Assessing the investment capital utilization efficiency of small and medium-sized enterprises in the commercial services sector in Hanoi
ThS. Trần Quốc Anh
Công ty TNHH Dịch vụ và Thương mại TSC
Email: Tranquocanh30101995@gmail.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Tại Hà Nội, khu vực dịch vụ giữ vai trò trụ cột trong cơ cấu tăng trưởng kinh tế, trong khi khối doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng áp đảo trong cộng đồng doanh nghiệp đang hoạt động. Thị trường nội địa thời gian qua cũng ghi nhận đà phục hồi và mở rộng quy mô doanh thu đáng kể. Tuy nhiên, xét về đặc thù tài chính, các doanh nghiệp nhỏ và vừa hoạt động trong lĩnh vực thương mại – dịch vụ thường có nhu cầu vốn lưu động cao; điều này khiến áp lực từ quản trị hàng tồn kho, công nợ phải thu và chi phí thuê mặt bằng có nguy cơ làm suy giảm hiệu quả sử dụng vốn ngay cả trong giai đoạn tăng trưởng doanh thu. Trước thực trạng hạn chế về hệ thống dữ liệu thống kê phân tổ đồng nhất dành riêng cho nhóm đối tượng này, bài viết áp dụng phương pháp định tính dựa trên phân tích dữ liệu thứ cấp nhằm đánh giá thực trạng tốc độ luân chuyển và khả năng sinh lời của vốn, qua đó, đề xuất các hàm ý chính sách và giải pháp nâng cao năng suất sử dụng vốn trong giai đoạn tiếp theo.
Từ khóa: Hiệu quả sử dụng vốn; vốn đầu tư; doanh nghiệp nhỏ và vừa; dịch vụ thương mại; Hà Nội.
Abstract: In Hanoi, the service sector serves as a cornerstone of the economic growth structure, while small and medium-sized enterprises (SMEs) account for an overwhelming proportion of the active business community. Recently, the domestic market has also recorded a notable recovery and increase in revenue. However, in terms of financial characteristics, SMEs operating in the trade and service sectors typically exhibit high working capital requirements; consequently, pressures stemming from inventory management, accounts receivable, and premises leasing costs risk eroding capital utilization efficiency even during periods of revenue growth. Given the limited availability of consistently disaggregated statistical data for these enterprises, this study employs a qualitative approach based on secondary data analysis to evaluate the current state of capital turnover rates and returns on capital, thereby proposing policy implications and solutions to enhance capital productivity in the upcoming period.
Keywords: Capital utilization efficiency; investment capital; small and medium-sized enterprises; commercial services; Hanoi.
1. Đặt vấn đề
Tại Hà Nội, khu vực dịch vụ giữ vai trò trụ cột trong cơ cấu kinh tế khi chiếm 65,6% GRDP và tăng trưởng 7,14% vào năm 2024; đồng thời, khối doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tới 98,2% với tổng số 223.580 doanh nghiệp đang hoạt động tính đến quý III/2025 (Thống kê thành phố Hà Nội, 2025a; UBND thành phố Hà Nội, 2025). Giai đoạn 2021-2025, ghi nhận sự phục hồi mạnh mẽ của sức cầu nội địa, với tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng từ 555,4 nghìn tỷ đồng (năm 2021) lên 962,9 nghìn tỷ đồng (năm 2025) (Sở Tài chính Hà Nội, 2026).
Tuy nhiên, xét trên phương diện quản trị tài chính và hành chính công, sự mở rộng quy mô doanh thu không đồng nghĩa với việc nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. Đặc thù của doanh nghiệp nhỏ và vừa ngành dịch vụ thương mại là nhu cầu vốn lưu động lớn, biên lợi nhuận mỏng và chịu áp lực cao từ chi phí mặt bằng, tồn kho, công nợ cũng như lãi vay. Trong khi đó, hệ thống dữ liệu thống kê hiện hành vẫn thiếu chuỗi số liệu phân tổ đồng nhất cho nhóm đối tượng đặc thù này, gây khó khăn cho công tác hoạch định và đánh giá chính sách hỗ trợ.
