Advancing publishing activities in the new context
ThS. Nguyễn Thị Yến
Nhà Xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật
(Quanlynhanuoc.vn) – Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã đề ra nhiều mục tiêu, nhiệm vụ nhằm phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; trong đó, hoạt động xuất bản được chú trọng và đặt trong mối quan hệ tổng thể với công tác tư tưởng – văn hóa, ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia. Bài viết nghiên cứu các quan điểm của Đảng về vai trò của hoạt động xuất bản trong bối cảnh có nhiều thách thức mới, đồng thời đánh giá thực trạng hoạt động xuất bản trong thời gian qua ở Việt Nam. Từ đó, đề xuất các giải pháp nhằm tiếp tục đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động xuất bản theo hướng chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại, góp phần vào công cuộc xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Từ khóa: Văn kiện Đại hội XIV; hoạt động xuất bản; chuyển đổi số; bảo vệ nền tảng tư tưởng; văn hóa.
Abstract: The Party’s 14th National Congress set forth numerous goals and tasks aimed at developing the country in the new era, in which publishing activities are emphasized and viewed within the broader context of ideological and cultural work, the application of science and technology, and the nation’s digital transformation. This article examines the Party’s views on the role of publishing amid new challenges, while also assessing the current state of publishing in Vietnam over the past period. Based on this analysis, it proposes solutions to continue reforming and enhancing the effectiveness of publishing activities in a professional, humanistic, and modern direction, thereby contributing to the cause of building and firmly defending the Socialist Motherland of Vietnam.
Keywords: The documents of the 14th Congress; publishing activities; digital transformation; protecting the ideological foundation; culture.
1. Đặt vấn đề
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã đánh dấu bước phát triển mới trong việc hoàn thiện tư duy lý luận và tầm nhìn chiến lược của Đảng đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên phát triển mới. Đây là bản tổng kết thực tiễn thành tựu của đất nước qua 5 năm đầy nỗ lực và gặp nhiều khó khăn, nhất là ảnh hưởng mạnh mẽ của đại dịch Covid-19, sự tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đến các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa… và đặc biệt là quá trình sắp xếp, tổ chức bộ máy. Trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, tất cả các lĩnh vực đều được tổng kết, đánh giá trên cả phương diện lý luận và thực tiễn, sự nhìn nhận các vấn đề còn hạn chế, bất cập và đưa ra định hướng, giải pháp khắc phục nhằm sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện trước bối cảnh yêu cầu của giai đoạn mới, trong đó, việc đẩy mạnh công tác xuất bản là một trong những nhiệm vụ chiến lược mà Đảng đã xác định, nhằm nâng cao vai trò của xuất bản trong đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
2. Quan điểm của Đại hội lần thứ XIV của Đảng về hoạt động xuất bản
Thứ nhất, về vai trò của hoạt động xuất bản trong công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.
Xuất bản có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đó là chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh cũng như đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước. Ngoài ra, xuất bản cũng là sợi dây gắn kết giữa Đảng với Nhân dân, tạo sự thống nhất về tư tưởng, khiến Nhân dân tin tưởng vào sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng, qua đó xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân vững chắc. Tư tưởng chính là kim chỉ nam cho mọi hành động, đặc biệt trong bối cảnh cách mạng 4.0, và có ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực, nhất là hoạt động xuất bản. Các thế lực thù địch đã lợi dụng không gian mạng để thực hiện các cuộc “cách mạng trắng” nhằm chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc, làm giảm sút niềm tin của Nhân dân với Đảng, do vậy, trong báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong 40 năm qua, Đảng đã nhấn mạnh hơn nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng; các hình thái chiến tranh mới, các thách thức truyền thống và phi truyền thống.
