa tạo ra cơ hội để ASEAN nâng cao vị thế, vừa đặt ra yêu cầu phải duy trì đoàn kết nội khối và phát huy vai trò trung tâm nhằm tránh nguy cơ bị cuốn vào cạnh tranh giữa các nước lớn. Chính vì vậy, khả năng cân bằng lợi ích và thúc đẩy hợp tác đa phương sẽ tiếp tục là yếu tố quyết định vai trò của ASEAN trong giai đoạn tới.
Thứ hai, xu thế khoa học – công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo
Trong bài phát biểu tại AFF 2026, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh rằng công nghệ đang tái định nghĩa năng lực cạnh tranh, trí tuệ nhân tạo đang tái định nghĩa năng suất, dữ liệu đang tái định nghĩa quyền lực và chuyển đổi xanh đang tái định nghĩa mô hình phát triển. Những biến đổi này đang làm thay đổi căn bản nền tảng vận hành của nền kinh tế thế giới cũng như phương thức quản trị quốc gia trong thế kỷ XXI3.
Có thể thấy rằng khoa học – công nghệ đã trở thành động lực phát triển quan trọng nhất của nhiều quốc gia. Nếu trong các giai đoạn trước, lợi thế phát triển chủ yếu dựa vào tài nguyên, lao động hoặc vị trí địa lý thì hiện nay năng lực đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ và khả năng khai thác dữ liệu mới là những yếu tố quyết định sức mạnh quốc gia. Trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những thay đổi sâu rộng trong sản xuất, quản trị, giáo dục, y tế và quốc phòng. Điều này đồng nghĩa với việc quốc gia nào đi đầu trong chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo sẽ có lợi thế lớn hơn trong cạnh tranh quốc tế. Đó cũng là lý do vì sao khoa học – công nghệ được xem là một trong những xu thế có tác động mạnh mẽ nhất đến cục diện thế giới hiện nay.
Thứ ba, xu thế chuyển đổi xanh và phát triển bền vững
Cùng với chuyển đổi số, phát triển xanh và phát triển bền vững đang trở thành định hướng chiến lược của nhiều quốc gia trên thế giới. Biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễm môi trường và các hiện tượng thời tiết cực đoan đã khiến yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nhiều quốc gia đang ưu tiên phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, năng lượng tái tạo và giảm phát thải khí nhà kính nhằm bảo đảm sự phát triển lâu dài và bền vững4.
Khác với trước đây khi tăng trưởng kinh tế thường được đặt lên hàng đầu, xu thế hiện nay cho thấy các quốc gia ngày càng chú trọng hơn đến chất lượng tăng trưởng. Một nền kinh tế phát triển nhanh nhưng gây tổn hại nghiêm trọng đến môi trường sẽ khó duy trì sự ổn định trong dài hạn. Chính vì vậy, chuyển đổi xanh không còn là một lựa chọn mà đang trở thành yêu cầu tất yếu đối với mọi quốc gia. Đây cũng là lĩnh vực mà các cơ chế hợp tác khu vực như ASEAN có thể phát huy vai trò trong việc điều phối chính sách, chia sẻ kinh nghiệm và huy động nguồn lực cho phát triển bền vững.
Thứ tư, xu thế gia tăng các thách thức an ninh phi truyền thống
Bên cạnh các vấn đề kinh tế và công nghệ, thế giới hiện nay cũng đang phải đối mặt với sự gia tăng của các thách thức an ninh phi truyền thống. Tội phạm xuyên quốc gia, an ninh mạng, dịch bệnh, thiên tai, biến đổi khí hậu và an ninh năng lượng đang trở thành những vấn đề có tác động trực tiếp đến sự ổn định và phát triển của các quốc gia. Những thách thức này không còn giới hạn trong phạm vi biên giới quốc gia mà mang tính liên quốc gia và toàn cầu5.
Điểm đáng chú ý là các thách thức an ninh phi truyền thống thường khó dự báo, khó kiểm soát và đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều chủ thể khác nhau. Đại dịch Covid-19 hay các cuộc tấn công mạng quy mô lớn trong những năm gần đây cho thấy không một quốc gia nào có thể tự mình ứng phó hiệu quả nếu thiếu hợp tác quốc tế. Điều này làm gia tăng vai trò của các tổ chức khu vực trong việc xây dựng cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin và hỗ trợ lẫn nhau nhằm nâng cao khả năng ứng phó với các nguy cơ mới.
