Shifting the lawmaking mindset from “management” to “enabling development”
TS. Khuất Việt Hải
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
Email: khuatviethai@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Việt Nam đang đứng trước thời điểm lịch sử bước vào kỷ nguyên mới của dân tộc – kỷ nguyên phát triển bứt phá, hiện thực hóa khát vọng trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào giữa thế kỷ XXI. Bên cạnh đó, những tác động mạnh mẽ của Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự bùng nổ của kinh tế số, trí tuệ nhân tạo (AI) và yêu cầu hội nhập toàn cầu đã làm cho việc định vị lại mô hình phát triển quốc gia trở thành một đòi hỏi cấp thiết. Trên cơ sở làm rõ bản chất nội hàm và sự chuyển dịch triết lý xây dựng pháp luật, bài viết nhận diện thực trạng và các “điểm nghẽn” thể chế từ tư duy quản lý cũ; đồng thời đề xuất một số giải pháp đổi mới tư duy lập pháp, trong đó trọng tâm là sự chuyển đổi căn bản tư duy xây dựng pháp luật từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển” đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Từ khóa: Chuyển đổi tư duy; quản lý; kiến tạo phát triển; xây dựng pháp luật; thể chế.
Abstract: Vietnam is entering a historic period in the nation’s development: a new era characterized by accelerated growth and the realization of its aspiration to become a developed, high-income country by the middle of the 21st century. At the same time, the profound impacts of the Fourth Industrial Revolution, the rapid expansion of the digital economy, the development of artificial intelligence (AI), and the demands of global integration have made the redefinition of the national development model an urgent necessity. On the basis of clarifying the substance of the philosophy of lawmaking and how it is shifting, this article examines the current situation and identifies institutional bottlenecks arising from the traditional management-oriented mindset. It also proposes several solutions to reform legislative thinking, with particular emphasis on fundamentally shifting the lawmaking mindset from “management” to “enabling development” to meet the requirements of national development in the new era.
Keywords: Transformation of mindset; management; enabling development; lawmaking; institutions.
1. Đặt vấn đề
Lịch sử hơn 40 năm Đổi mới của Việt Nam đã đúc kết bài học vận động khách quan: mọi sự phát triển nhảy vọt của đất nước đều bắt đầu từ sự đổi mới căn bản về tư duy. Nếu như Đại hội VI của Đảng (năm 1986) mở đường bằng sự đổi mới tư duy kinh tế, xóa bỏ cơ chế tập trung bao cấp để chuyển sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thì bước sang giai đoạn phát triển mới, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng cùng hệ thống các nghị quyết chiến lược đang đòi hỏi một cuộc cách mạng sâu sắc về tư duy pháp luật và quản trị quốc gia (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026; Tô Lâm, 01/11/2024). Trong hệ thống định hướng chiến lược mới, thể chế và quản trị quốc gia không chỉ là “hành lang pháp lý” hay điều kiện cần, mà được xác định chính là “đột phá của đột phá”, là đòn bẩy mềm và lợi thế cạnh tranh cốt lõi của quốc gia.
Sự ra đời của Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới (Bộ Chính trị, 2025), kết hợp đồng bộ với Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (Bộ Chính trị, 2024b), Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2025) và Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2022), đã tạo thành bộ “tứ trụ thể chế” định hình tư duy phát triển mới. Trong đó, nội dung trung tâm, mang tính bước ngoặt lịch sử chính là: chuyển đổi căn bản tư duy xây dựng pháp luật từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”.
Thực tiễn phát triển những năm qua cho thấy, hệ thống pháp luật nước ta dù đã đạt được những bước tiến quan trọng về tính đồng bộ và minh bạch, song vẫn tồn tại những “điểm nghẽn” thể chế kéo dài. Báo cáo rà soát văn bản quy phạm pháp luật theo Nghị quyết số 206/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội đã nhận diện hàng trăm nội dung bất cập, mâu thuẫn, chồng chéo giữa các luật, nghị định và thông tư; hàng chục quy định không rõ ràng, gây gánh nặng chi phí tuân thủ lớn cho người dân và doanh nghiệp. Tình trạng 1.131 dự án tồn đọng với tổng mức đầu tư lên tới khoảng 779 nghìn tỷ đồng chưa thể giải tỏa dứt điểm là minh chứng hiện hữu cho thấy rào cản pháp lý đang làm đóng băng các nguồn lực phát triển xã hội (Quốc hội, 2025d, tr. 15-18). Nguyên nhân sâu xa xuất phát từ tư duy làm luật cũ: tư duy “quản lý” thuần túy, mang nặng tính hành chính hóa, “tiền kiểm”, tư duy “không quản được thì cấm”, coi pháp luật là công cụ để cơ quan nhà nước kiểm soát hành vi thay vì tạo không gian và khơi thông nguồn lực cho phát triển.