Xuất phát từ thực tiễn đó, bài viết áp dụng phương pháp nghiên cứu định tính trên cơ sở phân tích dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2021 – 2025 nhằm nhận diện thực trạng khả năng luân chuyển, sinh lời và những nút thắt trong sử dụng vốn của doanh nghiệp nhỏ và vừa ngành dịch vụ thương mại tại Hà Nội, từ đó, đề xuất các hàm ý quản lý và giải pháp nâng cao hiệu quả phân bổ, sử dụng vốn trong giai đoạn tiếp theo.
2. Cơ sở lý luận về hiệu quả sử dụng vốn đầu tư của doanh nghiệp nhỏ và vừa ngành dịch vụ thương mại
Vốn đầu tư của doanh nghiệp có thể hiểu là toàn bộ nguồn lực tiền tệ và tài sản được doanh nghiệp huy động, phân bổ vào tài sản cố định, tài sản lưu động, công nghệ, dữ liệu, thương hiệu, nhân lực và các năng lực kinh doanh nhằm tạo ra thu nhập trong tương lai. Theo cách tiếp cận tài chính doanh nghiệp hiện đại, quyết định đầu tư, quyết định tài trợ và quản trị vốn lưu động có quan hệ hữu cơ, bởi một phương án kinh doanh chỉ thực sự tạo giá trị khi suất sinh lợi đủ bù đắp chi phí sử dụng vốn và rủi ro. Do đó, hiệu quả sử dụng vốn cần được xem xét trên phương diện hiệu suất khai thác tài sản, khả năng sinh lời, thanh khoản và mức độ bền vững của cấu trúc tài trợ (Brigham & Houston, 2022; Ross & cộng sự, 2022). Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, yêu cầu này càng quan trọng do quy mô dự trữ thanh khoản hạn chế và khả năng đa dạng hóa rủi ro thấp; doanh nghiệp có thể có lợi nhuận kế toán nhưng vẫn gặp khó khăn nếu vốn bị giam trong hàng tồn kho hoặc khoản phải thu, trong khi đầu tư vào nền tảng số, dữ liệu khách hàng và hệ thống quản trị có thể làm lợi nhuận ngắn hạn giảm nhưng cải thiện năng lực luân chuyển vốn trong trung hạn.
Xét ở cấp độ doanh nghiệp, hiệu quả vốn có thể được nhận diện trước hết qua vòng quay tổng vốn, được khái quát bằng tỷ lệ doanh thu thuần trên vốn bình quân; chỉ tiêu càng cao cho thấy, một đơn vị vốn tạo ra càng nhiều doanh thu. Đối với doanh nghiệp thương mại, vòng quay hàng tồn kho và kỳ thu tiền bình quân là những cấu phần then chốt do vốn vận động chủ yếu theo chu trình tiền – hàng – phải thu – tiền; đối với doanh nghiệp dịch vụ, bên cạnh tài sản hữu hình, vốn đầu tư vào nhân lực, công nghệ, nền tảng, marketing và tài sản vô hình ngày càng giữ vai trò quyết định. Trên phương diện sinh lời, lợi nhuận trên tổng vốn, ROA, ROE và biên lợi nhuận phản ánh chất lượng chuyển hóa doanh thu thành lợi ích kinh tế. Theo logic DuPont, ROA chịu tác động của biên lợi nhuận và vòng quay tài sản, vì vậy, một doanh nghiệp có biên lợi nhuận thấp vẫn có thể sử dụng vốn hiệu quả khi vòng quay nhanh; ngược lại, doanh thu lớn nhưng vòng quay chậm và chi phí tài chính cao sẽ làm hiệu quả vốn suy giảm. Đồng thời, hiệu quả vốn phải được đặt trong quan hệ với cơ cấu nguồn tài trợ và sức chống chịu, nhất là khi doanh nghiệp nhỏ và vừa thường đối mặt với bất cân xứng thông tin, thiếu tài sản bảo đảm và chi phí giao dịch tín dụng tương đối cao (Beck & Demirgüç-Kunt, 2006).