Công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch có bước chuyển biến rõ rệt, nhất là việc triển khai đấu tranh trên không gian mạng được tập trung lãnh đạo, chỉ đạo, đạt kết quả rõ rệt, song, vẫn tồn tại những hạn chế trong công tác quản lý báo chí, truyền thông, xuất bản, nhất là quản lý mạng xã hội chưa đáp ứng yêu cầu, hiệu quả đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch còn thấp. Các đối tượng phản động, cơ hội đã thường xuyên thay đổi phương thức, như: lợi dụng các tác phẩm văn học, nghệ thuật, lợi dụng các trang mạng xã hội Facebook, Zalo, TikTok để gieo rắc cách nhìn phiến diện, sai lệch cho một bộ phận nhân dân, nhất là tầng lớp học sinh, sinh viên, đây là các đối tượng tiếp cận nhiều nhất với mạng xã hội, hoặc lợi dụng sự thiếu hiểu biết của người dân tộc thiểu số, vùng sâu vùng xa để tác động vào nhận thức của họ, mục tiêu cuối cùng là phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, chia rẽ mối quan hệ gắn bó máu thịt giữa Đảng với Nhân dân, làm lung lay niềm tin của các tầng lớp nhân dân đối với sự nghiệp cách mạng.
Không chỉ đối với người dân mà điều nguy hiểm hơn chính là sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của đội ngũ cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức; điều đó trực tiếp liên quan đến sự tồn vong của Đảng và sự an nguy của chế độ. Theo đó, cần tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng. Nêu cao tinh thần tự giác tu dưỡng, rèn luyện đạo đức của cán bộ, đảng viên. Đẩy mạnh giáo dục đạo đức cách mạng; bên cạnh đó, coi công tác báo chí, xuất bản như một vũ khí sắc bén và mỗi cán bộ báo chí, xuất bản là một chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng. Văn kiện đã đề ra nhiệm vụ phải ban hành chỉ thị của Ban Bí thư về tăng cường, chỉ đạo, quản lý, phát huy vai trò của báo chí, xuất bản trong việc ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hoá” trong nội bộ, điều đó cho thấy tầm nhìn và tư duy chiến lược của Đảng trong tình hình mới.
Thứ hai, vai trò của xuất bản trong công tác văn hóa – tư tưởng.
Xuất bản là một bộ phận của công tác văn hóa – tư tưởng, có sứ mệnh vô cùng quan trọng trong việc truyền bá tri thức cho nhân loại, góp phần vào công cuộc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Xuất bản không chỉ nâng cao dân trí cho công chúng mà còn là công cụ giữ vững trận địa nền tảng của Đảng, là chìa khóa để xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa các giá trị truyền thống và hiện đại. Xuất bản nuôi dưỡng tâm hồn, bồi đắp nhân cách, đạo đức, hướng con người đến những giá trị cao nhất: chân – thiện – mỹ. Việc khơi dậy, phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người Việt Nam được xác định là một nội dung trong đột phá chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của đất nước trong giai đoạn 2021 – 2030. Quan điểm của Đảng không chỉ dừng lại ở việc văn hóa là nền tảng xây dựng con người đạo đức, văn minh mà ở đây, văn hóa còn là một ngành công nghiệp, kết nối giữa người sáng tạo – người tiếp nhận – giá trị thị trường – giá trị tinh thần.
Song song với đó, xuất bản cũng là công cụ bảo tồn, phát huy và lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc thông qua việc lưu giữ, phổ biến các tác phẩm văn học, nghệ thuật, lịch sử, các di sản văn hóa, phong tục, tập quán… Để xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, Đảng đã đề cập đến những nhiệm vụ mới, phù hợp với sự vận động, phát triển của chính lĩnh vực văn hóa như: phát triển các ngành công nghiệp văn hóa gắn với xây dựng thương hiệu quốc gia; xây dựng và hoàn thiện thị trường sản phẩm và dịch vụ văn hóa; xây dựng văn hóa trong kinh tế và trong chính trị; xây dựng môi trường văn hóa số.
Công tác tuyên truyền trong xuất bản cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin, nâng cao tinh thần cho xã hội, tạo lập một môi trường văn hóa lành mạnh, nơi văn hóa đọc được khơi nguồn, văn hóa yêu nước được nuôi dưỡng và văn hóa liêm chính được hình thành, do vậy, công tác tuyên truyền giáo dục về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, xây dựng văn hóa liêm chính, không tham nhũng, tiêu cực được quan tâm.