Do đó, chuyển đổi từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển” không đơn thuần là sự thay đổi về kỹ thuật lập pháp, mà là cuộc bứt phá về triết lý quản trị quốc gia, mở ra dư địa tăng trưởng mới, giải phóng toàn bộ sức sản xuất và đưa pháp luật thực sự trở thành động lực dẫn dắt đất nước phát triển nhanh, bền vững và tự chủ.
2. Bản chất, nội hàm và sự chuyển dịch triết lý xây dựng pháp luật
2.1. Bước chuyển triết lý lập pháp: Từ “người gác cổng” sang “người mở đường”
Tư duy xây dựng pháp luật truyền thống coi pháp luật như một “hàng rào kỹ thuật” hay một “người gác cổng” nhằm duy trì trật tự hành chính, kiểm soát các rủi ro phát sinh và ưu tiên tạo thuận lợi cho công tác quản lý của các cơ quan nhà nước. Tiếp cận này thường dẫn đến việc ban hành các quy định cứng nhắc, nhiều tầng nấc cấp phép, gia tăng chi phí giao dịch và thụ động trước những biến động nhanh chóng của thực tiễn.
Ngược lại, tư duy kiến tạo phát triển khẳng định triết lý lập pháp mới: pháp luật là công cụ khơi nguồn, mở lối và tạo dựng môi trường thuận lợi nhất cho đổi mới sáng tạo, sản xuất, kinh doanh (Nguyễn Đình Cung, 2024; Nguyễn Sĩ Dũng, 03/5/2025). Pháp luật đóng vai trò “người mở đường”, đi trước một bước để định hình hành lang pháp lý an toàn, minh bạch, biến thể chế thành một lợi thế cạnh tranh quốc gia. Đổi mới thể chế căn bản phải bắt đầu từ việc từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, quay về với các nguyên tắc cốt lõi của kinh tế thị trường, bảo đảm sự cân bằng giữa quản lý nhà nước và tự do kinh doanh, tạo điều kiện cho các mô hình kinh doanh mới gia nhập thị trường một cách thực chất.
Bảng 1. So sánh sự khác biệt cốt lõi giữa tư duy “quản lý” truyền thống sang tư duy “kiến tạo phát triển” mới
| Nội dung so sánh | Tư duy “quản lý” truyền thống | Tư duy “kiến tạo phát triển” mới |
| Bản chất vai trò của Nhà nước | Là “người kiểm soát”, áp đặt mệnh lệnh hành chính, coi xã hội và doanh nghiệp là đối tượng bị quản lý. | Là “người đồng hành, hỗ trợ, mở đường”, lấy sự phát triển của xã hội và doanh nghiệp làm thước đo. |
| Phương châm lập pháp | Theo nguyên tắc “không quản được thì cấm” hoặc siết chặt bằng giấy phép con. | Theo nguyên tắc “mở đường cho cái mới”, khuyến khích đổi mới sáng tạo, giải phóng nguồn lực xã hội. |
| Mục đích của pháp luật | Chủ yếu nhằm duy trì trật tự, kiểm soát hành vi và xử lý vi phạm. | Nhằm kiến tạo động lực phát triển mới, tạo lập môi trường thông thoáng, minh bạch và dễ dự báo. |
| Trung tâm của chính sách | Lấy sự thuận tiện trong khâu quản lý, kiểm tra, thanh tra của cơ quan nhà nước làm trọng tâm. | Lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ và thụ hưởng. |
| Cách thức tiếp cận và dữ liệu | Mang nặng tính kinh nghiệm, mệnh lệnh chủ quan, thiếu phân tích định lượng hay đánh giá tác động. | Dựa trên bằng chứng (evidence-based), dữ liệu số, phân tích định lượng và đánh giá tác động chính sách (PIA). |
| Thái độ trước biến động | Phản ứng chậm, né tránh rủi ro, tâm lý “sợ trách nhiệm” của bộ máy công quyền. | Phản ứng chính sách nhanh chóng, linh hoạt tháo gỡ điểm nghẽn, thích ứng nhanh với kỷ nguyên số và toàn cầu hóa. |
2.2. Nguyên tắc trung tâm: Lấy người dân và doanh nghiệp làm chủ thể và động lực chính
Tư duy kiến tạo phát triển lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, làm đối tượng phục vụ và là động lực phát triển hàng đầu. Nghị quyết số 68-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về phát triển kinh tế tư nhân đã tái khẳng định quan điểm chỉ đạo đột phá: trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2025). Do đó, hệ thống pháp luật phải được thiết kế dựa trên góc nhìn của đối tượng tuân thủ, giảm thiểu tối đa chi phí thời gian và chi phí tài chính cho xã hội.
