Improving the institutional framework for international integration in science, technology, and innovation in Vietnam
TS. Vũ Ngọc Thanh
Email: vungocthanh@hcma.vn
TS. Tạ Thị Đoàn
Email: tathidoan@hcma.edu.vn
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
(Quanlynhanuoc.vn) – Giai đoạn 2025 – 2026, Việt Nam luật hóa phần lớn các đề xuất thể chế về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Bài viết tập trung vào đánh giá thể chế hội nhập quốc tế trong lĩnh vực này nhằm xác định khoảng cách giữa ban hành và thực thi, đề xuất hướng hoàn thiện. Bằng phương pháp phân tích văn bản theo khung 5 kênh hội nhập và 2 tầng ban hành, thực thi, kết hợp so sánh chính sách với Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore, Malaysia, Ireland. Kết quả cho thấy, khoảng trống đã chuyển từ thiếu quy phạm sang thực thi hạn chế; thiếu chương trình có chỉ tiêu; liên kết yếu giữa doanh nghiệp đầu tư nước ngoài với doanh nghiệp trong nước.
Từ khóa: Thể chế hội nhập; khoa học công nghệ; đổi mới sáng tạo; thực thi thể chế; lan tỏa công nghệ.
Abstract: Between 2025 and 2026, Viet Nam codified most previously proposed institutional reforms for science, technology and innovation. This article focusses on assessing the institutions governing the country’s international integration in this field in order to identify the gap between the quality of rule-making and the effectiveness of implementation, and to derive directions for their completion. By appliying the qualitative document analysis through an original framework crossing five integration channels with two institutional layers, complemented by comparative policy analysis of China, the Republic of Korea, Singapore, Malaysia and Ireland. The main deficit has shifted from missing rules to limited implementation capacity, the absence of a dedicated programme with measurable targets, and thin linkages between foreign-invested and domestic firms. The article contributes a channel-based assessment framework and proposals that specify legal instruments, responsible agencies and indicators.
Keywords: integration institutions; science and technology; innovation policy; policy implementation; technology diffusion.
1. Giới thiệu
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030 kinh phí chi cho nghiên cứu phát triển đạt 2% tổng sản phẩm trong nước, trong đó kinh phí từ xã hội chiếm hơn 60%; nhân lực nghiên cứu đạt 12 người trên một vạn dân; thu hút thêm ít nhất 3 tổ chức, doanh nghiệp công nghệ hàng đầu thế giới đặt trụ sở hoặc trung tâm nghiên cứu tại Việt Nam (Bộ Chính trị, 2024). Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/01/2025 đặt nhiệm vụ “Đẩy mạnh hội nhập quốc tế về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo” (Bộ Chính trị, 2025); Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng yêu cầu “đẩy mạnh đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chủ động hội nhập quốc tế” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026).
Từ năm 2025, các định hướng này được thể chế hóa với mật độ cao (Quốc hội, 2025b, 2025e, 2025f, 2025g, 2025h, 2026); phần lớn đề xuất trước đây, như khấu trừ bổ sung chi phí nghiên cứu, miễn thuế thu nhập cá nhân cho nhà khoa học, giao quyền sở hữu kết quả nghiên cứu hay chấp nhận rủi ro, đã thành quy phạm. Tuy vậy, đến ngày 10/6/2026 mới giải ngân 21% ngân sách khoa học, công nghệ đã phân bổ (Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, 2026); trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2026, Việt Nam xếp thứ 35 về đầu ra nhưng thứ 54 về đầu vào, trụ cột thể chế thứ 64 (World Intellectual Property Organization, 2026a). Vấn đề vì vậy chuyển sang khoảng cách giữa ban hành và thực thi.
Các nghiên cứu gần đây đi theo hai hướng tách rời: nghiên cứu thể chế khoa học, công nghệ trong nước, coi chất lượng thể chế là điểm nghẽn của đầu tư doanh nghiệp (Nguyễn Thị Ánh, 2025); và đo lường lan tỏa từ đầu tư trực tiếp nước ngoài, cho thấy lan tỏa phụ thuộc điều kiện hấp thụ trong nước (Nguyễn Bích Ngọc, 2017), còn chuyển giao công nghệ chỉ điều tiết sự tham gia chuỗi giá trị toàn cầu theo chiều xuôi (Lê Hà Trang, 2024). Trong phạm vi tra cứu, chưa tìm thấy luận án hoặc đề tài cấp nhà nước, cấp bộ lấy thể chế hội nhập quốc tế về khoa học, công nghệ làm đối tượng trực tiếp. Các tổ chức quốc tế chủ yếu chẩn đoán nền kinh tế: quản trị khoa học, công nghệ phân tán, chương trình liên kết ít lan tỏa sang doanh nghiệp nhỏ và vừa (World Bank, 2021, tr. 12–13); khu vực đầu tư nước ngoài tạo lan tỏa hạn chế, biểu hiện của nền kinh tế kép (International Monetary Fund, 2025, tr. 16-17).