Thứ ba, hoạt động xuất bản phải gắn với khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia.
Tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số nhằm phát huy cao độ những giá trị văn hoá, sức mạnh và tinh thần cống hiến của mọi người Việt Nam chính là những định hướng xây dựng, phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang tác động sâu sắc đến tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội trên phạm vi toàn cầu. Xuất bản cũng là một lĩnh vực chịu tác động mạnh mẽ bởi công nghệ số. Nhiều loại hình mới ra đời, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa đọc của Nhân dân. Các hình thức tiếp cận thông tin và nâng cao văn hóa đọc số đã dần thay thế các phương thức truyền thống, tác động đến thói quen và nhu cầu của người dân.
Thúc đẩy phát triển mạnh mẽ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia để tạo bứt phá về năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh, đặt ra nhiệm vụ cho ngành xuất bản làm sao phải chuyển dịch dần sang ngành công nghiệp văn hóa số, tích cực áp dụng thành tựu của cách mạng công nghiệp 4.0 vào quy trình biên tập, xuất bản nhằm giảm sức lao động thủ công cho nhân lực, dùng trí tuệ nhân tạo hỗ trợ trong khâu rà soát, thẩm định, “gác cổng” cho các xuất bản phẩm. Đồng thời, phải tích cực đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số trong xây dựng, phát triển và quản lý văn hoá; bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá; thúc đẩy thị trường văn hóa số. Việc coi xuất bản là một ngành công nghiệp văn hóa là một bước tiến trong lý luận của Đảng, vừa tạo ra sản phẩm phục vụ tuyên truyền, vừa là nguồn lực có giá trị kinh tế cao, góp phần thúc đẩy sự phát triển chung của đất nước. Sự kết hợp giữa xuất bản và khoa học công nghệ là nền móng cho việc xây dựng hạ tầng tri thức số, giúp lan tỏa tri thức và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên số.
Thứ tư, xây dựng nền xuất bản chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại.
Xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại với việc đưa “xuất bản” trở thành một thành tố có tính định hướng trong thời gian tới cho thấy nhiệm vụ cấp thiết của công tác tư tưởng, khẳng định vị thế trụ cột của xuất bản trong việc kiến tạo tri thức, lan tỏa khát vọng xây dựng một đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc. Công tác quản lý báo chí, truyền thông, xuất bản, nhất là quản lý mạng xã hội, chưa đáp ứng yêu cầu; do vậy, cần tiếp tục sắp xếp hệ thống báo chí, xuất bản, truyền thông theo hướng tinh gọn, mạnh mẽ, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả. Việc sắp xếp hệ thống xuất bản đòi hỏi một cuộc cách mạng thực sự về cải cách bộ máy, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao và đổi mới phương thức quản trị hiện đại, gắn với yêu cầu chuyển đổi số. Đội ngũ cán bộ, viên chức xuất bản phải thực sự là những chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng, vừa có bản lĩnh chính trị vững vàng, vừa có năng lực chuyên môn kết hợp với năng lực số, đồng thời có khả năng làm việc trong môi trường quốc tế.
2. Thực trạng hoạt động xuất bản ở Việt Nam hiện nay
Thứ nhất, hệ thống xuất bản tiếp tục được củng cố và phát triển. Theo thống kê của Cục Xuất bản, in, phát hành (năm 2026) hiện nay, cả nước có 52 nhà xuất bản thuộc 49 cơ quan chủ quản, trong số đó có hơn 35/52 nhà xuất bản tham gia xuất bản và phát hành xuất bản phẩm điện tử, với số lượng các nhà xuất bản rộng khắp cả nước, được chia theo các nhóm như nhà xuất bản thuộc cơ quan Đảng, các tổ chức chính trị – xã hội; nhà xuất bản thuộc các bộ, ngành; nhà xuất bản thuộc lực lượng vũ trang; nhà xuất bản thuộc khối các viện, cơ sở đào tạo… tạo nên một mạng lưới xuất bản dày đặc, phủ kín từ trung ương đến cơ sở, giúp cho công tác tuyên truyền, nâng cao tri thức và xây dựng văn hóa đọc được phát huy rộng khắp cả nước, kể cả ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo cũng có nhiều cơ hội được tiếp cận tri thức.
