Methods of China’s policy implementation regarding the three Indochinese countries in the 1949 – 1954 period
ThS. Nguyễn Thị Mai
NCS. Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,
Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh
Email: maint@tdmu.edu.vn
(Quanlynhanuoc.vn) – Giai đoạn từ năm 1949 – 1954, Trung Quốc triển khai chính sách đối với ba nước Đông Dương thông qua nhiều phương thức, trong đó có thiết lập quan hệ chính trị, ngoại giao, viện trợ, cử cố vấn, hỗ trợ huấn luyện và tham gia thương lượng quốc tế. Các phương thức được vận dụng với phạm vi và mức độ khác nhau đối với từng nước trong điều kiện lịch sử cụ thể. Bài viết tập trung phân tích cách thức tổ chức thực hiện chính sách, làm rõ sự kết hợp giữa các phương thức và sự khác biệt trong việc vận dụng đối với Việt Nam, Lào và Campuchia.
Từ khóa: Trung Quốc; ba nước Đông Dương; phương thức triển khai chính sách; viện trợ; cố vấn; Hội nghị Giơnevơ.
Abstract: China implemented its policy toward the three Indochinese countries through various mechanisms, including the establishment of political and diplomatic relations, the provision of aid, the dispatch of advisors, the support of military and administrative training, and participation in international negotiations. These methods were applied with varying scopes and degrees of intensity toward each respective country under specific historical conditions. This article focuses on analyzing the organization and execution of these policies, elucidating the combination of these methods as well as the differentiations in their application to Vietnam, Laos, and Cambodia.
Keywords: China; three Indochinese countries; policy implementation methods; aid; advisors; Geneva Conference.
1. Đặt vấn đề
Sự ra đời của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 1949 và việc thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Trung Quốc đầu năm 1950 tạo điều kiện phát triển quan hệ giữa hai nước. Từ năm 1950, Trung Quốc tổ chức viện trợ và cử cố vấn quân sự sang giúp Việt Nam kháng chiến chống thực dân Pháp (Nguyễn Văn Nhật (chủ biên), 2017, tr. 393). Việc thực hiện những hoạt động này đặt ra yêu cầu về đầu mối liên lạc, chuyển giao nguồn lực và bố trí nhân sự. Vì vậy, nghiên cứu chính sách cần làm rõ cách chủ trương đối ngoại được cụ thể hóa thành công việc thực tế.
Năm 1954, Trung Quốc tham gia Hội nghị Giơnevơ, trong đó phần thương lượng về Đông Dương bắt đầu ngày 08/5/1954. Thông qua các phiên họp và những cuộc tiếp xúc với các đoàn, Trung Quốc đưa ra đề xuất liên quan đến việc đình chỉ chiến sự tại Việt Nam, Lào và Campuchia (Phạm Bình Minh, 18/7/2014; U.S. Department of State (1981). Những hoạt động này đặt ra câu hỏi: Trung Quốc đã tổ chức và phối hợp các phương thức triển khai chính sách như thế nào; phạm vi vận dụng có gì khác biệt giữa ba nước? Giải đáp câu hỏi đó đòi hỏi phân biệt hỗ trợ quân sự với hoạt động ngoại giao, quan hệ giữa các đảng với tiếp xúc giữa đại diện chính phủ; đồng thời, không lấy trường hợp Việt Nam để khái quát cho toàn Đông Dương.
