Scientific information literacy of young cadres at the Ho Chi Minh National Academy of Politics: connotation and requirements
ThS. Phạm Lê Vân
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Email: levan.pham2102@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển trí tuệ nhân tạo (AI), năng lực thông tin khoa học giữ vai trò quan trọng đối với cán bộ trẻ Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Bài viết làm rõ nội hàm năng lực thông tin khoa học trên ba nội dung: tìm kiếm thông tin; đánh giá và xử lý thông tin; ứng dụng và công bố thông tin, từ đó, bài viết phân tích những yêu cầu đối với việc nâng cao năng lực thông tin khoa học cho đội ngũ cán bộ trẻ tại Học viện hiện nay.
Từ khóa: Năng lực thông tin khoa học; chuyển đổi số; cán bộ trẻ; Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.
Abstract: In the context of digital transformation and the development of artificial intelligence (AI), scientific information literacy plays a crucial role for young cadres at the Ho Chi Minh National Academy of Politics. This article clarifies the connotation of scientific information literacy across three dimensions: information searching; information evaluation and processing; and information application and publication. On this basis, the article analyzes the requirements for enhancing scientific information literacy among young cadres at the Academy today.
Keywords: Scientific information literacy; digital transformation; young cadres; Ho Chi Minh National Academy of Politics.
1. Đặt vấn đề
Ngày nay, sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ và quá trình chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản việc tiếp cận và phổ biến tri thức. Nguồn thông tin khoa học hiện nay không còn giới hạn trong sách, tạp chí và các nguồn tài liệu truyền thống mà được mở rộng sang cơ sở dữ liệu trực tuyến, học liệu mở, thư viện số và các nền tảng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Những thành tựu này tạo điều kiện thuận lợi chưa từng có trong tiếp cận tri thức; đồng thời, đặt hoạt động nghiên cứu nói chung và hoạt động nghiên cứu của cán bộ trẻ trước thách thức về quá tải thông tin, chất lượng nguồn tin, độ tin cậy của dữ liệu và khả năng kiểm chứng thông tin.
Trong môi trường đó, năng lực thông tin khoa học trở thành một trong những năng lực nền tảng đối với mỗi cá nhân trong quá trình nghiên cứu, học tập và giảng dạy. Năng lực này không chỉ là khả năng tìm được thông tin mà quan trọng hơn là xác định đúng nhu cầu thông tin, lựa chọn nguồn tin có giá trị, đánh giá và xử lý thông tin một cách khoa học, vận dụng thông tin vào hoạt động chuyên môn; đồng thời, ứng dụng và chia sẻ tri thức theo các chuẩn mực liêm chính học thuật.
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (viết tắt là Học viện) là trung tâm quốc gia về đào tạo, bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo, quản lý; nghiên cứu lý luận chính trị; tổng kết thực tiễn và cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước. Với nhiệm vụ chính trị quan trọng đó, hoạt động thường xuyên của Học viện gắn liền với công tác khai thác, xử lý, sử dụng và phổ biến thông tin khoa học của đội ngũ cán bộ, do đó, yêu cầu nâng cao năng lực thông tin khoa học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Đội ngũ cán bộ trẻ của Học viện là lực lượng kế cận trực tiếp, có khả năng tiếp cận nhanh trong môi trường đổi mới công nghệ và phương thức nghiên cứu mới. Tuy nhiên, lợi thế trong ứng dụng khoa học, công nghệ chưa đồng nghĩa với năng lực thông tin khoa học đầy đủ. Khả năng tìm kiếm nhanh không bảo đảm tìm đúng nguồn thông tin; tiếp cận nhiều tài liệu không đồng nghĩa với khả năng lựa chọn luận cứ có giá trị; sử dụng công cụ AI cũng không thay thế được tư duy nghiên cứu và phản biện học thuật. Vì vậy, làm rõ nội hàm, vai trò và những yêu cầu đặt ra đối với năng lực thông tin khoa học của cán bộ trẻ Học viện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay.