Trước sự tác động của các xu thế toàn cầu đang diễn ra mạnh mẽ, ASEAN đứng trước yêu cầu phải không ngừng nâng cao năng lực thích ứng, tăng cường liên kết nội khối và phát huy vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực đang định hình. Điều này được thể hiện rõ qua tình hình phát triển và vị thế của ASEAN trong bối cảnh hiện nay.
Sau gần 60 năm phát triển, ASEAN đã trở thành một cộng đồng đoàn kết, tự cường và thống nhất trong đa dạng. Không chỉ sở hữu quy mô dân số gần 700 triệu người, ASEAN còn là một trong những trung tâm tăng trưởng năng động nhất của thế giới. Theo Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng, thành công lớn nhất của ASEAN không nằm ở quy mô kinh tế hay dân số mà ở khả năng vượt lên trên khác biệt, vun đắp lòng tin và mở rộng hợp tác để xây dựng một cộng đồng đoàn kết và phát triển6.
Tuy nhiên, ASEAN hiện cũng đang đứng trước những thách thức mới chưa từng có. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, yêu cầu chuyển đổi xanh và các thách thức an ninh phi truyền thống đang đặt ra yêu cầu phải đổi mới tư duy phát triển và nâng cao năng lực thích ứng của khu vực. Trong bối cảnh đó, ASEAN không thể chỉ đóng vai trò là bên tiếp nhận các xu thế toàn cầu mà cần chủ động tham gia xây dựng các quy tắc, chuẩn mực và cơ chế hợp tác mới. Đây chính là tiền đề để ASEAN tiếp tục khẳng định vị thế và vai trò của mình trong cấu trúc khu vực và thế giới đang định hình lại.
3. Vai trò chủ yếu của ASEAN trong định hình các xu thế toàn cầu
Với vị thế và năng lực ngày càng được củng cố, ASEAN đang từng bước chuyển từ vai trò tham gia, thích ứng sang chủ động đóng góp vào quá trình định hình các xu thế phát triển của khu vực và thế giới. Điều này được thể hiện trên một số phương diện chủ yếu sau đây:
Một là, ASEAN định hình môi trường hòa bình, ổn định và hợp tác khu vực.
Trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động phức tạp, ASEAN tiếp tục khẳng định vai trò là một trong những cơ chế hợp tác khu vực thành công nhất hiện nay. Theo Nguyễn Tất Thắng, giá trị nổi bật nhất của ASEAN là xây dựng và duy trì được môi trường hòa bình, ổn định và hợp tác ở Đông Nam Á, tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển của các quốc gia thành viên cũng như của toàn khu vực7.
Vai trò này ngày càng có ý nghĩa khi khu vực châu Á – Thái Bình Dương trở thành tâm điểm cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn. Thực tế cho thấy ASEAN không phải là một liên minh quân sự hay một trung tâm quyền lực theo nghĩa truyền thống, nhưng lại có khả năng tạo ra các cơ chế đối thoại và xây dựng lòng tin giữa các quốc gia có lợi ích khác nhau. Chính điều đó giúp ASEAN trở thành một nhân tố ổn định của khu vực. Trong bối cảnh các nguy cơ xung đột và cạnh tranh địa chính trị gia tăng, việc duy trì môi trường hòa bình và hợp tác không chỉ là lợi ích của ASEAN mà còn là đóng góp quan trọng đối với hòa bình và ổn định của toàn khu vực.
Hai là, ASEAN định hình cấu trúc khu vực và các chuẩn mực hợp tác quốc tế.
Nghiên cứu về vai trò trung tâm của ASEAN cho thấy tổ chức này đã từng bước khẳng định vị trí trung tâm trong nhiều cơ chế hợp tác khu vực như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) và Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+). Thông qua các cơ chế này, ASEAN trở thành cầu nối giữa các quốc gia trong khu vực với các cường quốc bên ngoài, đồng thời tạo không gian đối thoại nhằm xử lý các vấn đề chung của khu vực8.