Tư duy kiến tạo đòi hỏi dứt khoát xóa bỏ cơ chế “xin – cho”, giảm bớt sự can thiệp hành chính trực tiếp của Nhà nước vào các quan hệ thị trường. Người dân và doanh nghiệp được tự do kinh doanh tất cả các ngành nghề mà pháp luật không cấm. Quyền sở hữu tài sản, quyền tự do kinh doanh, quyền tự do hợp đồng và bình đẳng giữa các thành phần kinh tế phải được bảo vệ hữu hiệu bằng bộ máy tư pháp độc lập, minh bạch và chuyên nghiệp (Ban Chấp hành Trung ương Đảng, 2022; Trương Hồng Quang, 2025).
2.3. Sự chuyển dịch phương thức quản trị: Từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”
Một nội dung cốt lõi của tư duy pháp luật kiến tạo là chuyển đổi cơ bản phương thức quản lý nhà nước từ “tiền kiểm” (cấp phép, phê duyệt, chứng nhận rườm rà ban đầu) sang “hậu kiểm” dựa trên tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và quản trị dữ liệu số. Trong mô hình “tiền kiểm”, doanh nghiệp phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để hoàn thành các thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, cấp phép môi trường, xây dựng, phòng cháy chữa cháy… làm mất đi cơ hội kinh doanh.
Khi chuyển sang tư duy “hậu kiểm”, Nhà nước ban hành đầy đủ các tiêu chí, quy chuẩn rõ ràng; doanh nghiệp tự công bố hợp chuẩn và chủ động triển khai. Cơ quan quản lý nhà nước chuyển sang đóng vai trò giám sát, kiểm tra từ xa thông qua tích hợp dữ liệu điện tử, cảnh báo rủi ro tự động và xử lý nghiêm minh các vi phạm. Cách tiếp cận này giúp chuyển hẳn từ nền hành chính “cấp phép – quản lý” sang “hành chính phục vụ và kiến tạo”.
2.4. Chấp nhận rủi ro và khung pháp lý thử nghiệm có kiểm soát
Hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo luôn hàm chứa yếu tố rủi ro và tính chưa có tiền lệ. Tư duy quản lý cũ thường đòi hỏi sự an toàn tuyệt đối, coi các thất bại trong nghiên cứu hoặc các mô hình kinh doanh mới là hành vi vi phạm. Điều này đã triệt hạ tinh thần sáng tạo của nhà khoa học và doanh nghiệp.
Tư duy kiến tạo phát triển chính thức thừa nhận và bảo vệ sự chấp nhận rủi ro trong sáng tạo. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 193/2025/QH15 ngày 15/11/2025 của Quốc hội đã khẳng định việc ban hành cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các công nghệ mới, sản phẩm mới, mô hình kinh doanh mới như: AI, công nghệ tài chính (Fintech), tài sản mã hóa, y tế số, xe tự lái (Bộ Chính trị, 2024b; Quốc hội, 2025đ). Sandbox cho phép doanh nghiệp vận hành thử nghiệm trong không gian và thời gian giới hạn dưới sự giám sát của cơ quan nhà nước mà không bị ràng buộc bởi các quy định pháp luật hiện hành. Nếu xảy ra rủi ro khách quan mà doanh nghiệp và nhà khoa học đã tuân thủ đúng quy trình, họ sẽ được miễn trừ trách nhiệm dân sự và hành chính.