Trong bài viết, phương thức triển khai chính sách được hiểu là cách tổ chức đầu mối thực hiện, huy động nguồn lực và phối hợp các hoạt động nhằm cụ thể hóa chủ trương đối ngoại. Phạm vi nghiên cứu là giai đoạn 1949 – 1954, tập trung vào quá trình tổ chức hỗ trợ từ năm 1950 và hoạt động ngoại giao tại Hội nghị Giơnevơ. Bài viết sử dụng phương pháp lịch sử để xem xét sự hình thành và triển khai các hoạt động liên lạc, hỗ trợ quân sự và thương lượng của Trung Quốc trong bối cảnh giai đoạn 1949 – 1954; đồng thời, sử dụng phương pháp lôgíc để phân tích chức năng, sự kết hợp và giới hạn của từng phương thức. Trên cơ sở đối chiếu công trình nghiên cứu với điện báo, biên bản hội đàm và văn kiện Hội nghị Giơnevơ, bài viết phân biệt đề xuất của Trung Quốc với nội dung được các bên thỏa thuận; đồng thời so sánh việc vận dụng các phương thức đối với Việt Nam, Lào và Campuchia trong phạm vi tư liệu thu thập được.
2. Các phương thức triển khai chính sách của Trung Quốc đối với ba nước Đông Dương
Một là, thiết lập liên lạc chính trị và tiến hành tiếp xúc ngoại giao.
Liên lạc chính trị và tiếp xúc ngoại giao là những phương thức giúp Trung Quốc xác lập quan hệ với các chủ thể ở Đông Dương, thu nhận thông tin và trao đổi về những vấn đề cần giải quyết. Trong điều kiện chiến tranh, đối tượng tiếp xúc không chỉ là đại diện chính phủ mà còn bao gồm đại diện đảng và lực lượng kháng chiến. Bởi vậy, đặc điểm của phương thức này thể hiện ở việc sử dụng những đầu mối khác nhau tùy theo quan hệ đã được thiết lập và yêu cầu thực tế tại từng nước.
Đối với Việt Nam, việc thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 18/01/1950 xác lập quan hệ chính thức giữa hai nhà nước. Cùng thời gian đó, Trung Quốc tổ chức đầu mối liên lạc giữa hai đảng thông qua việc cử La Quý Ba sang Việt Nam. Nhiệm vụ được giao bao gồm kết nối liên lạc, tìm hiểu tình hình và báo cáo về khả năng giúp đỡ Việt Nam. Trong bức điện ngày 13/3/1950, Lưu Thiếu Kỳ yêu cầu La Quý Ba trước hết làm rõ phương thức cung cấp và chuyển viện trợ quân sự, kinh tế, tài chính của Trung Quốc cho Việt Nam; đồng thời, khảo sát tình hình để đề xuất với Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc các biện pháp phục vụ mục tiêu lâu dài của cuộc kháng chiến chống Pháp (Chen Jian, 1994). Nội dung bức điện cho thấy, đầu mối liên lạc không chỉ tiếp nhận chỉ thị mà còn có nhiệm vụ thu thập, báo cáo thông tin và kiến nghị biện pháp hỗ trợ. Qua đó, lãnh đạo Trung Quốc có thêm cơ sở xem xét nhu cầu của phía Việt Nam và cách thức chuyển giao viện trợ. Tuy cùng góp phần duy trì quan hệ giữa hai nước, đầu mối liên lạc giữa hai đảng và cơ quan đại diện ngoại giao nhà nước có tư cách, chức năng và nhiệm vụ khác nhau.
Đối với Lào, tiếp xúc được tiến hành với những chủ thể có vị trí chính trị khác nhau. Cuộc gặp giữa Vi Quốc Thanh và Souphanouvong tháng 3/1953 phản ánh sự tiếp xúc với đại diện lực lượng kháng chiến. Đến Hội nghị Giơnevơ, Trung Quốc còn trao đổi trực tiếp với đại diện Chính phủ Hoàng gia. Trong cuộc gặp ngày 18/7/1954, Chu Ân Lai và Ngoại trưởng Phoui Sananikone thảo luận về quan hệ giữa chính phủ với lực lượng kháng chiến, tập kết lực lượng và rút quân nước ngoài (Nicholas R. Zeller, 2022). Sự khác biệt về đối tượng tiếp xúc cho thấy quan hệ với lực lượng kháng chiến không loại trừ việc trao đổi với chính phủ đang tham gia thương lượng.