Thứ hai, hệ thống phát triển mạnh mẽ cả về chất lượng và số lượng xuất bản phẩm. Tổng số xuất bản phẩm thực hiện là 51.574/543.544.860 bản, trong đó sách in là 42.816 cuốn/457.689.857 bản, sách điện tử là 5.218 bản/khoảng 35.000.000 lượt truy cập (tăng 49,3% xuất bản phẩm và khoảng 66% lượt truy cập); xuất bản phẩm khác (đĩa DVD, tranh ảnh, bản đồ…) là 3.892/50.855.523 bản.Tổng doanh thu toàn ngành đạt 4.165,447 tỷ đồng, nộp ngân sách 332,950 tỷ đồng (tăng 56,9%), lợi nhuận đạt 542,765 tỷ đồng (tăng 6,95%), trong đó có 6 nhà xuất bản có doanh thu khoảng 45 tỷ đến dưới 100 tỷ đồng; 16 nhà xuất bản có doanh thu khoảng 10 tỷ đến dưới 50 tỷ đồng; 23 nhà xuất bản có doanh thu khoảng 01 tỷ đến dưới 10 tỷ đồng; 5 nhà xuất bản có doanh thu dưới 01 tỷ đồng (Cục Xuất bản, in, phát hành, 2026).
Thứ ba, hoạt động in đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Cả nước có 3.580 cơ sở in được cấp giấy phép hoạt động, tăng 7,8%, bao gồm các cơ sở ở Trung ương và các cơ sở in ở địa phương, có cả doanh nghiệp tư nhân và hộ kinh doanh. Tổng doanh thu toàn ngành in ước đạt 158.000 tỷ đồng, đạt 101% kế hoạch năm, tăng 5,8%; lợi nhuận ước đạt 11.450 tỷ đồng, tăng 6,2%; nộp ngân sách nhà nước đạt 6.720 tỷ đồng, đạt 102% kế hoạch năm. Hoạt động in mở rộng mạnh ở các địa phương có ngành công nghiệp logistics. Điều đó cho thấy ngành in đang hòa vào chuỗi cung ứng sản xuất – xuất khẩu. Việc đầu tư đổi mới công nghệ cũng được đẩy mạnh; tỷ lệ thiết bị chiếm 81% tổng giá trị nhập khẩu. Trong kỹ thuật số, in dữ liệu và in khổ lớn phát triển mạnh, góp phần nâng cao năng suất lao động và mở rộng thị trường (Cục Xuất bản, in, phát hành, 2026).
Thứ tư, lĩnh vực phát hành có nhiều chuyển biến tích cực. Hiện nay, toàn quốc có 570 doanh nghiệp phát hành đăng ký hoạt động, tổng số lượng xuất bản phẩm năm 2025 khoảng 610 triệu bản, tăng 5,9% so với 2024, tổng doanh thu khoảng 5.230 tỷ đồng, tăng 8,96%, nộp ngân sách khoảng 76 tỷ đồng, tăng 2,7%; xuất bản phẩm nhập khẩu khoảng 25,5 triệu bản, tăng 6,25%, xuất khẩu 0,35 triệu bản, tăng 9,4%, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 1,78 triệu USD, tăng 7,2%, nhập khẩu 20,5 triệu USD, tăng 9,6%. Năm 2025, thị trường xuất bản phẩm điện tử cũng được mở rộng, với số lượng xuất bản phẩm phát hành hơn 5.000 đầu sách, chiếm trên 20% tổng số xuất bản phẩm, tăng 1,7%. Việc đổi mới công nghệ và đa dạng hóa phương thức phát hành đã thúc đẩy đầu tư phát triển không gian sách thông minh và các trung tâm sách hiện đại, đáp ứng nhu cầu của bạn đọc. Các hoạt động triển lãm, đường sách, hội chợ sách… cũng được tổ chức thường xuyên, tạo không gian gắn kết giữa tác giả và bạn đọc (Cục Xuất bản, in, phát hành, 2026).