Ở cấp độ nền kinh tế hoặc địa phương, hệ số ICOR (Incremental Capital-Output Ratio) là chỉ báo bổ trợ quan trọng để đánh giá hiệu quả chuyển hóa vốn đầu tư thành tăng trưởng. Về nguyên lý, ICOR phản ánh lượng vốn đầu tư tăng thêm cần thiết để tạo ra một đơn vị sản lượng tăng thêm, có thể biểu diễn khái quát theo công thức ICOR = I/ΔY; trong phân tích theo tỷ lệ, chỉ tiêu này thường được tiếp cận thông qua tỷ lệ vốn đầu tư so với GDP/GRDP chia cho tốc độ tăng GDP/GRDP. Trong cùng điều kiện về phương pháp tính và cơ cấu kinh tế, ICOR thấp hơn thường hàm ý hiệu quả chuyển hóa vốn thành tăng trưởng cao hơn, trong khi ICOR cao hơn cho thấy, cần lượng vốn lớn hơn để tạo ra một đơn vị tăng trưởng. Tuy nhiên, ICOR chịu ảnh hưởng của độ trễ đầu tư, chu kỳ kinh tế, cơ cấu ngành và biến động giá, vì vậy, không thể thay thế các chỉ tiêu hiệu quả tài chính ở cấp doanh nghiệp. Đối với nghiên cứu này, ICOR của Hà Nội được sử dụng như một chỉ báo bối cảnh để đối chiếu với doanh thu/vốn, lợi nhuận/vốn và vòng quay vốn, chứ không được đồng nhất với ICOR riêng của doanh nghiệp nhỏ và vừa ngành dịch vụ thương mại (Thống kê thành phố Hà Nội, 2024b).
Trên cơ sở đó, bài viết sử dụng khung đánh giá tích hợp, gồm: khả năng huy động và cấu trúc vốn, chất lượng phân bổ vốn, hiệu suất và khả năng sinh lời, mức độ thích ứng của doanh nghiệp; đồng thời, bổ sung ICOR ở cấp tỉnh nhằm nhận diện hiệu quả chuyển hóa đầu tư thành tăng trưởng trong môi trường kinh tế mà doanh nghiệp nhỏ và vừa hoạt động. Cách tiếp cận này cho phép kết hợp dữ liệu thống kê vĩ mô với bằng chứng tài chính doanh nghiệp mà không suy diễn chỉ tiêu tổng thể thành chỉ tiêu riêng của doanh nghiệp nhỏ và vừa.
3. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu
Bài viết sử dụng phương pháp định tính, trong đó phân tích tài liệu và dữ liệu thứ cấp là phương pháp chủ đạo. Phạm vi thời gian 2021 – 2025 bao quát ba trạng thái của môi trường kinh doanh, từ cú sốc Covid-19 năm 2021, giai đoạn mở cửa và phục hồi 2022 – 2023 đến giai đoạn củng cố tăng trưởng, thúc đẩy chuyển đổi số và phát triển kinh tế tư nhân 2024 – 2025. Không gian nghiên cứu là thành phố Hà Nội, với đối tượng trọng tâm là doanh nghiệp nhỏ và vừa hoạt động trong thương mại và các dịch vụ thị trường gắn với tiêu dùng, phân phối, lưu trú, ăn uống, du lịch, vận tải và dịch vụ hỗ trợ. Nguồn dữ liệu chủ yếu gồm Niên giám thống kê thành phố Hà Nội, Sách trắng doanh nghiệp Hà Nội năm 2024, các báo cáo kinh tế – xã hội, báo cáo đăng ký doanh nghiệp, Đề án hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội giai đoạn 2026-2030, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 (Quốc hội, 2017) và Nghị định số 80/2021/NĐ-CP ngày 26/8/2021 (Chính phủ, 2021); các nguồn được lựa chọn theo tiêu chí có thẩm quyền công bố, khả năng kiểm chứng và mức độ phản ánh trực tiếp hoạt động doanh nghiệp, thị trường và chính sách vốn.
Quy trình phân tích được thực hiện theo hướng chuẩn hóa khái niệm và phân loại chỉ tiêu theo khung huy động, phân bổ, luân chuyển và sinh lời của vốn; tiếp đó, đối chiếu dữ liệu theo thời gian để nhận diện xu hướng phục hồi thị trường và biến động hoạt động doanh nghiệp; sau cùng phân tích nội dung chính sách nhằm xác định các nút thắt về tín dụng, chuyển đổi số, quản trị, liên kết và môi trường kinh doanh. Do thống kê doanh nghiệp có độ trễ và chưa công bố chuỗi 2021 – 2025 đồng nhất cho đúng giao điểm doanh nghiệp nhỏ và vừa – thương mại, dịch vụ – Hà Nội, nghiên cứu không thực hiện hồi quy hoặc nội suy tỷ suất sinh lời cho các năm thiếu dữ liệu. Các chỉ tiêu thị trường và đăng ký doanh nghiệp chỉ được sử dụng như chỉ báo bối cảnh, trong khi dữ liệu Sách trắng doanh nghiệp được dùng để kiểm chứng trực tiếp chiều hướng hiệu quả vốn ở thời điểm có số liệu; nguyên tắc xuyên suốt là không quy kết số liệu của toàn bộ doanh nghiệp Hà Nội thành số liệu riêng của doanh nghiệp nhỏ và vừa khi nguồn không phân tổ tương ứng.