Trong bối cảnh trật tự quốc tế đang có nhiều thay đổi, vai trò trung tâm của ASEAN không chỉ thể hiện ở việc duy trì hợp tác khu vực mà còn góp phần định hình các chuẩn mực ứng xử quốc tế. Việc kiên trì các nguyên tắc như tôn trọng độc lập, chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình đã góp phần củng cố vai trò của luật pháp quốc tế trong quan hệ giữa các quốc gia. Đây cũng là cơ sở để ASEAN thúc đẩy chủ nghĩa đa phương, bảo đảm lợi ích của các quốc gia vừa và nhỏ trước những tác động từ cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn.
Ba là, ASEAN định hình xu thế chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.
Mục tiêu đưa ASEAN trở thành trung tâm số toàn cầu vào năm 2030 đang được hiện thực hóa thông qua hàng loạt chương trình hợp tác về kinh tế số, dữ liệu số, hạ tầng số và trí tuệ nhân tạo. Theo Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, ASEAN hiện là một trong những thị trường số phát triển nhanh nhất thế giới và đang nổi lên như một trung tâm mới của nền kinh tế số toàn cầu9.
Điều đáng chú ý là ASEAN hiện không chỉ đóng vai trò tiếp nhận các thành tựu khoa học – công nghệ mà đang từng bước tham gia xây dựng các quy tắc và chuẩn mực mới trong lĩnh vực số. Việc thúc đẩy Hiệp định Khung Kinh tế số ASEAN (DEFA), xây dựng các cơ chế hợp tác về trí tuệ nhân tạo và kết nối dữ liệu khu vực cho thấy ASEAN đang hướng tới vị thế của một chủ thể có khả năng ảnh hưởng đến quá trình định hình nền kinh tế số toàn cầu. Nếu trước đây Đông Nam Á được biết đến chủ yếu như một trung tâm sản xuất và tiêu dùng thì hiện nay khu vực đang từng bước trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ.
Bốn là, ASEAN định hình hợp tác khu vực trong ứng phó các thách thức an ninh phi truyền thống.
Trong giai đoạn 2016 – 2025, ASEAN đã có nhiều đóng góp quan trọng trong việc thúc đẩy các chương trình nghị sự toàn cầu liên quan đến biến đổi khí hậu, phát triển bền vững, an ninh mạng, y tế cộng đồng và các thách thức an ninh phi truyền thống khác. Các cơ chế hợp tác của ASEAN ngày càng được mở rộng và tăng cường nhằm đáp ứng những yêu cầu mới của tình hình khu vực và thế giới10.
Trong điều kiện các mối đe dọa phi truyền thống ngày càng gia tăng, không một quốc gia nào có thể tự mình giải quyết hiệu quả các thách thức này. ASEAN đang đóng vai trò như một nền tảng hợp tác khu vực nhằm tăng cường chia sẻ thông tin, điều phối chính sách và nâng cao năng lực ứng phó chung. Đây là một đóng góp có ý nghĩa quan trọng bởi các vấn đề như biến đổi khí hậu, an ninh mạng, dịch bệnh hay tội phạm xuyên quốc gia không chỉ là vấn đề của từng nước mà đã trở thành những thách thức chung của toàn nhân loại. Việc ASEAN thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực này đang góp phần hình thành những phương thức quản trị mới đối với các vấn đề toàn cầu của thế kỷ XXI.
Năm là, ASEAN nâng cao vị thế của các quốc gia thành viên trong các chương trình nghị sự toàn cầu.
Những năm gần đây, ASEAN ngày càng thể hiện rõ vai trò là một chủ thể tích cực trong các chương trình nghị sự khu vực và quốc tế. Các quốc gia thành viên không chỉ tham gia vào các tiến trình hợp tác toàn cầu mà còn đóng góp vào quá trình xây dựng các chính sách và cơ chế hợp tác mới. ASEAN đang tạo ra nhiều cơ hội để các quốc gia thành viên phát huy vai trò, nâng cao vị thế và tham gia sâu hơn vào các vấn đề khu vực cũng như toàn cầu11.
ASEAN đã và đang trở thành một diễn đàn quan trọng giúp các quốc gia vừa và nhỏ gia tăng tiếng nói trong quan hệ quốc tế. Thông qua ASEAN, các nước thành viên có điều kiện tham gia vào việc định hình các quy tắc và chuẩn mực mới trong nhiều lĩnh vực như phát triển bền vững, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu và hợp tác an ninh. Điều này không chỉ nâng cao vai trò của ASEAN mà còn góp phần tạo ra một môi trường quốc tế cân bằng và bao trùm hơn. Đây cũng chính là tinh thần mà Thủ tướng chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh khi cho rằng ASEAN cần trở thành một chủ thể tích cực tham gia định hình các xu thế toàn cầu thay vì chỉ tiếp nhận và thích ứng với các xu thế đó12.