2. Nội hàm năng lực thông tin khoa học
Về phương diện lý luận, cần phân biệt năng lực thông tin khoa học với năng lực số và kỹ năng công nghệ thông tin. Năng lực số chủ yếu nhấn mạnh khả năng sử dụng công nghệ và môi trường số một cách hiệu quả, an toàn; trong khi năng lực thông tin khoa học hướng trực tiếp đến chất lượng của quá trình hình thành, kiểm chứng và sử dụng tri thức. Một người có thể sử dụng thành thạo phần mềm tìm kiếm, lưu trữ hoặc tạo văn bản nhưng vẫn thiếu khả năng xác định khoảng trống nghiên cứu, đánh giá độ tin cậy của tài liệu hoặc phát hiện những giới hạn trong kết luận khoa học. Vì vậy, kỹ năng công nghệ là phương tiện hỗ trợ, không phải tiêu chí duy nhất để đánh giá năng lực thông tin khoa học.
Năng lực thông tin khoa học có thể hiểu là tổng hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ giúp cá nhân xác định nhu cầu thông tin, tìm kiếm nguồn tin khoa học, đánh giá và xử lý bằng chứng, ứng dụng kết quả vào hoạt động chuyên môn; đồng thời, công bố và chia sẻ tri thức đúng chuẩn mực. Có thể khái quát năng lực thông tin khoa học thành ba nhóm như sau:
Thứ nhất, năng lực tìm kiếm thông tin khoa học. Đây là khả năng xác định vấn đề và nhu cầu thông tin, lựa chọn từ khóa, công cụ và nguồn tin phù hợp; khai thác thư viện số, cơ sở dữ liệu khoa học, kho tài liệu và các nguồn thông tin có thẩm quyền.
Trước hết, người nghiên cứu cần nhận diện hiện tại đang thiếu thông tin gì, thông tin được sử dụng cho mục đích nào, phạm vi vấn đề cần giải quyết và mức độ chuyên sâu của nguồn tin cần tiếp cận. Xác định đúng nhu cầu giúp giới hạn phạm vi tìm kiếm và tránh tình trạng thu thập nhiều tài liệu nhưng không trực tiếp phục vụ vấn đề nghiên cứu.
Trên cơ sở nhu cầu thông tin, người nghiên cứu phải có khả năng xây dựng chiến lược tìm kiếm. Điều này bao gồm chuyển câu hỏi nghiên cứu thành các khái niệm và từ khóa, xác định thuật ngữ đồng nghĩa, thuật ngữ chuyên ngành bằng tiếng Việt và tiếng nước ngoài, kết hợp các từ khóa bằng toán tử tìm kiếm và điều chỉnh truy vấn dựa trên kết quả thu được. Một chiến lược tìm kiếm khoa học giúp tăng độ chính xác; đồng thời, bảo đảm khả năng bao quát những công trình có giá trị.
Năng lực tìm kiếm còn thể hiện ở khả năng lựa chọn công cụ và nguồn tin phù hợp. Công cụ tìm kiếm phổ thông, công cụ tìm kiếm học thuật, cơ sở dữ liệu thư mục và trích dẫn, cơ sở dữ liệu toàn văn, thư viện số, kho lưu trữ và cơ sở dữ liệu thống kê có phạm vi và chức năng khác nhau. Việc lựa chọn công cụ phải căn cứ vào loại thông tin cần tìm và mục đích sử dụng.
Thứ hai, năng lực đánh giá và xử lý thông tin khoa học. Trong nhóm này bao gồm, năng lực đánh giá thông tin khoa học và năng lực xử lý thông tin khoa học.
Năng lực đánh giá thể hiện ở việc xem xét tác giả, cơ quan công bố, phương pháp nghiên cứu, dữ liệu, tính cập nhật và mức độ phù hợp của nguồn tin. Việc đánh giá cần dựa trên các tiêu chí, như: thẩm quyền của tác giả, uy tín của cơ quan công bố, quy trình phê duyệt, phương pháp nghiên cứu, nguồn dữ liệu, tính chính xác, tính cập nhật, mức độ khách quan và sự phù hợp với mục tiêu nghiên cứu. Việc đánh giá nguồn tin không thể chỉ dựa trên hình thức xuất bản hoặc các chỉ số định lượng. Một bài báo đăng trên tạp chí có uy tín vẫn cần được xem xét về phương pháp, dữ liệu và mức độ phù hợp giữa bằng chứng với kết luận. Ngược lại, một báo cáo thực tiễn có thể chứa dữ liệu sơ cấp quan trọng nếu nguồn gốc, phương pháp thu thập và phạm vi sử dụng được xác định rõ. Do đó, năng lực đánh giá đòi hỏi sự kết hợp giữa hiểu biết về hệ thống thông tin khoa học với tư duy phản biện của người nghiên cứu.