Như vậy, còn ba khoảng trống: chưa xem thể chế này như một đối tượng thống nhất theo các kênh; chưa đánh giá hệ thống các văn bản năm 2025 – 2026; chưa phân biệt tầng ban hành với tầng thực thi. Bài viết trả lời ba câu hỏi: (1) Đến tháng 10/2026, thể chế đã được ban hành đến đâu theo từng kênh? (2) Khoảng cách giữa ban hành và thực thi biểu hiện ở đâu, do nguyên nhân nào? (3) Kinh nghiệm quốc tế gợi ý điều chỉnh nào phù hợp với năng lực của Việt Nam? Đóng góp của bài viết là khung đánh giá theo kênh và tầng, cùng giải pháp xác định rõ văn bản, cơ quan, chỉ số.
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp định tính với ba kỹ thuật. Thứ nhất, phân tích văn bản của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và báo cáo của các bộ từ năm 2024 đến ngày 15/10/2026, đối chiếu với văn bản về hội nhập trước năm 2020. Mỗi quy định được mã hóa theo kênh và theo hai tầng: ban hành (mức bao phủ, tính nhất quán, mức cụ thể của tiêu chí) và thực thi (nguồn lực giải ngân, mức độ tiếp cận, kết quả đo lường được, phối hợp). Thứ hai, xây dựng khung phân tích (mục 3.1). Thứ ba, so sánh chính sách với các trường hợp được chọn theo hai tiêu chí: tương đồng với con đường hội nhập dựa vào đầu tư nước ngoài hoặc đuổi kịp công nghệ ở Đông Á; có công cụ được tổ chức quốc tế hoặc hãng tư vấn độc lập tài liệu hóa. Singapore, Ireland là nền kinh tế nhỏ, mở, dựa vào đầu tư nước ngoài; Malaysia có chương trình liên kết ở Đông Nam Á; Hàn Quốc tiêu biểu cho hợp tác nghiên cứu cấp chương trình; Trung Quốc tiêu biểu cho cải cách bảo hộ bí mật kinh doanh.
Dữ liệu thứ cấp được lấy từ các tổ chức quốc tế, Cục Thống kê và hãng tư vấn độc lập. Hạn chế: một số văn bản chỉ tiếp cận được qua bản tóm tắt chính thức; chưa có dữ liệu công khai về số doanh nghiệp khởi nguồn, số chuyên gia được thu hút, số doanh nghiệp hưởng khấu trừ bổ sung, nên tầng thực thi được đánh giá qua chỉ báo gián tiếp; thứ hạng chỉ số tổng hợp mang tính tương đối(3); các trường hợp so sánh khác biệt về năng lực tài khóa, thể chế chính trị, nên chỉ rút ra nguyên tắc thiết kế.
Theo tiếp cận hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, dòng chảy công nghệ và thông tin giữa con người, doanh nghiệp và thiết chế là then chốt (Organisation for Economic Co-operation and Development, 1997). Hội nhập quốc tế vì vậy là mở rộng các dòng chảy đó qua biên giới và nâng năng lực nội hóa chúng, qua năm kênh: (1) đầu tư trực tiếp nước ngoài và liên kết chuỗi giá trị; (2) hợp tác nghiên cứu và ngoại giao khoa học; (3) dịch chuyển nhân tài; (4) thị trường tài sản trí tuệ và chuyển giao công nghệ; (5) tài chính đổi mới sáng tạo, gồm ưu đãi thuế và vốn đầu tư mạo hiểm.
Bốn khung được kết hợp. Ngân hàng Thế giới cùng Trung tâm Nghiên cứu phát triển thuộc Quốc vụ viện Trung Quốc nêu ba định hướng: xóa bỏ méo mó trong phân bổ nguồn lực, tăng tốc lan tỏa công nghệ hiện có, thúc đẩy khám phá công nghệ mới (World Bank & Development Research Center of the State Council of the People’s Republic of China, 2019); kênh 1 và 4 chủ yếu phục vụ lan tỏa, kênh 2, 3, 5 phục vụ khám phá. Theo Cirera và Maloney, nước đang phát triển ít ứng dụng công nghệ sẵn có do thiếu năng lực bổ trợ, nên chính sách phải đi theo thang năng lực, không chỉ tập trung vào nghiên cứu và phát triển (Cirera & Maloney, 2017). Ba chức năng của thể chế hiệu lực là cam kết, phối hợp và hợp tác (World Bank, 2017) được dùng làm tiêu chí đánh giá tầng thực thi. Mức tham gia chuỗi giá trị toàn cầu tăng 1% làm thu nhập bình quân đầu người tăng hơn 1% (World Bank, 2020), nên kênh 1 có ý nghĩa lớn đối với việc tăng thu nhập. Khung phân tích là ma trận năm kênh và hai tầng; một kênh hoàn thiện khi vừa có quy phạm đủ cụ thể, vừa có nguồn lực, cơ quan chịu trách nhiệm và chỉ số kết quả.