Thứ năm, cơ cấu các loại sách xuất bản có sự chuyển dịch đáng kể. Một số loại sách có sự tăng mạnh về số xuất bản phẩm và số bản in như sách khoa học, công nghệ, kinh tế chiếm 9% về số xuất bản phẩm (tăng 64%), chiếm 4% về số bản (tăng 423%); sách văn hóa- xã hội, nghệ thuật, tôn giáo chiếm 19% số xuất bản phẩm (tăng 3%), chiếm 7% về số bản (tăng 44%); sách văn học chiếm 13% số xuất bản phẩm (tăng 38%), chiếm 3% về số bản (tăng 30%); sách ngoại văn, từ điển chiếm 1% số xuất bản phẩm (tăng 22%), chiếm 5% về số bản (tăng 101%) (Cục Xuất bản, in, phát hành, 2026).
Thứ sáu, các nhà xuất bản đã chủ động thay đổi kế hoạch cơ cấu đề tài. Để thích ứng với sự thay đổi trong nhu cầu của bạn đọc và xây dựng nội dung theo hướng ngắn gọn, súc tích, tăng tính tra cứu và trích dẫn, qua đó nâng cao hiệu quả truyền tải thông tin và mở rộng đối tượng phục vụ. Những dòng sách về các lĩnh vực “hot” trên thị trường cũng được các đơn vị nắm bắt, như sách về khoa học công nghệ, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, xây dựng chính quyền địa phương hai cấp… nhằm kịp thời đáp ứng nhu cầu của người đọc về những vấn đề nóng của đất nước.
Thứ bảy, giá trị của các xuất bản phẩm được nâng cao, bảo đảm tính định hướng xã hội. Các cuốn sách được xuất bản phục vụ các sự kiện chính trị, lịch sử trọng đại của đất nước trong năm vừa qua như kỷ niệm 50 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, kỷ niệm 135 năm Ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại, 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, góp phần tuyên truyền lịch sử, truyền thống cách mạng của dân tộc và lan lỏa tình yêu quê hương, đất nước. Ví dụ, cuốn sách: Gia đình, bạn bè và đất nước, cuốn Đại thắng mùa xuân 1975 – Bản hùng ca chiến thắng thời đại Hồ Chí Minh…
Thứ tám, hoạt động xuất bản tham gia vào quá trình chuyển đổi số một cách mạnh mẽ. Số lượng các nhà xuất bản tham gia phát hành xuất bản phẩm điện tử tăng; các nền tảng sách, báo điện tử đa phương tiện; các phương thức đọc sách như đĩa DVD, ebook, audio, sách nói cũng được chú trọng, giúp bạn đọc có thể lựa chọn các loại hình tiếp cận thông tin một cách đa dạng, dễ sử dụng. Quy trình xuất bản cũng được số hóa thông qua các hoạt động kiểm soát xuất bản phẩm trên kho lưu trữ dữ liệu, đồng thời, việc quản lý ISBN trực tuyến cũng được đẩy mạnh.
Thứ chín, công tác hợp tác quốc tế được đẩy mạnh. Ngành xuất bản đã phối hợp với các quốc gia có nền xuất bản tiên tiến, phát triển để tổ chức các chương trình hội chợ sách quốc tế Cuba, phối hợp với Cục văn học và xuất bản Lào để cử các cán bộ, chuyên gia sang Lào đào tạo nghiệp vụ xuất bản, in, phát hành cho cán bộ Lào, đồng thời, tổ chức tham gia hội chợ sách quốc tế Frankfurt ở Đức, bên cạnh đó còn kết hợp với các quốc gia khác như Trung Quốc, Brazil, Australia để giao lưu, học hỏi, ký các thỏa thuận phát hành, tạo điều kiện để ngành xuất bản Việt Nam có thể quảng bá truyền thống lịch sử, văn hóa, con người ra thế giới.