Xử lý thông tin là quá trình phân loại, so sánh, tổng hợp, phân tích và diễn giải các nguồn để hình thành luận cứ. Người nghiên cứu cần biết phân loại tài liệu, quản lý tài liệu tham khảo, ghi chú, so sánh, tổng hợp và xác định mối quan hệ giữa các nguồn. Quá trình xử lý thông tin khoa học gồm phân tích thông tin và diễn giải thông tin. Phân tích thông tin khoa học là quá trình chuyển hóa dữ liệu sơ cấp thành các cấu trúc thông tin có giá trị tri thức. Diễn giải thông tin khoa học là quá trình gán ý nghĩa chuyên môn, kết nối dữ liệu thực tiễn với hệ thống lý luận và tạo lập nhận thức mới. Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra nhiều bảng biểu hay số liệu mà là phát hiện xu hướng, mối quan hệ và ý nghĩa của dữ liệu đối với vấn đề nghiên cứu. Việc diễn giải phải bảo đảm sự thống nhất giữa bằng chứng và kết luận, tránh suy diễn hoặc khái quát vượt quá phạm vi của dữ liệu.
Thứ ba, năng lực ứng dụng và công bố thông tin khoa học. Đây là khả năng chuyển hóa kết quả phân tích thành tri thức phục vụ nghiên cứu, bài giảng, tổng kết thực tiễn và tham mưu; đồng thời, trình bày, công bố và chia sẻ kết quả qua những kênh phù hợp. Nhóm năng lực này gồm có năng lực ứng dụng thông tin khoa học và năng lực công bố thông tin khoa học.
Năng lực ứng dụng thể hiện ở việc vận dụng thông tin vào thực tiễn. Đó là khả năng sử dụng có mục đích các kết quả nghiên cứu, dữ liệu, lý thuyết, khái niệm và bằng chứng khoa học để giải quyết vấn đề, hỗ trợ ra quyết định, đổi mới hoạt động chuyên môn và nâng cao chất lượng công tác. Đây không phải là việc sao chép nguyên trạng một kết luận nghiên cứu vào bối cảnh mới mà là quá trình lựa chọn, phân tích và điều chỉnh thông tin phù hợp với mục tiêu, đối tượng và điều kiện áp dụng.
Năng lực công bố thông tin khoa học thể hiện ở khả năng chuyển kết quả nghiên cứu thành báo cáo, bài báo, bài viết tạp chí, sách chuyên khảo và các sản phẩm khoa học phù hợp. Người nghiên cứu phải có khả năng trình bày rõ vấn đề, phương pháp, dữ liệu, kết quả, đóng góp và giới hạn nghiên cứu; đồng thời, lựa chọn kênh công bố phù hợp với nội dung và đối tượng tiếp nhận. Công bố khoa học còn gắn với khả năng hiểu hệ thống truyền thông học thuật, lựa chọn tạp chí, tham gia bình duyệt và phản hồi ý kiến phản biện. Trong bối cảnh quốc tế hóa hoạt động khoa học, người nghiên cứu cần có khả năng nhận diện các tạp chí uy tín, phân biệt với những kênh xuất bản thiếu chuẩn mực; đồng thời, sử dụng các chỉ số khoa học một cách phù hợp.
Một yêu cầu xuyên suốt của năng lực ứng dụng và công bố là liêm chính học thuật. Việc sử dụng, trích dẫn và chia sẻ thông tin phải tôn trọng quyền tác giả, sở hữu trí tuệ, quy định về dữ liệu và các chuẩn mực đạo đức nghiên cứu. Đặc biệt, trong bối cảnh các ứng dụng của AI được sử dụng ngày càng phổ biến, người nghiên cứu phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với nội dung công bố và bảo đảm khả năng kiểm chứng của các thông tin được sử dụng.
Như vậy, ba nhóm năng lực này tạo thành một chu trình thống nhất: tìm kiếm cung cấp nguồn đầu vào; đánh giá và xử lý quyết định chất lượng luận cứ; ứng dụng và công bố chuyển thông tin thành giá trị khoa học và áp dụng trong thực tiễn. Năng lực thông tin khoa học không chỉ là kỹ năng sử dụng tài liệu mà còn là khả năng chủ động tạo lập và sử dụng tri thức có trách nhiệm.