4. Thực trạng và đánh giá hiệu quả sử dụng vốn đầu tư giai đoạn 2021 -2025
4.1. Bối cảnh thị trường và quy mô đầu ra của khu vực thương mại – dịch vụ
Năm 2021 là điểm đáy của chu kỳ nghiên cứu khi các biện pháp phòng, chống dịch làm gián đoạn bán lẻ trực tiếp, lưu trú, ăn uống, vận tải và nhiều dịch vụ cá nhân. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng của Hà Nội đạt 555,4 nghìn tỷ đồng, giảm 5% so với năm 2020; riêng quý III giảm 37,5%. Trong điều kiện đó, vốn của nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa bị ứ đọng trong hàng tồn kho, tiền đặt cọc mặt bằng, tài sản kinh doanh và các khoản phải thu, khiến vòng quay vốn và dòng tiền chịu sức ép lớn (Thống kê thành phố Hà Nội, 2022). Tuy nhiên, từ năm 2022, quá trình mở cửa tạo ra sự đảo chiều rõ rệt khi tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng 28,6%; từ mức nền năm 2021, quy mô tương ứng ước khoảng 714,2 nghìn tỷ đồng. Năm 2023 tiếp tục tăng 9,9%, tương ứng khoảng 785,0 nghìn tỷ đồng; hai giá trị này được tính lại từ mức công bố năm 2021 và tốc độ tăng trưởng chính thức nhằm bảo đảm tính nhất quán của chuỗi (Thống kê thành phố Hà Nội, 2023, 2024a).
Đà phục hồi tiếp tục được củng cố trong hai năm cuối kỳ nghiên cứu. Năm 2024, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ đạt 853,3 nghìn tỷ đồng, tăng 10,8%, trong đó bán lẻ hàng hóa đạt 539,5 nghìn tỷ đồng, khách sạn – nhà hàng 117,3 nghìn tỷ đồng, du lịch lữ hành 27,8 nghìn tỷ đồng và dịch vụ khác 168,7 nghìn tỷ đồng. Đến năm 2025, tổng mức tiếp tục tăng lên 962,9 nghìn tỷ đồng, cao hơn khoảng 73% so với năm 2021. Sự mở rộng liên tục của quy mô thị trường tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ và vừa tăng công suất khai thác vốn và cải thiện khả năng giải phóng hàng hóa, song đồng thời làm gia tăng nhu cầu vốn lưu động cho hàng hóa, công nợ, nhân sự và hoạt động đa kênh, vì vậy, tăng trưởng đầu ra chỉ tạo điều kiện cần chứ chưa bảo đảm hiệu quả vốn được cải thiện tương ứng (Thống kê thành phố Hà Nội, 2025b; Sở Tài chính Hà Nội, 2026).