Thứ mười, nguồn nhân lực cho ngành xuất bản cũng gia tăng mạnh mẽ. Hiện nay, tổng số lao động của các nhà xuất bản năm 2025 là 4.246 người; ngành in là 61.800 người (nam chiếm 56%, nữ chiếm 44%, tỷ lệ qua đào tạo là 62%); phát hành có khoảng 10.000 người (lao động nữ chiếm 2/3, trong đó nhân lực quản lý khoảng 3.000 người, nhân lực kỹ thuật công nghệ khoảng 120 người) (Cục Xuất bản, in, phát hành, 2026). Nhìn chung, ngành xuất bản có cơ cấu nguồn lao động khá dồi dào, các biên tập viên có trình độ chuyên môn cao, có bản lĩnh chính trị vững vàng khi tốt nghiệp các chuyên ngành đại học về xuất bản, luật, chính trị, khoa học – xã hội… và đặc biệt các biên tập viên cũng đang phát huy tốt năng lực chuyên môn kết hợp với năng lực số và đổi mới sáng tạo.
Bên cạnh những kết quả đạt được, còn có những hạn chế, tồn tại, như: kết quả sản xuất, kinh doanh chưa đạt mức tăng trưởng như kỳ vọng, nhiều chỉ tiêu giảm so với năm 2024, chưa đáp ứng mục tiêu tăng trưởng đã đề ra, quy mô hoạt động giữa các nhà xuất bản còn chênh lệch lớn, nhiều nhà xuất bản có doanh thu cao, trong khi đó nhiều đơn vị doanh thu rất thấp, năng lực tổ chức hoạt động xuất bản hạn chế, chưa tạo được nguồn thu ổn định và bền vững. Sự mất cân đối trong cơ cấu các xuất bản phẩm rõ rệt, chủ yếu phụ thuộc vào mảng sách giáo dục, sách dành cho thiếu niên, nhi đồng, mà mảng sách có giá trị tư tưởng, nghiên cứu chuyên khảo, sách mang tính hàn lâm, bảo vệ nền tảng tư tưởng có khả năng định hướng xã hội, tác động rộng rãi đến công chúng chưa được khai thác nhiều, việc đầu tư cho các công trình nghiên cứu về phát triển khoa học, công nghệ, kỷ nguyên số còn hạn chế.
Đội ngũ cán bộ, viên chức, biên tập viên còn thiếu nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ số, quản trị dữ liệu, phát triển đa nền tảng trên không gian mạng, phần mềm quản lý xuất bản phẩm…; công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực trẻ chưa được quan tâm, đầu tư đúng mức (tỷ lệ lao đồng ngành in qua đào tạo mới đạt khoảng 62%, còn lại chủ yếu tự đào tạo).
Thực trạng in lậu, in trái phép, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn diễn ra phức tạp, đặc biệt trong lĩnh vực sách giáo khoa. Các đối tượng lợi dụng công nghệ để in với số lượng lớn, gây ảnh hưởng đến nhà xuất bản; một bộ phận nhà in không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ xin cấp phép; công tác lưu trữ, bảo quản xuất bản phẩm vẫn còn hạn chế.
Công tác phát hành sách ra nước ngoài chưa được quan tâm đúng mức, thiếu sự gắn kết giữa xuất bản trong nước với các doanh nghiệp nước ngoài tới tay của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, trong khi tỷ lệ sách nhập khẩu của chúng ta ngày càng gia tăng; còn thiếu và yếu những cuốn sách dịch thuật ra nhiều ngôn ngữ trên thế giới, đặt ra các vấn đề cho phát triển công nghiệp văn hóa trong giai đoạn hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng.
Công tác kiểm tra, giám sát còn chưa kịp thời, thường xuyên, vẫn để xảy ra tình trạng sách kém chất lượng được phát hành ra thị trường, gây ảnh hưởng xấu trong xã hội, làm suy giảm tư tưởng, đạo đức của đội ngũ cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức. Thực tế đã có những cuốn sách buộc phải thu hồi, tiêu hủy, gây lãng phí nguồn lực của nhà nước, làm hoang mang dư luận và để lại hậu quả trong một thời gian dài.