Đối với Campuchia, cuộc gặp ngày 20/7/1954 giữa Chu Ân Lai và Ngoại trưởng Tep Phan tập trung vào các vấn đề rút quân, nhân viên nước ngoài và tiếp nhận vũ khí phục vụ tự vệ (Cold War International History Project (2007 – 2008). Qua tiếp xúc trực tiếp, phía Trung Quốc có điều kiện nghe những yêu cầu của đại diện Campuchia và trình bày quan điểm về những vấn đề còn bất đồng. Hình thức này khác với việc bố trí đại diện liên lạc hoạt động tại Việt Nam: trao đổi được tiến hành giữa các đoàn trong khuôn khổ hội nghị quốc tế, không phải thông qua một đầu mối thường trực tại Campuchia.
Nhìn chung phương thức liên lạc, tiếp xúc trong giai đoạn này được vận dụng theo từng quan hệ cụ thể. Với Việt Nam, đầu mối liên lạc gắn với quá trình chuẩn bị và tổ chức hỗ trợ kháng chiến; với Lào và Campuchia, tiếp xúc với đại diện chính phủ được thể hiện rõ trong quá trình tìm kiếm giải pháp đình chỉ chiến sự. Điểm chung là sử dụng trao đổi trực tiếp để xác định yêu cầu và làm rõ lập trường; sự khác biệt nằm ở tư cách các bên, mức độ duy trì quan hệ và nội dung công việc. Đây cũng là giới hạn cần lưu ý khi đánh giá ảnh hưởng của Trung Quốc: có tiếp xúc không đồng nghĩa với có quyền chi phối quyết định của bên tiếp xúc.
Hai là, viện trợ vật chất và hỗ trợ quân sự.
Viện trợ vật chất và hỗ trợ quân sự là phương thức đưa các cam kết giúp đỡ thành nguồn lực, hoạt động huấn luyện và công tác cố vấn. Ba hình thức này có quan hệ với nhau nhưng không đồng nhất về chức năng. Viện trợ bổ sung phương tiện và vật tư; huấn luyện chuẩn bị lực lượng sử dụng; cố vấn cung cấp kinh nghiệm và tham gia trao đổi về cách giải quyết nhiệm vụ. Trong giai đoạn 1949 – 1954, việc tổ chức thực hiện những hình thức hỗ trợ này được thể hiện rõ nhất tại Việt Nam.
Từ năm 1950, Trung Quốc cung cấp trang bị quân sự và vật tư quân nhu cho Việt Nam; khối lượng chi viện trong năm này là 3.983 tấn. Trung Quốc đồng thời tổ chức Đoàn cố vấn quân sự gồm cán bộ quân sự, chính trị, hậu cần cùng nhân viên phục vụ, do Vi Quốc Thanh làm Trưởng đoàn; đoàn đến khu vực Quảng Uyên, Cao Bằng, ngày 12/8/1950. Bên cạnh viện trợ trực tiếp, Trung Quốc tham gia chuyển giao một số vũ khí, phương tiện có nguồn gốc Liên Xô. Đến thời gian chuẩn bị chiến dịch Điện Biên Phủ, tuyến đường sắt tới Bằng Tường tạo thuận lợi cho vận chuyển hàng viện trợ (Nguyễn Văn Nhật, 2017, tr.393-394). Những hoạt động đó cho thấy cần xem xét riêng hai vai trò: cung cấp nguồn lực và bảo đảm điều kiện chuyển giao. Hàng được vận chuyển qua lãnh thổ Trung Quốc không mặc nhiên đều là viện trợ do Trung Quốc cung cấp.