3. Vai trò của việc nâng cao năng lực thông tin khoa học đối với cán bộ trẻ Học viện
Nâng cao năng lực thông tin khoa học cho đội ngũ cán bộ trẻ tại Học viện không chỉ đáp ứng yêu cầu hoàn thiện kỹ năng cá nhân mà còn có ý nghĩa đối với chất lượng nguồn nhân lực và khả năng thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Học viện. Trong điều kiện tri thức và công nghệ thay đổi nhanh, năng lực khai thác, thẩm định, xử lý và tạo lập thông tin ngày càng trở thành nền tảng của hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và quản lý.
Năng lực thông tin khoa học là nền tảng quan trọng nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học và giảng dạy. Trước hết, năng lực thông tin khoa học quyết định chất lượng đầu vào của hoạt động nghiên cứu. Khả năng xác định đúng nhu cầu, tìm kiếm có hệ thống và lựa chọn nguồn tin có độ tin cậy giúp cán bộ xây dựng cơ sở lý luận vững chắc, nhận diện khoảng trống nghiên cứu và hạn chế tình trạng trùng lặp. Chất lượng của một công trình khoa học phụ thuộc đáng kể vào chất lượng của hệ thống bằng chứng mà công trình đó sử dụng.
Hoàn thiện năng lực đánh giá và xử lý thông tin giúp cán bộ chuyển từ thu thập tài liệu sang phân tích và tạo lập tri thức. Thay vì diễn giải quan điểm của các tác giả, người nghiên cứu có khả năng so sánh, xác định điểm tương đồng, khác biệt, khoảng trống và tranh luận học thuật. Đây là cơ sở để hình thành những luận điểm có tính độc lập và nâng cao giá trị khoa học của công trình. Đối với hoạt động giảng dạy, năng lực thông tin tạo điều kiện để cán bộ thường xuyên cập nhật thành tựu nghiên cứu, dữ liệu và vấn đề thực tiễn vào bài giảng. Nội dung giảng dạy nhờ đó không chỉ dựa vào hệ thống kiến thức đã ổn định mà có khả năng phản ánh những vấn đề mới, những tranh luận khoa học và biến đổi của thực tiễn.
Năng lực thông tin khoa học góp phần thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ. Chuyển đổi số không chỉ là quá trình đầu tư hạ tầng và số hóa tài liệu mà quan trọng hơn là thay đổi phương thức khai thác, xử lý và sử dụng tri thức. Hệ thống thư viện số, cơ sở dữ liệu dù được đầu tư hiện đại cũng khó phát huy đầy đủ giá trị nếu người sử dụng chưa có năng lực khai thác tương ứng. Vì vậy, năng lực thông tin khoa học của cán bộ là điều kiện để chuyển các nguồn lực số thành giá trị sử dụng thực tế.Cán bộ trẻ có lợi thế về khả năng tiếp cận công nghệ và thích ứng với các nền tảng mới. Khi được trang bị năng lực thông tin đầy đủ, lực lượng này có thể trở thành nhân tố thúc đẩy sử dụng thư viện số, cơ sở dữ liệu dùng chung, công cụ quản lý tri thức và các nền tảng cộng tác nghiên cứu trong Học viện.
Đặc biệt, hiện nay nhiều công cụ AI có thể hỗ trợ nhiều khâu trong quá trình nghiên cứu, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào khả năng đặt câu lệnh, kiểm tra kết quả đầu ra và kết hợp với tri thức chuyên môn. Do đó, nâng cao năng lực thông tin góp phần nâng cao khả năng ứng dụng AI một cách có trách nhiệm và hiệu quả. Ở phương diện rộng hơn, đội ngũ cán bộ có năng lực thông tin tốt sẽ góp phần hình thành văn hóa làm việc dựa trên dữ liệu và bằng chứng. Đây là một điều kiện quan trọng để chuyển đổi số đi vào chiều sâu, từ số hóa quy trình sang đổi mới phương thức nghiên cứu, giảng dạy và quản trị tri thức.