3. Các điểm nghẽn thể chế từ tư duy quản lý cũ
Thứ nhất, thực trạng vướng mắc pháp lý và sự lãng phí nguồn lực xã hội.
Những năm qua, công tác rà soát và kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật đã được Quốc hội, Chính phủ triển khai với quy mô chưa từng có. Báo cáo rà soát văn bản theo Nghị quyết số 206/2025/QH15 đã chỉ rõ: có tới 167 nội dung vướng mắc, bất cập được xác định trong các văn bản quy phạm pháp luật. Trong đó, có 97 nội dung tại 61 văn bản (gồm: 8 luật, 19 nghị định, 34 thông tư) chứa đựng quy định mâu thuẫn, chồng chéo; 71 nội dung tại 28 văn bản có quy định không rõ ràng, có cách hiểu khác nhau, không khả thi; 88 nội dung tại 29 văn bản tạo gánh nặng chi phí tuân thủ quá lớn hoặc hạn chế đổi mới sáng tạo (Quốc hội, 2025d, tr. 10-14).
Hệ quả trực tiếp của các điểm nghẽn pháp lý là sự lãng phí nguồn lực xã hội nghiêm trọng: 1.131 dự án tồn đọng, kéo dài trên phạm vi cả nước với tổng mức đầu tư lên tới khoảng 779 nghìn tỷ đồng bị đóng băng. Năm 2025, số lượng doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường đạt mức kỷ lục 227,2 nghìn doanh nghiệp (tăng 14,8% so với năm 2024), trung bình mỗi tháng có gần 18,9 nghìn doanh nghiệp rời thị trường (Quốc hội, 2025d, tr. 16). Con số này là lời cảnh báo nghiêm trọng về gánh nặng thể chế đối với môi trường kinh doanh.
Thứ hai, sự chồng chéo giữa các luật chuyên ngành và chuỗi quan hệ pháp lý bị đứt gãy.
Nhiều điểm nghẽn pháp lý hiện nay không nằm ở từng điều luật riêng lẻ, mà nằm ở mối quan hệ đan xen, mâu thuẫn giữa nhiều đạo luật cùng điều chỉnh một dự án đầu tư. Một dự án đầu tư phát triển kinh tế – xã hội điển hình phải chịu sự điều chỉnh của chuỗi luật chuyên ngành: Luật Đầu tư – Luật Đất đai – Luật Xây dựng – Luật Nhà ở – Luật Đấu thầu – Luật Bảo vệ môi trường – Luật Quản lý, sử dụng tài sản công.
Khi các luật này quy định khác nhau về thẩm quyền, trình tự, thủ tục hoặc tiêu chí phê duyệt chủ trương đầu tư, giao đất, đấu giá, đấu thầu, phê duyệt đô thị mới… dự án sẽ rơi vào vòng xoáy “lấy ý kiến liên ngành” kéo dài nhiều năm. Chỉ cần một khâu ách tắc là toàn bộ dòng vốn hàng nghìn tỷ đồng bị đình trệ, chi phí cơ hội bị mất đi hoàn toàn.
Thứ ba, hạn chế của kỹ thuật lập pháp truyền thống: “Luật khung, luật ống” và “giấy phép con”.
Kỹ thuật soạn thảo luật truyền thống thường sa vào tình trạng ban hành “luật khung, luật ống” – tức là các điều luật do Quốc hội thông qua mang tính định hướng chung chung, sau đó giao Chính phủ và các bộ ban hành hàng chục thông tư để hướng dẫn. Hệ quả là tình trạng “nợ đọng văn bản hướng dẫn” diễn ra thường xuyên, luật đã có hiệu lực nhưng không thể thi hành vì thiếu nghị định.
Đáng lo ngại hơn, quy trình soạn thảo văn bản dưới luật thường do chính các cục, vụ chuyên ngành thuộc các bộ trực tiếp thực hiện. Điều này tạo kẽ hở cho tư duy cục bộ, “cài cắm” lợi ích ngành, sinh ra các dạng “giấy phép con” tinh vi, đẩy phần thuận tiện về cho cơ quan quản lý và đẩy rủi ro, khó khăn về phía người dân và doanh nghiệp.
Thứ tư, tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm và hiện tượng “co cụm” công vụ.