Ở khâu tiếp nhận, việc đưa đơn vị Việt Nam sang Trung Quốc huấn luyện là một hình thức hỗ trợ cụ thể. Trung đoàn 45 được huấn luyện tại Mông Tự, Vân Nam, từ tháng 7/1952 đến tháng 01/1953 (Nguyễn Văn Nhật, 2017, tr.393-394). Trường hợp này cho thấy hỗ trợ quân sự được thực hiện cả trên lãnh thổ Trung Quốc, thông qua chuẩn bị chuyên môn cho lực lượng Việt Nam. Xét về cách thức triển khai, sự kết hợp giữa trang bị và huấn luyện đáp ứng yêu cầu xây dựng đơn vị có khả năng sử dụng phương tiện được tiếp nhận. Tuy nhiên, mức độ kết hợp phải được xác định theo từng đơn vị và chương trình cụ thể, không thể suy ra rằng mọi khoản viện trợ đều đi kèm hoạt động huấn luyện tương ứng. Khác với việc huấn luyện đơn vị trên lãnh thổ Trung Quốc, phương thức cố vấn đưa đội ngũ có kinh nghiệm đến làm việc trực tiếp với phía Việt Nam. Sự hiện diện tại chiến trường tạo điều kiện trao đổi về những vấn đề nảy sinh trong chuẩn bị và tiến hành tác chiến, đồng thời đặt ra yêu cầu lựa chọn kinh nghiệm phù hợp với hoàn cảnh thực tế.
Quan hệ giữa cố vấn và cơ quan chỉ huy được thể hiện rõ qua việc thay đổi phương châm tác chiến tại Điện Biên Phủ. Sáng ngày 26/01/1954, Đại tướng Võ Nguyên Giáp trao đổi với Vi Quốc Thanh, sau đó đưa vấn đề thay đổi cách đánh ra Đảng ủy Mặt trận thảo luận. Đảng ủy nhất trí chuyển sang phương châm “đánh chắc, tiến chắc”; quyết định được báo cáo về Trung ương và nhận được sự đồng ý của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Bộ Chính trị (Nguyễn Văn Nhật, 2017, tr.399-400). Trình tự này cho thấy, trao đổi với cố vấn là một khâu trong quá trình cân nhắc phương án, còn việc quyết định và tổ chức thực hiện thuộc trách nhiệm của phía Việt Nam.
Trong phạm vi ba nước Đông Dương, cần phân biệt việc Trung Quốc hỗ trợ trực tiếp cho lực lượng của từng nước với tác động có thể có của sự hỗ trợ đó đối với hoạt động phối hợp chiến đấu trên chiến trường Đông Dương. Viện trợ dành cho quân đội Việt Nam có thể góp phần tạo điều kiện cho các hoạt động phối hợp với lực lượng kháng chiến Lào và Campuchia; tuy nhiên, từ đó chưa thể xác định Trung Quốc đã viện trợ trực tiếp với hình thức và quy mô như thế nào. Trong phạm vi tư liệu bài viết khảo sát, Việt Nam là trường hợp có bằng chứng rõ hơn về sự kết hợp giữa viện trợ vật chất, huấn luyện và cố vấn quân sự. Sự khác biệt về mức độ đầy đủ của tư liệu đòi hỏi việc so sánh giữa ba nước phải được tiến hành thận trọng, tránh suy rộng mô hình hỗ trợ tại Việt Nam sang Lào và Campuchia.
Ba là, kết hợp thương lượng đa phương với trao đổi song phương trong tiến trình Hội nghị Giơnevơ năm 1954.
Tại Hội nghị Giơnevơ năm 1954, Trung Quốc triển khai chính sách đối với ba nước Đông Dương thông qua việc đưa ra đề xuất tại các phiên họp, trao đổi với những bên liên quan và tham gia thương lượng về điều kiện đình chỉ chiến sự. Các phiên họp là nơi trình bày, thảo luận phương án chung; những cuộc trao đổi song phương tạo điều kiện làm rõ lập trường và tìm kiếm khả năng thỏa thuận về từng vấn đề. Sự kết hợp này cho phép phía Trung Quốc vừa tham gia giải quyết chiến tranh trên phạm vi Đông Dương, vừa bàn những nội dung riêng của Việt Nam, Lào và Campuchia.