4. Một số vấn đề đặt ra đối với bảo vệ an ninh quốc gia trong tình hình mới
Những biến đổi của môi trường quốc tế cùng với vai trò ngày càng gia tăng của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang tạo ra những tác động sâu sắc đối với nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia của Việt Nam. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn diễn biến phức tạp, các thách thức an ninh phi truyền thống gia tăng và quá trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh diễn ra mạnh mẽ, bảo vệ an ninh quốc gia không còn chỉ giới hạn ở việc ứng phó với các nguy cơ truyền thống mà đòi hỏi tư duy an ninh toàn diện, chủ động và thích ứng hơn. Từ góc độ đó, có thể nhận diện một số vấn đề trọng yếu đặt ra hiện nay như sau:
Một là, bảo vệ an ninh quốc gia trước nguy cơ bị gạt ra ngoài quá trình hình thành các luật chơi mới của khu vực.
Nếu trong giai đoạn trước, thách thức chủ yếu đối với các quốc gia đang phát triển là nguy cơ tụt hậu về kinh tế thì hiện nay nguy cơ bị đứng ngoài quá trình xây dựng các tiêu chuẩn, quy tắc và chuẩn mực mới đang trở thành một thách thức an ninh mang tính chiến lược. Các sáng kiến của ASEAN về kinh tế số, dữ liệu xuyên biên giới, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh hay chuỗi cung ứng bền vững đang từng bước hình thành các khuôn khổ hợp tác mới của khu vực. Trong bối cảnh đó, bảo vệ an ninh quốc gia không chỉ là bảo vệ lãnh thổ, chủ quyền mà còn là bảo vệ khả năng tham gia và tác động đến quá trình xây dựng các luật chơi mới. Quốc gia nào không tham gia hiệu quả vào quá trình này có nguy cơ trở thành đối tượng thụ động tiếp nhận các quy tắc do bên khác thiết lập.
Hai là, bảo đảm chủ quyền dữ liệu và an ninh công nghệ trở thành một nội dung trọng yếu của an ninh quốc gia.
Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số và trí tuệ nhân tạo đang làm xuất hiện những không gian chiến lược mới ngoài lãnh thổ truyền thống. Dữ liệu, thuật toán, hạ tầng số và các nền tảng công nghệ ngày càng có ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực quản trị quốc gia, năng lực cạnh tranh và khả năng kiểm soát các rủi ro an ninh. Trong bối cảnh ASEAN thúc đẩy liên kết số và xây dựng thị trường số thống nhất, vấn đề đặt ra đối với Việt Nam không chỉ là tận dụng cơ hội phát triển mà còn phải bảo đảm chủ quyền dữ liệu quốc gia, an ninh mạng và khả năng tự chủ công nghệ. Đây là lĩnh vực mà ranh giới giữa phát triển và an ninh ngày càng trở nên mờ nhạt.
Ba là, nâng cao khả năng chống chịu chiến lược trước các cú sốc xuyên biên giới.
Các cuộc khủng hoảng gần đây cho thấy những rủi ro lớn đối với an ninh quốc gia không nhất thiết bắt nguồn từ xung đột quân sự mà có thể xuất phát từ sự đứt gãy chuỗi cung ứng, khủng hoảng năng lượng, dịch bệnh, tấn công mạng hoặc các hiện tượng thời tiết cực đoan. Điều đó đặt ra yêu cầu phải chuyển từ tư duy bảo vệ sang tư duy tăng cường khả năng chống chịu chiến lược của quốc gia. Trong bối cảnh ASEAN đang xây dựng các cơ chế hợp tác về ứng phó khủng hoảng, an ninh năng lượng, an ninh lương thực và an ninh y tế, Việt Nam cần chủ động tham gia vào các mạng lưới hợp tác khu vực nhằm nâng cao năng lực ứng phó với các cú sốc có nguồn gốc xuyên biên giới.
Bốn là, chuyển từ tư duy cân bằng quan hệ sang tư duy kiến tạo vị thế trong cạnh tranh nước lớn.