Năm 2025, đầu tư trực tiếp nước ngoài toàn cầu đạt khoảng 1,6 nghìn tỷ đô la Mỹ; các ngành chiến lược như bán dẫn, hạ tầng số và trí tuệ nhân tạo chiếm 44% giá trị dự án đầu tư mới, so với 16% năm 2020, trong khi đầu tư vào sản xuất thâm dụng chuỗi giá trị ở Đông Nam Á giảm từ 31 tỷ xuống 14 tỷ đô la Mỹ (United Nations Conference on Trade and Development, 2026). Phân mảnh thương mại có thể làm giảm sản lượng toàn cầu từ 0,2% đến 7%; khi có tách rời công nghệ, thiệt hại ở một số nước lên tới 8 – 12%, và nền kinh tế mới nổi chịu rủi ro lớn nhất do suy giảm lan tỏa tri thức (International Monetary Fund, 2023). Tại Việt Nam, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài thực hiện 9 tháng năm 2026 đạt 21,07 tỷ đô la Mỹ, tăng 12,1% (Cục Thống kê, 2026). Áp lực đến từ thuế tối thiểu toàn cầu (EY, 2026) và cạnh tranh nhân tài bằng tư cách cư trú chuyên biệt (KPMG, 2022). Trọng tâm vì vậy là chất lượng đầu tư: mức độ dòng vốn nâng năng suất, chuyển giao tri thức, hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam (Organisation for Economic Co-operation and Development, 2026).
3. Thực trạng thể chế và kết quả hội nhập giai đoạn 2024 – 2026
3.1. Tầng ban hành: khoảng trống quy phạm đã thu hẹp
Luật số 93/2025/QH15 dành Chương 6 (Điều 68 – 70) cho hội nhập và hợp tác quốc tế, với nguyên tắc “tích cực, chủ động hội nhập trên cơ sở bảo đảm độc lập, chủ quyền, an ninh quốc gia, bình đẳng và cùng có lợi”; cho phép cấp kinh phí cho nhiệm vụ song phương, đa phương, đóng góp vào quỹ nghiên cứu chung theo điều ước quốc tế; chi tiết do Chính phủ quy định (Quốc hội, 2025b). Nghị quyết số 250/2025/QH15 bổ sung khoán chi cho nghiên cứu phục vụ hội nhập và cho áp dụng trực tiếp tiêu chuẩn quốc tế (Quốc hội, 2025h). Cơ chế chấp nhận rủi ro đã có ở ba tầng: dân sự – tài chính (Quốc hội, 2025b, 2025g); hành chính (Quốc hội, 2025a); hình sự, khi thiệt hại xảy ra “mặc dù đã tuân thủ đúng quy trình, quy định, áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa” (Quốc hội, 2026). Bảng 1 đối chiếu các đề xuất chủ yếu với văn bản đã ban hành.
Bảng 1. Tình trạng các đề xuất thể chế chủ yếu (đến ngày 15/10/2026)
| Nội dung đề xuất | Văn bản đã ban hành | Khoảng trống còn lại |
| Khấu trừ bổ sung chi phí nghiên cứu và phát triển | Luật số 67/2025/QH15, Điều 9; Nghị định số 320/2025/NĐ-CP, mức 200% (EY, 2026; Quốc hội, 2025f) | Điều kiện không phát sinh lỗ; tác động của thuế tối thiểu toàn cầu |
| Miễn thuế thu nhập cá nhân cho nhà khoa học | Luật số 109/2025/QH15; Luật Công nghệ cao (sửa đổi) (Quốc hội, 2025a, 2025e) | Hiệu lực từ 01/7/2026, chưa có đánh giá |
| Giao quyền sở hữu kết quả nghiên cứu, doanh nghiệp khởi nguồn | Nghị quyết số 193/2025/QH15; Luật số 93/2025/QH15 (Quốc hội, 2025b, 2025g) | Nghị định đang sửa; chưa công bố số doanh nghiệp khởi nguồn (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2026) |
| Quyền sở hữu trí tuệ làm vốn góp, tài sản bảo đảm | Luật số 131/2025/QH15 (Quốc hội, 2025c) | Hiệu lực từ 01/4/2026, chưa có đánh giá |
| Chấp nhận rủi ro | Nghị quyết số 193/2025/QH15; Luật Công nghệ cao (sửa đổi); Nghị quyết số 37/2026/QH16 (Quốc hội, 2025a, 2025g, 2026) | Tiêu chí rủi ro chấp nhận được; tầng hình sự có thời hạn 3 năm |
| Tòa chuyên trách sở hữu trí tuệ | Luật sửa đổi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2025 (Quốc hội, 2025d) | Chưa thấy quy định chuyển dịch nghĩa vụ chứng minh bí mật kinh doanh |
| Thị thực nhân tài | Nghị định số 221/2025/NĐ-CP; Nghị định số 249/2025/NĐ-CP (Chính phủ, 2025a, 2025b) | Tiêu chí hẹp; chưa có lộ trình cư trú dài hạn |
| Quỹ đầu tư mạo hiểm có vốn nhà nước | Luật số 93/2025/QH15; Thông báo số 07-TB/CQTTBCĐ (Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, 2025; Quốc hội, 2025b) | Chưa thấy quy định về quỹ của quỹ; địa phương thiếu vốn mồi (Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, 2026) |