Ở cấp độ đa phương, đề xuất ngày 16/6/1954 của Chu Ân Lai đặt việc đình chỉ chiến sự tại Lào, Campuchia trong mối liên hệ với Việt Nam. Đề xuất yêu cầu đại diện các bộ chỉ huy tiến hành thương lượng trực tiếp tại Giơnevơ và tại chỗ; dành vấn đề số lượng, chủng loại vũ khí cần thiết cho tự vệ của Lào, Campuchia để thương lượng riêng; đồng thời tính đến hoàn cảnh đặc thù của hai nước khi xác định phạm vi hoạt động của cơ quan kiểm soát quốc tế (FRUS, Tập XVI, văn kiện 756). Như vậy, phương án được đưa ra có hai mặt: giải quyết những vấn đề liên quan đến toàn Đông Dương và phân biệt điều kiện thực hiện ở từng nước.
Đề xuất của Chu Ân Lai cho thấy sự gắn kết giữa thảo luận ngoại giao tại Hội nghị Giơnevơ với thương lượng giữa đại diện các bộ chỉ huy. Theo đó, việc giải quyết vấn đề đình chỉ chiến sự ở Lào và Campuchia không chỉ được bàn tại hội nghị mà còn cần có sự thương lượng trực tiếp giữa đại diện các bên liên quan tại Giơnevơ và tại chỗ. Cách tiếp cận này cho thấy đề xuất ngoại giao đã tính đến yêu cầu giải quyết những vấn đề quân sự cụ thể để có thể thực hiện việc đình chỉ chiến sự. Bên cạnh hoạt động tại các phiên họp, Trung Quốc còn tiến hành trao đổi song phương với các bên liên quan. Theo bản tường thuật do đại diện Pháp cung cấp cho phía Hoa Kỳ về cuộc gặp tại Bern ngày 23/6/1954, Chu Ân Lai nhấn mạnh cần ưu tiên giải quyết các vấn đề quân sự và đình chỉ chiến sự trước khi bàn đến những vấn đề khác. Đối với Lào và Campuchia, ông đề cập yêu cầu khôi phục sự thống nhất của mỗi nước và xác định vị trí thích hợp cho lực lượng kháng chiến trong đời sống quốc gia (FRUS, Tập XVI, văn kiện 815). Cuộc gặp cho thấy trao đổi song phương là một kênh để phía Trung Quốc trình bày quan điểm về thứ tự giải quyết các vấn đề và phương hướng xử lý đối với từng nước. Những nội dung được nêu trong cuộc gặp là ý kiến trao đổi, chưa thể đồng nhất với các điều khoản đã được các bên thỏa thuận.
Kết quả thương lượng tại Giơnevơ cho thấy, các thỏa thuận về đình chỉ chiến sự được xây dựng phù hợp với tình hình của từng nước. Tại Việt Nam, lực lượng hai bên tập kết về hai phía của giới tuyến quân sự tạm thời; giới tuyến này không được coi là ranh giới chính trị hoặc lãnh thổ. Tại Lào, trong khi chờ giải pháp chính trị, các đơn vị chiến đấu Pathet Lào được chuyển đến hai tỉnh Phongsaly và Sam Neua, trừ những quân nhân có nguyện vọng giải ngũ tại chỗ. Tại Campuchia, lực lượng kháng chiến Khmer giải ngũ tại chỗ; những người này được bảo đảm các quyền và tự do theo hiến pháp, đồng thời không bị trả thù hoặc phân biệt đối xử (FRUS, Tập XVI, văn kiện 1035). Các quy định đó cho thấy sự khác biệt trong phương thức xử lý lực lượng vũ trang và giải quyết các vấn đề chính trị liên quan ở mỗi nước. Đối với vấn đề an ninh của Lào và Campuchia, Tuyên bố cuối cùng của Hội nghị ghi nhận các tuyên bố của hai chính phủ về việc chỉ yêu cầu viện trợ nước ngoài về vật tư chiến tranh, nhân sự hoặc huấn luyện viên nhằm bảo vệ hiệu quả lãnh thổ; riêng trường hợp Lào còn phải phù hợp với phạm vi được xác định trong Hiệp định đình chỉ chiến sự. Tuyên bố cũng ghi nhận những điều kiện liên quan đến việc tham gia liên minh quân sự và thiết lập căn cứ cho lực lượng nước ngoài (FRUS, Tập XVI, văn kiện 1038). Vì vậy, không nên diễn giải các quy định này thành một lệnh cấm tuyệt đối đối với mọi hình thức viện trợ quân sự hoặc quan hệ an ninh của hai nước. Khi đánh giá kết quả thương lượng, cần đối chiếu từng nội dung với điều khoản áp dụng cho từng trường hợp, đồng thời phân biệt những đề xuất ban đầu với thỏa thuận cuối cùng.