Năng lực thông tin khoa học là điều kiện quan trọng để hội nhập quốc tế và hướng tới chuẩn hóa học thuật. Hội nhập quốc tế về khoa học đòi hỏi đội ngũ cán bộ trẻ cần phải có khả năng tiếp cận trực tiếp các nguồn tri thức toàn cầu. Trong nhiều lĩnh vực, các nghiên cứu mới và cơ sở dữ liệu có giá trị chủ yếu được công bố bằng tiếng Anh. Năng lực tìm kiếm kết hợp với trình độ ngoại ngữ giúp cán bộ mở rộng phạm vi tài liệu, giảm phụ thuộc vào nguồn thứ cấp tiếng Việt và cập nhật nhanh hơn những xu hướng nghiên cứu mới.
Đồng thời, năng lực thông tin khoa học giúp cán bộ hiểu và đáp ứng các chuẩn mực của học thuật quốc tế. Từ quản lý dữ liệu, trích dẫn, xác định quyền tác giả đến lựa chọn tạp chí và phản hồi bình duyệt đều đòi hỏi hiểu biết về các quy tắc của cộng đồng khoa học. Việc nâng cao năng lực thông tin khoa học tạo điều kiện để cán bộ trẻ tham gia các mạng lưới nghiên cứu, hội thảo, dự án hợp tác và công bố quốc tế. Qua đó, kết quả nghiên cứu của Học viện có thêm cơ hội tham gia vào các cuộc trao đổi học thuật rộng hơn, đồng thời tiếp nhận có chọn lọc các lý thuyết, phương pháp và kinh nghiệm nghiên cứu quốc tế.
Năng lực thông tin khoa học là yêu cầu then chốt góp phần xây dựng lực lượng cán bộ kế cận của Học viện. Trước yêu cầu ngày càng cao của tốc độ phát triển đất nước nhanh, bền vững, khả năng tự học, tự cập nhật và thích ứng với môi trường tri thức mới quyết định đáng kể chất lượng của đội ngũ cán bộ Học viện trong tương lai. Trong đó, năng lực thông tin khoa học chính là công cụ nền tảng của quá trình tự đào tạo và học tập suốt đời. Người có năng lực thông tin tốt không phụ thuộc hoàn toàn vào những kiến thức được đào tạo ban đầu mà có khả năng chủ động nhận diện khoảng trống tri thức của bản thân, tìm kiếm nguồn phù hợp và cập nhật những thành tựu mới. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh vòng đời tri thức ngày càng rút ngắn và nhiều công cụ, phương pháp nghiên cứu liên tục thay đổi.
Đối với Học viện, xây dựng đội ngũ cán bộ kế cận không chỉ là bảo đảm số lượng mà quan trọng hơn là hình thành lực lượng có khả năng nghiên cứu độc lập, tư duy phản biện, bản lĩnh chính trị và năng lực hội nhập. Năng lực thông tin khoa học góp phần trực tiếp hình thành những phẩm chất này thông qua việc rèn luyện khả năng làm việc với bằng chứng, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm đối với thành quả nghiên cứu được sử dụng và tạo lập.
4. Những yêu cầu đặt ra đối với năng lực thông tin khoa học của cán bộ trẻ Học viện hiện nay
Trong bối cảnh chuyển đổi số, sự phát triển nhanh của AI, gia tăng mạnh mẽ các nguồn thông tin và yêu cầu hội nhập học thuật quốc tế, năng lực thông tin khoa học của cán bộ trẻ Học viện cần được phát triển theo hướng toàn diện, gắn với đặc thù nghiên cứu, giảng dạy, tổng kết thực tiễn và tham mưu. Theo đó, một số yêu cầu chủ yếu được đặt ra như sau:
Về khai thác tri thức số, một yêu cầu quan trọng là bảo đảm khả năng tiếp cận đa dạng nguồn thông tin nhưng không phụ thuộc vào một nền tảng duy nhất. Chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức tiếp cận thông tin từ khai thác tài liệu truyền thống sang khai thác hệ sinh thái tri thức số, trong đó thư viện số, cơ sở dữ liệu trực tuyến, tài liệu nội sinh, dữ liệu nghiên cứu và các nền tảng số ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng của hoạt động khoa học. Vì vậy, cán bộ trẻ cần sử dụng thành thạo các công cụ tìm kiếm học thuật, cơ sở dữ liệu khoa học, thư viện số và nguồn thông tin có thẩm quyền; đồng thời, biết xây dựng chiến lược tìm kiếm thông qua xác định nhu cầu thông tin, lựa chọn từ khóa tiếng Việt và tiếng Anh, sử dụng toán tử, bộ lọc và truy vết trích dẫn. Mục tiêu cốt lõi không phải là tìm được nhiều tài liệu mà là tìm đúng, đủ và phù hợp với vấn đề nghiên cứu.