Điểm nghẽn thể chế nghiêm trọng khác chính là tâm lý an toàn, sợ sai, sợ trách nhiệm trong một bộ phận cán bộ, công chức hành chính các cấp. Khi hệ thống quy định pháp luật mâu thuẫn, không rõ ràng, việc thực thi công vụ luôn tiềm ẩn rủi ro bị truy cứu trách nhiệm hành chính hoặc hình sự sau này (Tô Lâm, 2025).
Hệ quả là cán bộ không dám quyết định, chuyển từ chủ động sang thụ động, lấy ý kiến lòng vòng, đùn đẩy trách nhiệm lên cấp trên hoặc trả lời chung chung “thực hiện theo quy định của pháp luật”. Thể chế quản lý cũ thiếu hẳn một hành lang an toàn pháp lý để bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung, dẫn đến triệt tiêu động lực công vụ.
4. Thực trạng chuyển đổi tư duy xây dựng pháp luật
Để hiện thực hóa chuyển đổi tư duy từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”, Quốc hội và Chính phủ trong giai đoạn 2024 – 2026 đã ban hành và sửa đổi một khối lượng lớn các đạo luật và nghị quyết mang tính cách mạng thể chế:
Một là, đột phá thể chế trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã đánh dấu bước chuyển căn bản khi chính thức đưa cụm từ “Đổi mới sáng tạo” vào tên Luật và đặt đổi mới sáng tạo thành một trụ cột độc luật, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ sinh thái đổi mới quốc gia (Quốc hội, 2025a).
Để giải quyết điểm nghẽn thương mại hóa kết quả nghiên cứu, Luật đã xóa bỏ rào cản tài sản công bằng quy định đột phá: giao quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng kết quả nghiên cứu khoa học sử dụng ngân sách nhà nước cho tổ chức chủ trì. Viện nghiên cứu, trường đại học, nhà khoa học có toàn quyền định giá, góp vốn, chuyển nhượng hoặc thương mại hóa sản phẩm mà không cần xin phép cơ quan quản lý nhà nước; đồng thời, tác giả sáng chế được hưởng tỷ lệ chia sẻ lợi nhuận cao. Cơ chế tài chính khoán chi đã gỡ bỏ hoàn toàn rào cản thanh quyết toán theo hóa đơn chứng từ chi tiết, chuyển sang quản lý theo kết quả đầu ra.
Cùng với đó, Nghị quyết số 193/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã thiết lập hành lang sandbox và cơ chế miễn trừ trách nhiệm đối với rủi ro khách quan trong nghiên cứu (Quốc hội, 2025đ).
Hai là, cải cách đồng bộ pháp luật về đất đai, đầu tư, tài chính và ngân sách.
Luật Đất đai năm 2024: cụ thể hóa Nghị quyết số 18-NQ/TW về bỏ khung giá đất, xác định giá đất theo nguyên tắc thị trường, công khai dữ liệu đất đai trên Cơ sở dữ liệu quốc gia, cắt giảm thủ tục giao đất, cho thuê đất (Quốc hội, 2024a).
Luật Đầu tư công năm 2024 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và Luật Ngân sách Nhà nước năm 2025: tăng cường phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương; đơn giản hóa thủ tục lập, phê duyệt dự án; chuyển từ tiền kiểm ngân sách sang hậu kiểm; tiến tới nghiên cứu hợp nhất Luật Đầu tư công và Luật Ngân sách nhà nước nhằm quản lý tài chính công thống nhất (Quốc hội, 2024, 2025; Quốc hội, 2025b).
Nghị quyết số 29/2026/QH16 ngày 24/4/2026 của Quốc hội: ban hành cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực, khơi thông dứt điểm khó khăn vướng mắc cho các dự án tồn đọng, kéo dài, đưa nguồn vốn bị đóng băng trở lại phục vụ phát triển (Quốc hội, 2026).
Ba là, đổi mới thể chế tư pháp, xử lý vi phạm và phòng, chống lãng phí, tham nhũng.
Luật Tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025: thay thế Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2013, chuyển từ tiết kiệm chi tiêu đơn thuần sang quản trị hiệu quả mọi nguồn lực quốc gia (đất đai, tài nguyên, ngân sách, tài sản công, thời gian). Lần đầu tiên hành vi gây lãng phí được định danh rõ ràng, hậu quả được định lượng và trách nhiệm của người đứng đầu được cá thể hóa (Quốc hội, 2025c; Tô Lâm, 2025).
Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) và Nghị định số 164/2026/NĐ-CP: xác định chuyển trọng tâm từ xử lý vi phạm sang kiểm soát quyền lực, phòng ngừa từ gốc thông qua công khai minh bạch tài sản, thu nhập dựa trên dữ liệu số hóa liên thông, kiểm soát xung đột lợi ích (Quốc hội, 2018, 2025; Chính phủ, 2026).
Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024: tái cấu trúc bộ máy tư pháp theo mô hình 3 cấp (Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án khu vực), thành lập các tòa chuyên trách về phá sản, sở hữu trí tuệ và Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính Quốc tế, nâng cao năng lực độc lập xét xử và bảo vệ quyền con người, quyền công dân (Quốc hội, 2024; Trương Hồng Quang, 2025).
5. Một số giải pháp
Thứ nhất, cần khẩn trương tổng rà soát và xử lý dứt điểm các điểm nghẽn pháp lý hiện hữu.
Chính phủ và Quốc hội tiếp tục thực thi hiệu quả Nghị quyết số 206/2025/QH15, tiến hành rà soát theo chuỗi chính sách liên ngành (Đầu tư – Đất đai – Xây dựng – Đấu thầu – Tài chính). Bãi bỏ các giấy phép con, điều kiện kinh doanh bất hợp lý. Phân loại dứt điểm 1.131 dự án tồn đọng, ban hành cơ chế đặc thù để tháo gỡ vướng mắc, sớm đưa 779 nghìn tỷ đồng và các nguồn lực đất đai bị đóng băng trở lại phục vụ phát triển kinh tế – xã hội (Quốc hội, 2025d).
Thứ hai, đổi mới quy trình lập pháp dân chủ, khoa học, chuyên nghiệp.
Nâng cao tính chuyên nghiệp và bản lĩnh chính trị của đại biểu Quốc hội chuyên trách (Bộ Chính trị, 2025b). Đổi mới phương thức thảo luận, bấm nút thông qua luật dựa trên dữ liệu đánh giá tác động định lượng (evidence-based). Đẩy mạnh vai trò giám sát, phản biện xã hội “từ sớm, từ xa” của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), các hiệp hội doanh nghiệp và hội đồng chuyên gia độc lập. Lựa chọn xây dựng một số đạo luật làm “Luật mẫu” mang tinh thần kiến tạo phát triển vượt trội để làm chuẩn mực tham chiếu cho toàn bộ hệ thống.
Thứ ba, nâng cao năng lực thi hành pháp luật và siết chặt kỷ cương công vụ.
Xử lý nghiêm minh theo quy định của Đảng và pháp luật đối với các cán bộ, cơ quan có hành vi đùn đẩy, né tránh, sợ trách nhiệm hoặc chậm trễ ban hành văn bản hướng dẫn thi hành luật (Tô Lâm, 2025). Gắn trách nhiệm của cơ quan chủ trì soạn thảo luật với toàn bộ “vòng đời chính sách”. Đo lường hiệu quả thể chế bằng chỉ số cắt giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục và mức độ hài lòng thực tế của người dân, doanh nghiệp.
Thứ tư, hoàn thiện bộ máy tinh gọn, hiệu năng, phân cấp phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực.
Đổi mới tổ chức bộ máy theo tinh thần “Tinh – Gọn – Mạnh – Hiệu năng – Hiệu lực – Hiệu quả”. Đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo nguyên tắc “việc gì, cấp nào làm tốt nhất thì giao cho cấp đó”, đi đôi với phân bổ nguồn lực và tăng cường kiểm soát quyền lực (Bộ Chính trị, 2024a). Xóa bỏ các khâu trung gian, đơn giản hóa tối đa quy trình hành chính nội bộ.
Thứ năm, cần có cơ chế đầu tư vượt trội về nhân lực, hạ tầng số và tài chính cho công tác pháp luật
Quán triệt sâu sắc quan điểm: đầu tư cho xây dựng và thi hành pháp luật là đầu tư cho phát triển. Xây dựng cơ chế tài chính và đãi ngộ đặc thù để thu hút đội ngũ “kiến trúc sư thể chế” tài năng, có tư duy pháp lý sâu sắc, xuyên ngành (Thủ tướng Chính phủ, 2024). Ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin, tích hợp AI và hoàn thiện Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống”.