| Hợp tác nghiên cứu cấp chương trình | Luật số 93/2025/QH15, Chương 6; Nghị quyết số 250/2025/QH15 (Quốc hội, 2025b, 2025h) | Chưa có chương trình kế thừa Quyết định số 735/QĐ-TTg |
| Liên kết với doanh nghiệp đầu tư nước ngoài | Chưa xác định được công cụ chuyên biệt | Thiếu chương trình phát triển nhà cung ứng |
3.2. Tầng thực thi: năm khoảng cách
Thứ nhất, năng lực giải ngân. Năm 2026, ngân sách đã phân bổ 71.000 tỷ đồng nhưng đến ngày 10/6/2026 mới giải ngân 8.700 tỷ đồng; đa số địa phương chưa bố trí đủ 3% tổng chi; đổi mới sáng tạo và công nghệ chiến lược mỗi khoản chỉ khoảng 1,5% cơ cấu chi (Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, 2026). Việc phân bổ, giải ngân bị đánh giá “nhiều bất cập, chưa hiệu quả” (Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, 2025), dẫn tới Nghị quyết số 66.24/2026/NQ-CP (Chính phủ, 2026). Đây là vấn đề của chức năng hợp tác: quy phạm khuyến khích chấp nhận rủi ro, nhưng động cơ của người thực thi trong dự toán, quyết toán chưa thay đổi.
Thứ hai, tính ổn định của văn bản, tức chức năng cam kết. Năm nghị định hướng dẫn Luật số 93/2025/QH15 ban hành tháng 10/2025 đã được đưa vào dự thảo sửa đổi sau chưa đầy một năm (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2026); kế hoạch sửa chính luật cũng đã được nêu (Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, 2026). Điều chỉnh nhanh thể hiện khả năng phản hồi, song giảm tính dự đoán đối với nhà đầu tư.
Thứ ba, thiếu chương trình có chỉ tiêu. Đề án hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ theo Quyết định số 735/QĐ-TTg có thời hạn đến năm 2020 (Thủ tướng Chính phủ, 2011). Trong phạm vi rà soát, chưa thấy chương trình kế thừa có chỉ tiêu riêng; chỉ tiêu thu hút tập đoàn công nghệ (Bộ Chính trị, 2024) chưa có cơ chế theo dõi công khai.
Thứ tư, liên kết yếu với doanh nghiệp trong nước. Doanh nghiệp nước ngoài chiếm 73% xuất khẩu; chỉ 18% doanh nghiệp có liên kết chuỗi giá trị toàn cầu năm 2023, giảm 17 điểm phần trăm so với năm 2009 (World Bank, 2024, tr. 13); lan tỏa sang doanh nghiệp trong nước hạn chế (International Monetary Fund, 2025, tr. 16–17), liên kết cung ứng với doanh nghiệp địa phương ít (Organisation for Economic Co-operation and Development, 2025b). Chín tháng năm 2026, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài xuất siêu 14,86 tỷ đô la Mỹ, khu vực trong nước nhập siêu 34,28 tỷ đô la Mỹ (Cục Thống kê, 2026).
Thứ năm, chênh lệch đầu vào và đầu ra. Năm 2026, vốn con người và nghiên cứu xếp thứ 79, thu hút sinh viên quốc tế thứ 111, thu từ quyền sở hữu trí tuệ thứ 110 (World Intellectual Property Organization, 2026a); theo Chỉ số năm 2025, chi cho nghiên cứu và phát triển khoảng 0,4% tổng sản phẩm trong nước (số liệu năm 2021), môi trường pháp quy xếp thứ 83 (World Intellectual Property Organization, 2025). Thành tích đầu ra chủ yếu đến từ thương mại hàng công nghệ cao do doanh nghiệp nước ngoài dẫn dắt.
Ngoài ra còn ba khoảng trống quy phạm. Miễn thị thực đòi hỏi nhà khoa học đạt giải thưởng quốc tế uy tín, nhà đầu tư thuộc 100 doanh nghiệp vốn hóa lớn nhất thế giới; tối đa 5 năm, mỗi lần tạm trú 90 ngày (Chính phủ, 2025a), hẹp hơn định hướng “cơ chế đặc biệt về nhập quốc tịch, sở hữu nhà, đất, thu nhập, môi trường làm việc” (Bộ Chính trị, 2024), trong khi số kỹ sư thiết kế vi mạch khoảng 5.000 người so với nhu cầu 50.000 người năm 2030 (World Bank, 2024, tr. 36). Bản giới thiệu nội dung chủ yếu của Luật số 131/2025/QH15 không đề cập việc chuyển dịch nghĩa vụ chứng minh trong tranh chấp bí mật kinh doanh (Quốc hội, 2025c). Khấu trừ bổ sung kèm điều kiện không phát sinh lỗ sau khấu trừ nên doanh nghiệp khởi nghiệp chưa có lãi khó tiếp cận; với tập đoàn thuộc diện thuế tối thiểu toàn cầu, lợi ích có thể bị bù trừ nếu ưu đãi không thiết kế theo hướng dẫn của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế ngày 05/01/2026 về ưu đãi thuế đủ điều kiện (EY, 2026).
4. Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý
Chương trình Nâng cấp công nghiệp địa phương của Singapore (Local Industry Upgrading Programme) đồng chi trả lương nhân viên công ty xuyên quốc gia biệt phái sang hỗ trợ nhà cung ứng; Chương trình Liên kết quốc gia của Ireland (1985 – 1997) có khoảng 250 chi nhánh nước ngoài tham gia; lượng nguyên liệu các chi nhánh này mua tại chỗ tăng gấp bốn lần, năng suất nhà cung ứng tăng 36% (United Nations Conference on Trade and Development, 2001). Hàn Quốc đi từ hiệp định khoa học và công nghệ với Liên minh châu Âu (năm 2007), qua thỏa thuận chuyển tiếp, đến liên kết với Trụ cột II của chương trình Horizon Europe từ ngày 17/7/2025 (European Commission, 2025). Điều 32 Luật Chống cạnh tranh không lành mạnh của Trung Quốc (sửa đổi năm 2019) chuyển nghĩa vụ chứng minh sang bên bị cáo buộc khi chủ sở hữu đưa ra chứng cứ ban đầu (Standing Committee of the National People’s Congress of the People’s Republic of China, 2019). Bảng 2 tóm tắt các công cụ theo kênh.
Bảng 2. Công cụ quốc tế theo kênh hội nhập và hàm ý cho Việt Nam
| Kênh | Công cụ (nền kinh tế) | Đặc điểm thiết kế | Hàm ý cho Việt Nam |
| 1. Liên kết đầu tư nước ngoài | Chương trình liên kết (Singapore, Ireland, Malaysia) | Hợp đồng dài hạn; đồng chi trả chuyên gia biệt phái; đo lường mua tại chỗ | Chương trình phát triển nhà cung ứng |
| 2. Hợp tác nghiên cứu | Liên kết Trụ cột II Horizon Europe (Hàn Quốc) | Từ hiệp định song phương qua thỏa thuận chuyển tiếp đến liên kết | Đánh giá khả thi tham gia |
| 3. Nhân tài | Thẻ làm việc 5 năm cho nhân tài hàng đầu (Singapore) | Ngưỡng thu nhập hoặc thành tích; vợ, chồng được làm việc | Thẻ tạm trú dài hạn kèm quyền của gia đình |
| 4. Tài sản trí tuệ | Luật Chống cạnh tranh không lành mạnh (Trung Quốc); phân tòa chuyên trách (11 hệ thống tư pháp) | Chuyển nghĩa vụ chứng minh có điều kiện; chuyên môn hóa hai cấp | Quy định chứng minh; chuyên gia kỹ thuật tại tòa |
| 5. Tài chính | Khấu trừ 400% có trần (Singapore); xu hướng quỹ của quỹ (so sánh 9 nước thành viên Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế) | Cho phép chuyển một phần ưu đãi thành tiền; chia sẻ lợi nhuận, thua lỗ với nhà đầu tư tư nhân | Cơ chế chuyển đổi thành tiền; quỹ của quỹ |
Ba hàm ý được rút ra: công cụ được thiết kế theo kênh, có cơ quan đầu mối và chỉ số kết quả; khác biệt nằm ở thiết kế thực thi (trần ưu đãi, chuyển đổi thành tiền, đồng chi trả, lộ trình chuyển tiếp) hơn là mức ưu đãi danh nghĩa; công cụ phải tương thích với năng lực quản lý (Cirera & Maloney, 2017).
5. Thảo luận
So với nghiên cứu trước, có ba điểm bổ sung. Thứ nhất, nếu chất lượng thể chế từng được xem là điểm nghẽn (Nguyễn Thị Ánh, 2025), thì nay điểm nghẽn đã dịch chuyển từ nội dung quy phạm sang năng lực thực thi và tính ổn định của văn bản; nhận định về quản trị phân tán (World Bank, 2021, tr. 13) vẫn đúng khi công cụ hội nhập phân bổ cho nhiều cơ quan mà chưa có chỉ số chung. Thứ hai, các luận án về lan tỏa (Nguyễn Bích Ngọc, 2017; Lê Hà Trang, 2024) và chẩn đoán của ba tổ chức quốc tế (International Monetary Fund, 2025; Organisation for Economic Co-operation and Development, 2025b; World Bank, 2024) cùng chỉ ra kênh liên kết là nơi có khoảng trống lớn nhất. Thứ ba, điểm mới là sự không đồng đều giữa các kênh: kênh tài chính và tài sản trí tuệ có mật độ quy phạm cao nhất, còn kênh liên kết và hợp tác nghiên cứu cấp chương trình, vốn có tác động lan tỏa lớn, lại mỏng nhất.