Về thẩm định thông tin, cần coi khả năng truy nguyên nguồn gốc là một nguyên tắc xuyên suốt. Khi gặp một nhận định được trích dẫn nhiều lần, cán bộ trẻ cần cố gắng tìm tài liệu gốc thay vì tiếp tục dẫn lại từ nguồn thứ cấp. Đối với dữ liệu thống kê, cần kiểm tra cơ quan công bố, định nghĩa chỉ tiêu, phạm vi bao phủ và phương pháp tính. Đối với các kết quả khảo sát, cần chú ý cỡ mẫu, cách chọn mẫu và khả năng khái quát. Những thao tác này giúp hạn chế việc sử dụng số liệu đúng về mặt hình thức nhưng sai về bối cảnh hoặc ý nghĩa.
Trong sử dụng AI, cần phân biệt rõ vai trò hỗ trợ thao tác với vai trò quyết định nội dung khoa học. AI có thể hỗ trợ đề xuất từ khóa, hệ thống hóa câu hỏi, gợi ý cấu trúc hoặc chỉnh sửa diễn đạt, tuy nhiên, những gợi ý đó không tự trở thành bằng chứng. Người nghiên cứu cần kiểm tra tính tồn tại của tài liệu tham khảo, đối chiếu nguyên văn khi trích dẫn và xác nhận dữ liệu trước khi công bố. Việc sử dụng AI cũng phải phù hợp với yêu cầu bảo mật, quyền tác giả và quy định về minh bạch của nơi công bố.
Đối với môi trường thông tin trên không gian mạng, tư duy phản biện cần gắn với phương pháp kiểm chứng cụ thể. Khi tiếp cận một thông tin gây tranh cãi, cán bộ trẻ cần xác định nguồn phát hành ban đầu, bối cảnh phát ngôn, thời điểm, tài liệu đối chứng và mức độ đầy đủ của bằng chứng. Việc phản bác thông tin sai lệch sẽ thuyết phục hơn khi dựa trên dữ liệu và lập luận rõ ràng; đồng thời, tránh trích dẫn cắt khúc hoặc sử dụng chính những nguồn thiếu tin cậy để chứng minh quan điểm.
Về phân tích dữ liệu, yêu cầu đặt ra không chỉ là tập hợp và phân loại thông tin mà phải có khả năng chuyển dữ liệu và nguồn tin thành tri thức, luận điểm và luận cứ khoa học. Mỗi cá nhân cần biết kết hợp số liệu thống kê, kết quả khảo sát, phỏng vấn, báo cáo tổng kết và các công trình khoa học; sử dụng phù hợp các công cụ quản lý tài liệu, xử lý và phân tích dữ liệu để phục vụ nghiên cứu.
Trong quá trình này, cần phân biệt rõ dữ liệu, diễn giải và kết luận. Dữ liệu phản ánh những gì được ghi nhận trong phạm vi nghiên cứu; diễn giải là quá trình phân tích và lý giải ý nghĩa của dữ liệu; còn kết luận là sự khái quát được hình thành trên cơ sở kết quả phân tích và phải tương xứng với phạm vi, chất lượng của bằng chứng. Phân biệt rõ ba cấp độ này giúp hạn chế suy diễn chủ quan và khái quát hóa vượt quá những gì dữ liệu cho phép. Đặc biệt đối với hoạt động tổng kết thực tiễn, năng lực xử lý thông tin phải hướng đến khả năng kết nối dữ liệu thực tiễn với lý luận để hình thành những luận cứ khoa học có giá trị.
Về ứng dụng tri thức, cần đề cao tính phù hợp giữa kết quả nghiên cứu và nhiệm vụ cụ thể. Một phát hiện có giá trị học thuật chưa chắc có thể áp dụng ngay thành giải pháp quản lý; quá trình chuyển hóa đòi hỏi đánh giá điều kiện thực hiện, đối tượng tác động, nguồn lực và khả năng phát sinh hệ quả ngoài dự kiến. Trong giảng dạy, cùng một nguồn thông tin có thể được sử dụng làm luận cứ, tình huống hoặc câu hỏi thảo luận, nhưng phải được lựa chọn và diễn giải phù hợp với mục tiêu bài học.