Nguyên nhân của những hạn chế, tồn tại là do, việc hoàn thiện thể chế và các quy định của pháp luật còn chưa kịp thời, nhất là với Luật Xuất bản, do sự phát triển của xuất bản tương đối nhanh nên các văn bản quy phạm pháp luật đã không còn phù hợp với thực tiễn, các cơ chế về quản lý hoạt động liên kết xuất bản được thực hiện một cách lỏng lẻo, chưa có quy định rõ ràng trách nhiệm của mỗi bên tham gia liên kết xuất bản, dẫn tới các hành vi bán giấy phép lậu, in ấn tràn lan. Hệ thống pháp luật hiện hành chưa quản lý được việc chia sẻ thông tin trên mạng, dẫn tới việc xuất hiện các xuất bản phẩm trên mạng không có bản quyền.
Xu hướng phát triển công nghệ nhanh sẽ tác động đến hoạt động của từng đơn vị, buộc các đơn vị xuất bản phải chuyển đổi tư duy và quy trình xuất bản, chuyển dịch từ xuất bản truyền thống sang xuất bản điện tử. Vì vậy, việc thiếu nguồn nhân lực công nghệ đã ảnh hưởng không nhỏ đến tiến độ và chất lượng của các xuất bản phẩm. Sự chuyển đổi cơ chế quản lý từ việc sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy, sáp nhập địa giới hành chính đã làm thay đổi đối với công tác quản lý hoạt động xuất bản; nhiều nhà xuất bản giảm hẳn số lượng các đầu sách về lịch sử đảng bộ cấp huyện, cấp tỉnh hay việc phải đính chính, sửa chữa các đầu sách đã phát hành dẫn tới các hoạt động xuất bản cũng bị trì trệ, tốn kém.
Trình độ, năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý chưa cao, chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu đặt ra trong công tác quản lý nhà nước về xuất bản trước tình hình, nhiệm vụ mới; thiếu chủ động trong việc định hướng chiến lược. Năng lực của biên tập viên các nhà xuất bản còn hạn chế trong quá trình thẩm định nội dung, đọc duyệt, thiếu nhạy bén về chính trị. Ngoài ra, các thế lực thù địch, chống phá lợi dụng sự phát triển của không gian mạng, đã tìm cơ hội len lỏi, cài cắm để phát tán, truyền bá những xuất bản phẩm sai về nội dung, mang tư tưởng kích động, xuyên tạc, chống phá. Thủ đoạn của chúng rất tinh vi, đa dạng, từng bước xâm nhập vào đời sống của nhân dân, làm xói mòn hệ tư tưởng và văn hóa.
3. Một số giải pháp
Một là, tập trung sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các thể chế, chính sách, trước hết là sửa đổi Luật Xuất bản, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật tạo hành lang pháp lý cho các nhà xuất bản, đơn vị in và phát hành, để hỗ trợ các thủ tục hành chính, tạo điều kiện cho họ phát huy khả năng đổi mới sáng tạo, thúc đẩy nền công nghiệp văn hóa số.
Hai là, đổi mới kế hoạch xây dựng đề tài hàng năm để định hướng cho các nhà xuất bản bám sát nhiệm vụ chính trị, gắn với từng tiến trình phát triển của đất nước, khuyến khích các nhà xuất bản chuyên sâu với các mảng sách khoa học công nghệ và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị, đồng thời chú trọng đầu tư cho các mảng sách về lịch sử, an ninh quốc phòng, ngoại giao.
Ba là, hỗ trợ các nhà xuất bản ứng dụng chuyển đổi số, áp dụng thành tựu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư vào biên tập, xuất bản, sản xuất, kinh doanh; sử dụng AI để rà soát nội dung về trích nguồn, chính tả, giúp biên tập viên rút ngắn các công đoạn trong quá trình biên tập bản thảo. Sử dụng hệ thống phần mềm dữ liệu để lưu trữ, tìm kiếm và tra cứu trong quá trình lưu trữ kho dữ liệu.
Bốn là, chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, viên chức, người lao động nhằm kết hợp nâng cao năng lực chính trị – tư tưởng, năng lực chuyên môn nghiệp vụ, năng lực số; tiến hành xây dựng kế hoạch, quy hoạch, tuyển dụng, sử dụng nguồn nhân lực theo vị trí việc làm, có nhiều chính sách thu hút lao động trẻ, tốt nghiệp xuất sắc các cơ sở đào tạo, thu hút các chuyên gia về lĩnh vực công nghệ, an ninh mạng; thường xuyên quan tâm, cải thiện thu nhập cho người lao động nhằm tạo động lực cho họ cống hiến nhiều hơn với nghề.