Hoàn thiện thể chế cần cân nhắc bốn đánh đổi. Một là, ưu đãi thuế và thuế tối thiểu toàn cầu: khấu trừ 200% có lợi cho doanh nghiệp trong nước có lãi nhưng có thể bị trung hòa với tập đoàn thuộc diện thuế tối thiểu toàn cầu (EY, 2026), nên một phần hỗ trợ cần chuyển sang hình thức không phụ thuộc thu nhập chịu thuế. Hai là chấp nhận rủi ro và trách nhiệm giải trình: điều kiện loại trừ trách nhiệm và thời hạn 3 năm (Quốc hội, 2026) đòi hỏi tiêu chí rõ để cơ chế được sử dụng mà không bị lạm dụng. Ba là thu hút nhân tài và ràng buộc ngân sách: ưu đãi phi tài chính như cư trú, quyền của gia đình, tự chủ nghiên cứu có chi phí thấp, ít gây chênh lệch thu nhập trong khu vực công. Bốn là mở cửa và an ninh công nghệ: nguyên tắc bảo đảm độc lập, chủ quyền, an ninh quốc gia (Quốc hội, 2025b) trong bối cảnh phân mảnh (International Monetary Fund, 2023) đòi hỏi năng lực tuân thủ quy định kiểm soát xuất khẩu của đối tác để Việt Nam là đối tác tin cậy của nhiều bên.
6. Định hướng và giải pháp hoàn thiện thể chế
Định hướng chung là chuyển trọng tâm từ ban hành sang thực thi và đo lường kết quả, ưu tiên kênh liên kết và hợp tác nghiên cứu, qua sáu nhóm giải pháp.
Một là, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chương trình quốc gia về hội nhập quốc tế về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030 để thực thi Chương 6 Luật số 93/2025/QH15; Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với Bộ Ngoại giao, Bộ Tài chính. Bộ chỉ số tối thiểu gồm số nhiệm vụ hợp tác quốc tế; tỷ lệ công bố có đồng tác giả nước ngoài; số trung tâm nghiên cứu của tập đoàn đa quốc gia; số chuyên gia được thu hút; thu từ quyền sở hữu trí tuệ; tỷ trọng đầu vào doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài mua từ doanh nghiệp Việt Nam, do Cục Thống kê công bố hằng năm.
Hai là, Bộ Công Thương và Bộ Tài chính xây dựng chương trình phát triển nhà cung ứng theo khuyến nghị của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2024, tr. 18–20) và mô hình Singapore, Ireland (United Nations Conference on Trade and Development, 2001): đồng chi trả chi phí chuyên gia biệt phái sang nhà cung ứng trong nước; gắn hỗ trợ với chỉ số liên kết trên cơ sở tự nguyện, phù hợp cam kết quốc tế. Khác với ưu đãi thuế, hỗ trợ trực tiếp không phụ thuộc thu nhập chịu thuế của doanh nghiệp.
Ba là, trong đợt sửa đổi nghị định đang tiến hành (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2026), bổ sung quy định về việc sử dụng vốn nhà nước, ủy thác cho tổ chức quản lý quỹ chuyên nghiệp, có nguyên tắc chia sẻ lợi nhuận, thua lỗ với nhà đầu tư tư nhân (Organisation for Economic Co-operation and Development, 2025a); công khai tiến độ giải ngân hằng quý. Bộ Tài chính rà soát Nghị định số 320/2025/NĐ-CP để chuyển một phần khoản khấu trừ thành hỗ trợ bằng tiền có trần cho doanh nghiệp khởi nghiệp chưa có lãi (KPMG Singapore, 2023) và đánh giá thiết kế ưu đãi theo hướng dẫn về ưu đãi thuế đủ điều kiện (EY, 2026).
Bốn là, Bộ Công an chủ trì cùng Bộ Khoa học và Công nghệ xây dựng thẻ tạm trú dài hạn cho chuyên gia khoa học, công nghệ, với tiêu chí dựa trên xác nhận của tổ chức khoa học, công nghệ, trường đại học hoặc ngưỡng thu nhập; bảo đảm quyền làm việc cho vợ hoặc chồng; liên thông thủ tục giấy phép lao động; theo dõi số thẻ cấp và thời gian xử lý.
Năm là, khi sửa Luật Sở hữu trí tuệ, bổ sung quy định chuyển dịch nghĩa vụ chứng minh có điều kiện trong tranh chấp bí mật kinh doanh (Standing Committee of the National People’s Congress of the People’s Republic of China, 2019); trước mắt, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn về chứng cứ, các tòa sở hữu trí tuệ bố trí chuyên gia kỹ thuật và công bố thời gian giải quyết bình quân.