Việc lan tỏa tri thức trên nền tảng số cần chú ý ranh giới giữa phổ biến khoa học và truyền thông gây chú ý. Một infographic hoặc video ngắn có thể giúp người đọc tiếp cận kết quả nhanh hơn, song quá trình rút gọn dễ làm mất điều kiện, ngoại lệ và giới hạn của nghiên cứu. Do đó, sản phẩm truyền thông khoa học cần thể hiện đúng nội dung cốt lõi, ghi nguồn rõ ràng và tạo điều kiện để người quan tâm truy cập tài liệu đầy đủ. Đối với các vấn đề chính trị, xã hội nhạy cảm, yêu cầu chính xác về ngữ cảnh càng cần được đặt lên hàng đầu.
Về công bố khoa học, mỗi cán bộ trẻ cần xây dựng năng lực viết học thuật theo quy trình từ xác định vấn đề, lập đề cương, tổ chức luận cứ đến chỉnh sửa sau phản biện. Lựa chọn tạp chí phải dựa vào phạm vi chuyên môn, yêu cầu học thuật và tính minh bạch của quy trình xuất bản; không nên chỉ căn cứ vào lời mời đăng bài hoặc các chỉ số được quảng bá. Việc phản hồi phản biện cần có thái độ cầu thị, giải trình bằng chứng và sẵn sàng điều chỉnh kết luận khi phát hiện điểm chưa được chứng minh đầy đủ.
Để các yêu cầu được triển khai trong thực tiễn, cần kết hợp tự học của cá nhân với điều kiện hỗ trợ từ môi trường làm việc. Hoạt động hướng dẫn khai thác cơ sở dữ liệu, tập huấn quản lý tài liệu tham khảo, chia sẻ kinh nghiệm viết bài và trao đổi phương pháp nghiên cứu có thể hỗ trợ cán bộ trẻ nâng cao năng lực. Việc xây dựng nhóm học thuật, sinh hoạt chuyên môn và cơ chế phản biện nội bộ cũng tạo cơ hội rèn luyện khả năng kiểm chứng nguồn tin và bảo vệ luận điểm bằng bằng chứng. Đây là những gợi ý về hướng thực hiện, cần được cụ thể hóa theo điều kiện của từng đơn vị.
5. Kết luận
Năng lực thông tin khoa học của cán bộ trẻ Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh là một năng lực tổng hợp, bao gồm tìm kiếm, đánh giá và xử lý, ứng dụng và công bố thông tin khoa học. Ba nhóm năng lực liên kết thành một chu trình tạo lập và sử dụng tri thức, trực tiếp hỗ trợ chất lượng nghiên cứu, giảng dạy và thực hiện nhiệm vụ chuyên môn tại đơn vị. Trong bối cảnh chuyển đổi số và AI, yêu cầu trọng tâm không chỉ là sử dụng thành thạo công cụ mà là biết kiểm chứng nguồn tin, phân tích bằng chứng, diễn giải thận trọng và chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu. Phát triển đồng bộ các năng lực này góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ trẻ có khả năng tự học, tư duy độc lập, tuân thủ chuẩn mực học thuật và vận dụng tri thức hiệu quả vào nhiệm vụ của Học viện.
Tài liệu tham khảo:
Association of College and Research Libraries (ACRL) (2016). Framework for Information Literacy for Higher Educatio. https://www.ala.org/acrl/standards/ilframework
Lê Thị Nga (2018). Năng lực thông tin của sinh viên Trường Đại học Luật Hà Nội. Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.
Ngô Thị Huyền (2023). Giáo trình năng lực thông tin. Nxb. Đại học Văn hóa.
Nguyễn Thị Thu Huyền (2022). Hoạt động nghiên cứu khoa học của đội ngũ cán bộ trẻ Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh hiện nay: Thực trạng và giải pháp. Tạp chí Thông tin khoa học lý luận chính trị, số 12, tr. 18-25.
Nguyễn Văn Bách (2025). Phát triển năng lực khai thác thông tin của giảng viên khoa học xã hội và nhân văn ở các học viện, trường sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay. Luận văn Thạc sĩ, Học viện Chính trị.
Nguyễn Thúy Hà (2024). Nâng cao năng lực nghiên cứu và giảng dạy của đội ngũ cán bộ trẻ ở Học viện Báo chí và Tuyên truyền hiện nay. Đề tài cấp cơ sở, Học viện Báo chí và Tuyên truyền.