Đông Nam Á tiếp tục là khu vực chịu tác động trực tiếp của cạnh tranh chiến lược giữa các trung tâm quyền lực lớn. Tuy nhiên, thách thức hiện nay không chỉ là tránh bị cuốn vào cạnh tranh giữa các nước lớn mà còn là làm thế nào để chủ động tạo dựng vị thế chiến lược của mình trong cấu trúc khu vực đang tái định hình. Trong điều kiện ASEAN giữ vai trò trung tâm trong nhiều cơ chế hợp tác khu vực, việc tham gia tích cực vào các sáng kiến của ASEAN sẽ giúp Việt Nam mở rộng không gian chiến lược, gia tăng ảnh hưởng chính sách và nâng cao năng lực bảo vệ lợi ích quốc gia bằng các công cụ ngoại giao, thể chế và luật pháp quốc tế.
Năm là, bảo vệ an ninh quốc gia thông qua nâng cao năng lực dẫn dắt và kiến tạo của Việt Nam trong ASEAN.
Trong môi trường quốc tế hiện đại, vị thế quốc gia không còn chỉ được phản ánh qua sức mạnh quân sự hay quy mô kinh tế mà còn được thể hiện thông qua khả năng đề xuất sáng kiến, dẫn dắt hợp tác và tham gia xây dựng các chuẩn mực khu vực. Đối với Việt Nam, việc nâng cao vai trò trong ASEAN không đơn thuần là hoạt động đối ngoại mà đã trở thành một phương thức bảo vệ an ninh quốc gia từ sớm, từ xa. Khả năng tham gia kiến tạo các chương trình nghị sự khu vực về kinh tế số, chuyển đổi xanh, an ninh biển, an ninh mạng và phát triển bền vững sẽ góp phần gia tăng sức mạnh mềm, mở rộng ảnh hưởng chiến lược và tạo thêm các điều kiện thuận lợi cho việc bảo vệ lợi ích quốc gia trong dài hạn.
5. Kết luận
Trong bối cảnh thế giới đang được định hình bởi những chuyển biến sâu sắc về địa chính trị, công nghệ, phát triển bền vững và an ninh phi truyền thống, ASEAN ngày càng khẳng định vai trò không chỉ là một cơ chế hợp tác khu vực mà còn là một chủ thể có khả năng tác động đến các tiến trình phát triển của khu vực và thế giới. Thông qua việc duy trì môi trường hòa bình, thúc đẩy chủ nghĩa đa phương, định hình các chuẩn mực hợp tác, phát triển kinh tế số và tăng cường ứng phó với các thách thức chung, ASEAN đang từng bước nâng cao vị thế trong cấu trúc khu vực và toàn cầu đang tái định hình.
Đối với Việt Nam, những chuyển biến đó vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra những yêu cầu mới đối với nhiệm vụ bảo vệ an ninh quốc gia. Việc giữ vững môi trường hòa bình, bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược, tăng cường khả năng ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống và phát huy vai trò đối ngoại trở thành những vấn đề có ý nghĩa chiến lược trong giai đoạn hiện nay.
Trong thời gian tới, cùng với việc triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Việt Nam cần tiếp tục phát huy vai trò là thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm của ASEAN; đồng thời tận dụng hiệu quả các cơ chế hợp tác khu vực để nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia, góp phần bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia và tạo nền tảng thuận lợi cho phát triển đất nước bền vững trong kỷ nguyên mới.