Sáu là, nâng hợp tác nghiên cứu lên cấp chương trình và củng cố điều phối. Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Ngoại giao đánh giá khả thi việc tham gia có mục tiêu vào chương trình khung nghiên cứu của Liên minh châu Âu theo lộ trình tương tự Hàn Quốc (European Commission, 2025), có tính đến nghĩa vụ đóng góp tài chính; dùng cơ chế đóng góp quỹ nghiên cứu chung theo Luật số 93/2025/QH15 để lập phòng thí nghiệm chung quốc tế về công nghệ chiến lược. Đồng thời, hợp nhất các nghị định hướng dẫn Luật số 93/2025/QH15; ban hành tiêu chí rủi ro chấp nhận được, đánh giá độc lập Nghị quyết số 37/2026/QH16 trước khi hết hạn; lập đầu mối hỗ trợ tuân thủ quy định kiểm soát xuất khẩu.
7. Kết luận
Nghiên cứu chỉ ra rằng khoảng trống của thể chế hội nhập quốc tế về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hiện nằm ở năng lực thực thi, tính ổn định của văn bản và sự không đồng đều giữa các kênh. Về lý luận, khung năm kênh và hai tầng cho phép tách đánh giá ban hành khỏi đánh giá thực thi. Về chính sách, thước đo hoàn thiện thể chế giai đoạn tới nên là kết quả hội nhập đo lường được chứ không phải số lượng văn bản. Hướng nghiên cứu tiếp theo gồm khảo sát doanh nghiệp về mức độ tiếp cận ưu đãi thuế, đánh giá cơ chế loại trừ trách nhiệm khi kết thúc thí điểm, phân tích trắc lượng thư mục về hợp tác công bố quốc tế và nghiên cứu định lượng liên kết doanh nghiệp trên dữ liệu vi mô.
Tài liệu tham khảo:
(*) Bài viết là kết quả nghiên cứu của đề tài khoa học cấp bộ trọng điểm giai đoạn 2025 – 2027 theo Quyết định số 7385-QĐ/HCMA ngày 14/11/2025 của Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.
Báo điện tử Chính phủ (23/6/2026). Gỡ điểm nghẽn giải ngân, khơi thông nguồn lực hiện thực hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW. https://baochinhphu.vn/go-diem-nghen-giai-ngan-khoi-thong-nguon-luc-hien-thuc-hoa-nghi-quyet-57-nq-tw-102260623183550011.htm
Bộ Chính trị (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 59-NQ/TW ngày 24/01/2025 về hội nhập quốc tế trong tình hình mới.
Cổng Thông tin điện tử Bộ Khoa học và Công nghệ (25/9/2026). Gỡ vướng cấp bách, kiến tạo hành lang pháp lý cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. https://mst.gov.vn/go-vuong-cap-bach-kien-tao-hanh-lang-phap-ly-cho-khoa-hoc-cong-nghe-va-doi-moi-sang-tao-19726092520384108.htm
Chính phủ (2025a). Nghị định số 221/2025/NĐ-CP ngày 08/8/2025 quy định về miễn thị thực có thời hạn cho người nước ngoài thuộc diện đối tượng đặc biệt.
Chính phủ (2025b). Nghị định số 249/2025/NĐ-CP về cơ chế đặc biệt thu hút chuyên gia khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Chính phủ (2026). Nghị quyết số 66.24/2026/NQ-CP ngày 26/7/2026 về xử lý khó khăn, vướng mắc trong quy định về lập, phân bổ và giao dự toán chi sự nghiệp cho hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (2025). Thông báo số 07-TB/CQTTBCĐ ngày 15/10/2025 về kết luận tại Hội nghị sơ kết thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW.
Cục Thống kê (2026). Thông cáo báo chí tình hình kinh tế – xã hội quý III và 9 tháng năm 2026. https://www.nso.gov.vn/?p=62550
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xiv-cua-dang-119260206221643667.htm.
Nguyễn Thị Ánh (2025). Thể chế thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho phát triển khoa học công nghệ ở Việt Nam. Luận án tiến sĩ Kinh tế chính trị. H. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.
Nguyễn Bích Ngọc (2017). Tác động lan tỏa từ FDI tới xuất khẩu của ngành công nghiệp chế biến chế tạo ở Việt Nam. Luận án tiến sĩ Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Kinh tế quốc dân.
Quốc hội (2025a). Luật Công nghệ cao (sửa đổi), năm 2025.
Quốc hội (2025b). Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025.
Quốc hội (2025c). Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025.
Quốc hội (2025d). Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2025.
Quốc hội (2025e). Luật Thuế thu nhập cá nhân năm 2025.
Quốc hội (2025f). Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2025.
Quốc hội (2025g). Nghị quyết số 193/2025/QH15 ngày 19/02/2025 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Quốc hội (2025h). Nghị quyết số 250/2025/QH15 ngày 10/12/2025 về một số cơ chế, chính sách đặc thù nhằm nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế.