Qua tiến trình thương lượng tại Hội nghị Giơnevơ, phương thức triển khai chính sách của Trung Quốc thể hiện ở việc đưa ra đề xuất tại các phiên họp, trao đổi trực tiếp với những bên liên quan và tham gia tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề còn bất đồng. Tác động của các hoạt động này cần được xem xét qua quá trình các bên tiếp nhận, điều chỉnh hoặc không chấp thuận những đề xuất của phía Trung Quốc. Kết quả hội nghị là sản phẩm của quá trình thương lượng giữa nhiều chủ thể, không thể đồng nhất với việc thực hiện toàn bộ ý định của riêng Trung Quốc. Vì vậy, đối chiếu giữa đề xuất, hoạt động trao đổi và nội dung thỏa thuận cuối cùng giúp làm rõ phương thức triển khai chính sách của Trung Quốc đối với ba nước Đông Dương, đồng thời nhận diện vai trò của các bên tham gia trong quá trình hình thành giải pháp chấm dứt chiến sự.
3. Đặc điểm và giới hạn của các phương thức triển khai chính sách của Trung Quốc đối với ba nước Đông Dương
Thứ nhất, các phương thức được vận dụng khác nhau về hình thức, đối tượng và phạm vi thực hiện.
Sự khác biệt giữa ba nước thể hiện ở cách tổ chức hoạt động và đối tượng tiếp xúc. Tại Việt Nam, Trung Quốc triển khai liên lạc chính trị, viện trợ vật chất, huấn luyện và cố vấn thông qua các đầu mối, cơ sở và đơn vị tiếp nhận cụ thể. Đối với Lào và Campuchia, những tiếp xúc tại Giơnevơ cho thấy hoạt động ngoại giao trực tiếp tập trung vào việc giải quyết các vấn đề quân sự, chính trị và an ninh của từng nước. Những hình thức đó có phạm vi và yêu cầu thực hiện khác nhau, không thể quy về một mô hình chung cho toàn Đông Dương. Trong phạm vi tư liệu đã khảo sát, Việt Nam là địa bàn thể hiện rõ nhất sự kết hợp giữa hỗ trợ vật chất và hỗ trợ quân sự chuyên môn. Tuy nhiên, bằng chứng về hoạt động tại Việt Nam không thay thế được tư liệu về quan hệ với Lào và Campuchia. Sự khác nhau về mức độ đầy đủ của nguồn cũng giới hạn khả năng so sánh: chưa đủ bằng chứng về một hình thức hỗ trợ không đồng nghĩa với việc hình thức ấy hoàn toàn không tồn tại. Vì vậy, sự phân hóa cần được xác định theo từng quan hệ, đồng thời phân biệt hoạt động trực tiếp với những tác động có thể phát sinh qua phối hợp kháng chiến.
Thứ hai, các phương thức có chức năng riêng và được kết hợp trong quá trình thực hiện những nhiệm vụ cụ thể.