Chú thích:
1, 3, 6, 12. Thủ tướng Lê Minh Hưng (2026). ASEAN cần hướng tới ba tầm vóc chiến lược. https://baochinhphu.vn/thu-tuong-le-minh-hung-asean-can-huong-toi-ba-tam-voc-chien-luoc-102260609090757632.htm
2. Đỗ Thị Thủy – Phùng Huy Hoàng (2026). Xu hướng chuyển dịch ảnh hưởng địa – chính trị tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương đến năm 2030: Một số tác động và hàm ý chính sách.https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/tin-binh-luan/-/asset_publisher/DLIYi5AJyFzY/content/xu-huong-chuyen-dich-anh-huong-dia-chinh-tri-tai-khu-vuc-chau-a-thai-binh-duong-den-nam-2030-mot-so-tac-dong-va-ham-y-chinh-sach
4, 5, 10. Nguyễn Thanh Hải (2025). Đóng góp của Việt Nam với định vị vai trò của ASEAN trong các chương trình nghị sự toàn cầu giai đoạn 2016–2025. https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/dong-gop-cua-viet-nam-voi-dinh-vi-vai-tro-cua-asean-trong-cac-chuong-trinh-nghi-su-toan-cau-giai-doan-2016-2025-p29504.html
7. Nguyễn Tất Thắng (2025). Vai trò của ASEAN trong bối cảnh hiện nay. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/tin-binh-luan/-/asset_publisher/DLIYi5AJyFzY/content/vai-tro-cua-asean-trong-boi-canh-hien-nay
8. Dương Văn Huy (2018). Vai trò trung tâm của ASEAN: Thách thức, triển vọng và hàm ý đối với Việt Nam. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/nghien-cuu-ly-luan2/-/2018/817132/view_content
9. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2025). ASEAN hướng tới trở thành trung tâm số toàn cầu vào năm 2030. https://vjst.vn/asean-huong-toi-tro-thanh-trung-tam-so-toan-cau-vao-nam-2030-76496.html
11. Nguyễn Thị Hoàng Anh (2025). Vai trò thành viên trách nhiệm, tích cực của Việt Nam trong ASEAN – Cơ hội và thách thức khi Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/tin-binh-luan/-/asset_publisher/DLIYi5AJyFzY/content/vai-tro-thanh-vien-trach-nhiem-tich-cuc-cua-viet-nam-trong-asean-co-hoi-va-thach-thuc-khi-viet-nam-buoc-vao-ky-nguyen-moi
Tài liệu tham khảo:
1. Dương Văn Huy (2018). Vai trò trung tâm của ASEAN: Thách thức, triển vọng và hàm ý đối với Việt Nam. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/nghien-cuu-ly-luan2/-/2018/817132/view_content
2. Đỗ Thị Thủy & Phùng Huy Hoàng (2026). Xu hướng chuyển dịch ảnh hưởng địa – chính trị tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương đến năm 2030: Một số tác động và hàm ý chính sách. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/xu-huong-chuyen-dich-anh-huong-dia-chinh-tri-tai-khu-vuc-chau-a-thai-binh-duong-den-nam-2030-mot-so-tac-dong-va-ham-y-chinh-sach
3. Lê Thị Ngọc Hân & Hoàng Gia Mỹ (2024). Nâng cao vai trò và vị thế của Việt Nam trong ASEAN. https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/cong-bo-ket-qua-nghien-cuu/-/2018/1237702/view_content
4. Nguyễn Thanh Hải (2025). Đóng góp của Việt Nam với định vị vai trò của ASEAN trong các chương trình nghị sự toàn cầu giai đoạn 2016–2025. https://lyluanchinhtrivatruyenthong.vn/dong-gop-cua-viet-nam-voi-dinh-vi-vai-tro-cua-asean-trong-cac-chuong-trinh-nghi-su-toan-cau-giai-doan-2016-2025-p29504.html
5. Nguyễn Thị Hoàng Anh (2025). Vai trò thành viên trách nhiệm, tích cực của Việt Nam trong ASEAN – Cơ hội và thách thức khi Việt Nam bước vào kỷ nguyên. https://www.tapchicongsan.org.vn/vai-tro-thanh-vien-trach-nhiem-tich-cuc-cua-viet-nam-trong-asean-co-hoi-va-thach-thuc-khi-viet-nam-buoc-vao-ky-nguyen-moi
6. Nguyễn Tất Thắng (2025). Vai trò của ASEAN trong bối cảnh hiện nay. https://www.tapchicongsan.org.vn/vai-tro-cua-asean-trong-boi-canh-hien-nay
7. Nguyễn Văn Trung (2025). Vai trò của Việt Nam trong việc giữ vững đoàn kết ASEAN hiện nay. https://www.quanlynhanuoc.vn/2025/11/18/vai-tro-cua-viet-nam-trong-viec-giu-vung-doan-ket-asean-hien-nay
8. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2025). ASEAN hướng tới trở thành trung tâm số toàn cầu vào năm 2030. https://vjst.vn/asean-huong-toi-tro-thanh-trung-tam-so-toan-cau-vao-nam-2030-76496.html
9. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2026). Việt Nam thúc đẩy hợp tác số ASEAN: Từ tư duy đến hành động. https://vjst.vn/viet-nam-thuc-day-hop-tac-so-asean-tu-tu-duy-den-hanh-dong-78107.html