Quốc hội (2026). Nghị quyết số 37/2026/QH16 ngày 24/8/2026 về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Thủ tướng Chính phủ (2011). Quyết định số 735/QĐ-TTg ngày 18/5/2011 phê duyệt Đề án hội nhập quốc tế về khoa học và công nghệ đến năm 2020.
Lê Hà Trang (2024). Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với sự tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của Việt Nam. Luận án tiến sĩ Kinh tế quốc tế, Trường Đại học Kinh tế quốc dân.
Cirera, X., & Maloney, W. F. (2017). The innovation paradox: Developing-country capabilities and the unrealized promise of technological catch-up. Washington, DC: World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1160-9.
European Commission (2025). Association to Horizon Europe: Korea. https://research-and-innovation.ec.europa.eu/strategy/strategy-research-and-innovation/europe-world/international-cooperation/association-horizon-europe/korea_en.
EY (2026). Vietnam introduces super-deduction for R&D expenses under new legal framework (EY Global Tax News No. 2026-0419, 12 February 2026). https://taxnews.ey.com/news/2026-0419-vietnam-introduces-super-deduction-for-r-and-d-expenses-under-new-legal-framework.
International Monetary Fund (2023). Geoeconomic fragmentation and the future of multilateralism (Staff Discussion Note SDN/2023/001). Washington, DC: International Monetary Fund. https://www.imf.org/en/publications/staff-discussion-notes/issues/2023/01/11/geo-economic-fragmentation-and-the-future-of-multilateralism-527266.
International Monetary Fund (2025). Vietnam: Selected issues (IMF Country Report No. 25/284). Washington, DC: International Monetary Fund, tr. 16–17. https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2025/10/03/Vietnam-Selected-Issues-570900.
KPMG (2022). Flash Alert 2022-161 [Singapore: Changes to work passes]. https://assets.kpmg.com/content/dam/kpmg/xx/pdf/2022/09/fa22-161.pdf.
KPMG Singapore (2023). New scheme and enhanced incentives for R&D and innovation. https://assets.kpmg.com/content/dam/kpmg/sg/pdf/2023/04/new-scheme-enhanced-incentives-rnd-innovation.pdf.
Organisation for Economic Co-operation and Development (1997). National innovation systems. Paris: OECD Publishing.
Organisation for Economic Co-operation and Development (2025a). Benchmarking government support for venture capital: A comparative analysis (OECD SME and Entrepreneurship Papers). Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/81e53985-en.
Organisation for Economic Co-operation and Development (2025b). OECD economic surveys: Viet Nam 2025. Paris: OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/oecd-economic-surveys-viet-nam-2025_fb37254b-en.html.
Organisation for Economic Co-operation and Development (2026). FDI qualities review of Viet Nam: Powering the next growth phase. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/a3c78dac-en.
Standing Committee of the National People’s Congress of the People’s Republic of China (2019). Anti-Unfair Competition Law of the People’s Republic of China (amended 23 April 2019). WIPO Lex. https://www.wipo.int/wipolex/en/legislation/details/19557.
United Nations Conference on Trade and Development (2001). World investment report 2001: Promoting linkages. New York and Geneva: United Nations. https://unctad.org/press-material/meeting-competitive-challenge-linking-tncs-local-suppliers.
United Nations Conference on Trade and Development (2026). World investment report 2026: International investment in a turbulent era. Geneva: United Nations. https://investmentpolicy.unctad.org/publications/1324/world-investment-report-2026-international-investment-in-a-turbulent-era.
World Bank (2017). World development report 2017: Governance and the law. Washington, DC: World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-0950-7
World Bank (2020). World development report 2020: Trading for development in the age of global value chains. Washington, DC: World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1457-0.
World Bank (2021). Vietnam: Science, technology and innovation report – Policy brief. Washington, DC: World Bank, tr. 12–13. https://openknowledge.worldbank.org/server/api/core/bitstreams/391ee058-1cce-51f4-90a2-ddfabe1ef2de/content
World Bank (2024). Viet Nam 2045: Trading up in a changing world – Pathways to a high-income future. Washington, DC: World Bank, tr. 13, 18–20, 36. http://hdl.handle.net/10986/42505.
World Bank & Development Research Center of the State Council of the People’s Republic of China (2019). Innovative China: New drivers of growth. Washington, DC: World Bank. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1335-1.
World Intellectual Property Organization (2025). Global Innovation Index 2025: Viet Nam economy profile. Geneva: World Intellectual Property Organization. https://www.wipo.int/edocs/gii-ranking/2025/vn.pdf.
World Intellectual Property Organization (2026a). Global Innovation Index 2026: Viet Nam economy profile. Geneva: World Intellectual Property Organization. https://www.wipo.int/edocs/gii-ranking/2026/vn.pdf.
World Intellectual Property Organization (2026b). Judicial structures and procedural rules for intellectual property disputes: A comparative report. Geneva: World Intellectual Property Organization. https://doi.org/10.34667/tind.60120.