Liên lạc chính trị phục vụ trao đổi thông tin và xác định yêu cầu; viện trợ bổ sung nguồn lực; huấn luyện và cố vấn hỗ trợ chuẩn bị lực lượng, trao đổi kinh nghiệm; thương lượng giải quyết những vấn đề cần sự chấp thuận của các bên. Mối liên hệ giữa các phương thức thể hiện ở việc khảo sát và báo cáo nhu cầu phục vụ tổ chức hỗ trợ, cũng như việc đề xuất tại hội nghị được tiếp nối bằng trao đổi về những nội dung cụ thể. Sự kết hợp đó không làm mất đi chức năng riêng và yêu cầu chuyên môn của từng hoạt động. Quá trình sử dụng hỗ trợ quân sự và ngoại giao trong cùng một giai đoạn cho thấy các phương thức không nhất thiết loại trừ nhau. Tuy nhiên, sự đồng thời chưa đủ để chứng minh mọi khoản viện trợ đều phục vụ một phương án đàm phán định sẵn. Tương tự, yêu cầu kết thúc chiến tranh trên phạm vi Đông Dương không đồng nghĩa với áp dụng cùng một giải pháp cho ba nước. Mức độ phối hợp phải được xác định theo từng nhiệm vụ và điều kiện thực hiện, thay vì suy ra từ mục tiêu chung.
Thứ ba, giới hạn của các phương thức thể hiện ở thẩm quyền quyết định của phía tiếp nhận và yêu cầu đạt thỏa thuận giữa các bên.
Viện trợ, cố vấn và thương lượng tạo điều kiện để Trung Quốc tác động đến những vấn đề Đông Dương, nhưng khả năng cung cấp nguồn lực hoặc đưa ra đề xuất không đồng nghĩa với quyền quyết định toàn bộ quá trình. Nguồn lực cần được bên tiếp nhận tổ chức sử dụng; kinh nghiệm quân sự phải được lựa chọn theo điều kiện chiến trường; đề xuất ngoại giao chỉ trở thành nội dung thỏa thuận khi đạt được sự chấp thuận cần thiết. Trường hợp quyết định thay đổi cách đánh tại Điện Biên Phủ cho thấy, cần phân biệt việc trao đổi, phối hợp với cố vấn và trách nhiệm quyết định của cơ quan lãnh đạo, chỉ huy Việt Nam. Trong thương lượng quốc tế, những giải pháp khác nhau về lực lượng vũ trang và điều kiện an ninh của từng nước phản ánh kết quả thỏa thuận giữa các bên. Vì vậy, không thể quy toàn bộ kết quả Giơnevơ thành sự thực hiện ý định của riêng Trung Quốc. Giới hạn tác động cần được nhận diện qua việc phân biệt hoạt động đã tiến hành, nội dung được chấp thuận và kết quả thực tế đạt được. Tham gia hình thành thỏa thuận cũng không đồng nghĩa với kiểm soát toàn bộ việc thi hành.
4. Kết luận
Giai đoạn từ năm 1949 – 1954, Trung Quốc triển khai chính sách đối với ba nước Đông Dương thông qua liên lạc chính trị, tiếp xúc ngoại giao, viện trợ, huấn luyện, cố vấn và thương lượng quốc tế. Các phương thức được sử dụng khác nhau trong từng quan hệ: hỗ trợ vật chất và quân sự trực tiếp thể hiện rõ tại Việt Nam; tiếp xúc với đại diện chính phủ Lào, Campuchia tại Giơnevơ tập trung vào những điều kiện kết thúc chiến tranh. Trong đàm phán, Trung Quốc kết hợp đề xuất tại hội nghị với trao đổi song phương để giải quyết vấn đề của từng nước. Việc tổ chức các đầu mối và phối hợp những hoạt động cụ thể giúp Trung Quốc thực hiện chủ trương đối ngoại, nhưng không quyết định toàn bộ kết quả. Trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, phía Việt Nam quyết định thay đổi cách đánh sau khi trao đổi với cố vấn. Tại Giơnevơ, giải pháp đối với ba nước được hình thành qua thương lượng giữa các bên. Sự khác biệt trong cách vận dụng và giới hạn tác động là những đặc điểm cần tính đến khi đánh giá phương thức triển khai chính sách của Trung Quốc ở Đông Dương.