Năm là, đầu tư nâng cấp trang thiết bị, cơ sở vật chất kỹ thuật cho các cơ sở in ấn nhằm nâng cao hiệu quả xuất bản theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sản phẩm in ấn. Cung cấp các hệ thống phần mềm theo dõi, quản lý quy trình xuất bản phẩm từ khâu khai thác bản thảo đến khâu phản hồi, góp ý của độc giả.
Sáu là, đổi mới cách truyền thông, quảng bá để xuất khẩu sách của Việt Nam ra nước ngoài, ưu tiên các loại sách lịch sử, văn hóa; quản lý chặt chẽ xuất bản phẩm nhập khẩu nhằm kịp thời ngăn chặn các xuất bản phẩm có nội dung sai trái, vi phạm pháp luật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam; xử lý nghiêm khắc đối với các hành vi in lậu, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Bảy là, quản lý an ninh, an toàn các xuất bản phẩm, nhất là trong thời đại công nghệ số như ngày nay, khi nhiều thế lực thù địch có cơ hội lợi dụng xuất bản điện tử để tuyên truyền, xuyên tạc tư tưởng chống đối, làm băng hoại đạo đức, làm giảm sút niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước. Do đó, phải thường xuyên kiểm tra, giám sát chặt chẽ các xuất bản phẩm, cả bản in và bản điện tử, trước khi đưa ra thị trường, nhằm tránh xảy ra các trường hợp sai sót về nội dung hoặc nhạy cảm về chính trị.
4. Kết luận
Đại hội XIV của Đảng đã xác định nhiều định hướng quan trọng của đất nước trong giai đoạn phát triển mới, trước thực tiễn đó, hoạt động xuất bản không chỉ thực hiện chức năng truyền bá tri thức, xây dựng sức mạnh văn hóa nội sinh, giáo dục đạo đức cách mạng mà còn là lực lượng quan trọng trên mặt trận tư tưởng của Đảng, góp phần giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng, bảo vệ chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động trong toàn xã hội. Tiếp tục sắp xếp hệ thống báo chí, xuất bản, truyền thông theo hướng tinh, gọn, mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, do vậy, cần tiến hành đồng bộ trên tất cả các phương diện như hoàn thiện cơ chế, chính sách tạo hành lang pháp lý cho hoạt động xuất bản, đa dạng hóa các loại hình xuất bản, đẩy mạnh chuyển đổi số trong biên tập, in ấn, phát hành, đồng thời chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao có đầy đủ phẩm chất chính trị, năng lực chuyên môn, biết ứng dụng công nghệ thông tin, có khả năng giao tiếp trong môi trường quốc tế, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công chúng. Đẩy mạnh hoạt động xuất bản là nhiệm vụ chiến lược lâu dài nhằm xây dựng nền xuất bản Việt Nam hiện đại, chuyên nghiệp, nhân văn, góp phần đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Tài liệu tham khảo:
Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương (2016). Đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng, bảo vệ Đảng, Nhà nước, Nhân dân và chế độ trên môi trường mạng xã hội. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Cục Xuất bản, in, phát hành (2026). Báo cáo tổng kết hoạt động xuất bản, in, phát hành xuất bản phẩm năm 2025 và triển khai nhiệm vụ trọng tâm năm 2026.
Phạm Cường (2026). Chuyển đổi số trong ngành xuất bản. https://nhandan.vn/chuyen-doi-so-trong-nganh-xuat-ban-post957172.html.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Tập I, II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2021) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập I, II. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa (2026). Công tác tư tưởng của Đảng – nền tảng đưa đất nước tiến bước trong kỷ nguyên mới. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
TS. Ngô Đông Hải, PGS.TS. Vũ Trọng Lâm (2026). Những nội dung cơ bản trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
Tập thể tác giả (2023). Chuyển đổi số báo chí, xuất bản – Lý luận và thực tiễn. Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia. H. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