6. Kết luận
Chuyển đổi tư duy xây dựng pháp luật từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển” là cuộc cách mạng thể chế sâu sắc, mang tính bước ngoặt lịch sử, thể hiện tầm nhìn chiến lược và bản lĩnh chính trị của Đảng trước yêu cầu của kỷ nguyên phát triển mới (Tô Lâm, 2024). Sự chuyển dịch này giúp đập tan những rào cản của tư duy cản trở, cởi trói cho mọi tiềm năng sáng tạo, giải phóng tối đa các nguồn lực tích tụ trong Nhân dân và cộng đồng doanh nghiệp.
Khi pháp luật thực sự trở thành động lực cho phát triển, khi bộ máy quản trị quốc gia đạt đến trình độ tinh gọn, hiện đại, minh bạch và phụng sự, Việt Nam sẽ hội tụ đầy đủ các điều kiện chiến lược để bứt phá sản xuất, nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia, thực hiện thắng lợi khát vọng xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước tiến lên chủ nghĩa xã hội trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc (Tô Lâm, 2024; Trương Hồng Quang, 2025).
Tài liệu tham khảo:
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2022). Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2025). Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/05/2025 về phát triển kinh tế tư nhân.
Bộ Chính trị (2024a). Quy định số 178-QĐ/TW ngày 27/6/2024 về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác xây dựng pháp luật.
Bộ Chính trị (2024b). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/04/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Chính phủ (2026). Nghị định số 164/2026/NĐ-CP về kiểm soát xung đột lợi ích và minh bạch tài sản, thu nhập.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV (Tập I, II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Nguyễn Đình Cung (2024). Cần thay đổi căn bản tư duy xây dựng pháp luật, từ quản lý sang kiến tạo không gian phát triển. Báo cáo nghiên cứu, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM).
Nguyễn Sĩ Dũng (03/5/2025). Đổi mới toàn diện về xây dựng và thực thi pháp luật trong kỷ nguyên mới – Phân tích Nghị quyết 66-NQ/TW. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/doi-moi-toan-dien-ve-cach-xay-dung-va-thuc-thi-phap-luat-trong-ky-nguyen-moi-102250503064604391.htm
Quốc hội (2024). Luật Đất đai năm 2024.
Quốc hội (2024). Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024.
Quốc hội (2024, 2025). Luật Đầu tư công năm 2024 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).
Quốc hội (2018, 2025). Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 (sửa đổi, bổ sung năm 2025).
Quốc hội (2025a). Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025;
Quốc hội (2025b). Luật Ngân sách nhà nước năm 2025.
Quốc hội (2025c). Luật Tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025.
Quốc hội (2025d). Nghị quyết số 206/2025/QH15 ngày 24/6/2025 về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật.
Quốc hội (2025đ). Nghị quyết số 193/2025/QH15 ngày 15/11/2025 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Hà Nội.
Quốc hội (2026). Nghị quyết số 29/2026/QH16 ngày 24/04/2026 về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực và tháo gỡ khó khăn cho dự án tồn đọng. Hà Nội.
Thủ tướng Chính phủ (2024). Quyết định số 916/QĐ-TTg ngày 27/08/2024 phê duyệt Đề án Phát triển nguồn nhân lực làm công tác tham mưu xây dựng pháp luật đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ đến năm 2030.
Tô Lâm (01/11/2024). Một số nội dung cơ bản về kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc; những định hướng chiến lược đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Tạp chí Cộng sản. https://www.tapchicongsan.org.vn/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/ky-nguyen-moi-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc-ky-nguyen-phat-trien-giau-manh-duoi-su-lanh-dao-cam-quyen-cua-dang-cong-san-xay-dung-thanh-cong-nuoc-vie
Tô Lâm (2025). Kiên trì, quyết tâm, đồng thuận, toàn diện, đột phá trong công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Tạp chí Cộng sản, số 1075, tr. 3-12.
Trương Hồng Quang (2025). Đổi mới công tác xây dựng pháp luật hiện đại, tôn trọng và bảo vệ hiệu quả quyền con người, quyền công dân. Tạp chí Cộng sản, số 1068, tr. 45-52.