Tài liệu tham khảo:
Báo Quân đội nhân dân điện tử (01/5/2009). Viện trợ của Trung Quốc đối với cuộc kháng chiến chống Pháp của Việt Nam. https://www.qdnd.vn/ho-so-su-kien/dai-tuong-vo-nguyen-giap/vien-tro-cua-trung-quoc-doi-voi-cuoc-khang-chien-chong-phap-cua-viet-nam-260871.
Chen Jian (1994). China’s Road to the Korean War: The Making of the Sino-American Confrontation, New York: Columbia University Press, chương 4, mục “Indochina as a Test Case”.
Cold War International History Project (2007 – 2008). Cold War International History Project Bulletin, số 16 (Fall 2007/Winter 2008), văn kiện 79, trích biên bản tóm tắt cuộc gặp giữa Chu Ân Lai và Tep Phan ngày 20/7/1954, tr. 80 – 82; nguồn lưu trữ: PRCFMA 206-Y0008, Gao Bei dịch sang tiếng Anh.
FRUS.Tập XVI, văn kiện 756, điện ngày 17/6/1954 của phái đoàn Hoa Kỳ, ghi lại đề xuất của Chu Ân Lai tại phiên họp hạn chế về Đông Dương ngày 16/6/1954.
FRUS, tập XVI, văn kiện 815, điện ngày 24/6/1954 của phái đoàn Hoa Kỳ về cuộc gặp giữa Chu Ân Lai và Mendès France tại Bern ngày 23/6/1954. Nội dung cuộc gặp được tường thuật theo thông tin do đại diện Pháp cung cấp cho phía Hoa Kỳ.
FRUS, tập XVI, văn kiện 1035, Agreement on the Cessation of Hostilities in Vietnam, Điều 1; văn kiện 1038, The Final Declaration on Indochina, mục 6, về Việt Nam; văn kiện 1036, Agreement on the Cessation of Hostilities in Laos, Điều 14, về Lào; văn kiện 1037, Agreement on the Cessation of Hostilities in Cambodia, Điều 5 – 6, về Campuchia.
FRUS, tập XVI, văn kiện 1038, The Final Declaration on Indochina, ngày 21/7/1954, mục 4 – 5.
Nguyễn Văn Nhật (chủ biên) (2017). Lịch sử Việt Nam, tập 11: Từ năm 1951 đến năm 1954. Tái bản lần thứ nhất có bổ sung, sửa chữa. Nxb Khoa học xã hội. Bản số hóa: https://thuvientinh.quangngai.gov.vn/wp-content/uploads/2020/12/Lich-su-Viet-Nam-tap-11.pdf.
Nicholas R. Zeller (2022). Return to armed revolution: The Pathet Lao and the Chinese Communist Party on paths to national liberation”. trong Matthew Galway và Marc H. Opper (chủ biên), Experiments with Marxism-Leninism in Cold War Southeast Asia, ANU Press, tr. 246. PRCFMA 206-Y0008, Gao Bei dịch sang tiếng Anh.
Phạm Bình Minh (18/7/2014). “Hội nghị Giơ-ne-vơ năm 1954: Những bài học lớn cho công tác đối ngoại Việt Nam hôm nay”. Cổng thông tin điện tử Bộ Ngoại giao. https://web.mofa.gov.vn/vi/web/guest/tin-chi-tiet/chi-tiet/-hoi-nghi-gionevo-nam-1954-y-nghia-va-nhung-bai-hoc-lich-su–139.html.
U.S. Department of State (1981). Foreign Relations of the United States, 1952 – 1954, The Geneva Conference, Volume XVI. Washington: United States Government Printing Office.