Bảng 1. Một số chỉ báo về quy mô thị trường thương mại – dịch vụ Hà Nội giai đoạn 2021 – 2025
Năm | Tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ tiêu dùng (nghìn tỷ đồng) | Tăng/giảm so với năm trước (%) | Ý nghĩa đối với hiệu quả vốn |
| 2021 | 555,4 | -5,0 | Cầu suy giảm; vòng quay vốn và dòng tiền chịu áp lực mạnh |
| 2022 | ≈714,2 | +28,6 | Phục hồi nhanh; tăng khả năng giải phóng tồn kho và khai thác tài sản |
| 2023 | ≈785,0 | +9,9 | Tăng trưởng tiếp diễn nhưng tốc độ bình thường hóa |
| 2024 | 853,3 | +10,8 | Thị trường mở rộng; thương mại – dịch vụ là điểm sáng tăng trưởng |
| 2025 | 962,9 | +12,7 | Quy mô cầu cao hơn rõ rệt; nhu cầu vốn lưu động và đầu tư số gia tăng |
4.2. Khả năng huy động vốn và tài chính của khu vực doanh nghiệp
Quy mô doanh nghiệp Hà Nội tăng nhanh nhưng nền tảng vốn và tài chính phân hóa đáng kể. Tính đến cuối năm 2023, Hà Nội có 155,7 nghìn doanh nghiệp đang hoạt động có kết quả sản xuất – kinh doanh; năm 2024, có 29,4 nghìn doanh nghiệp thành lập mới với 303 nghìn tỷ đồng vốn đăng ký theo Niên giám thống kê, trong khi một nguồn báo cáo hành chính ước cả năm có 31.892 doanh nghiệp thành lập mới với 322.881 tỷ đồng vốn đăng ký. Sự khác biệt phản ánh thời điểm chốt và phạm vi tổng hợp khác nhau nên bài viết sử dụng từng số liệu theo đúng nguồn, không hợp nhất cơ học (Thống kê thành phố Hà Nội, 2025a; Trung tâm Xúc tiến đầu tư, thương mại, du lịch Hà Nội, 2024). Năm 2025, Thành phố cấp đăng ký cho 32,8 nghìn doanh nghiệp thành lập mới với 427,4 nghìn tỷ đồng vốn đăng ký, đồng thời có 11,1 nghìn doanh nghiệp hoạt động trở lại, tuy nhiên, 27,3 nghìn doanh nghiệp tạm ngừng và 11,1 nghìn doanh nghiệp giải thể cho thấy, quá trình mở rộng đi kèm thanh lọc mạnh, qua đó, phản ánh biên an toàn tài chính của một bộ phận doanh nghiệp còn mỏng (Sở Tài chính Hà Nội, 2026).
Trong bối cảnh đó, khả năng tiếp cận tài chính vẫn là nút thắt có tính cấu trúc. Ở phạm vi cả nước, năm 2024, dư nợ tín dụng dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa chỉ chiếm gần 17,6%; cơ quan quản lý nhận định phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa có quy mô nhỏ, tập trung nhiều trong thương mại – dịch vụ và còn hạn chế về đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và quản trị (Bộ Tài chính, 2025). Mặc dù đây không phải số liệu riêng của Hà Nội, chỉ báo này có ý nghĩa tham chiếu đối với địa phương có doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tỷ trọng áp đảo trong cộng đồng doanh nghiệp. Sự phụ thuộc vào vốn tự có, tín dụng ngắn hạn và tài sản bảo đảm làm giảm khả năng đầu tư vào phần mềm, dữ liệu, thương hiệu và đổi mới quy trình, tức những tài sản vô hình ngày càng quyết định năng suất của dịch vụ hiện đại.
4.3. Hiệu suất và khả năng sinh lời của vốn
Bằng chứng trực tiếp đáng chú ý nhất từ Sách trắng doanh nghiệp Hà Nội năm 2024 cho thấy, năm 2023, bình quân một đồng vốn của doanh nghiệp đang hoạt động có kết quả sản xuất – kinh doanh tạo ra 0,57 đồng doanh thu thuần và 0,021 đồng lợi nhuận. So với năm 2022, hiệu quả sử dụng vốn xét theo doanh thu/vốn giảm 4,81% và xét theo lợi nhuận/vốn giảm 21,99%. Kết quả này có ý nghĩa đáng chú ý về phương diện diễn giải, bởi năm 2023 tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng 9,9%, trong khi hiệu quả vốn bình quân của khu vực doanh nghiệp lại giảm. Như vậy, tăng trưởng của thị trường đầu ra không tự động chuyển thành sự gia tăng hiệu quả sử dụng vốn (Thống kê thành phố Hà Nội, 2024b).
Có thể lý giải sự lệch pha trên bằng cơ chế tài chính. Trong giai đoạn phục hồi, doanh nghiệp phải tái lập hàng tồn kho, tăng chi phí marketing, tuyển dụng lao động, khôi phục mạng lưới cung ứng và đầu tư số. Nếu vốn đầu tư tăng nhanh hơn doanh thu hoặc chi phí đầu vào, lãi vay, thuê mặt bằng và logistics tăng nhanh hơn lợi nhuận gộp, các tỷ lệ doanh thu/vốn và lợi nhuận/vốn sẽ giảm. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa thương mại – dịch vụ, hiện tượng này dễ xảy ra do sức mặc cả thấp, khả năng chuyển chi phí sang giá bán hạn chế và ít nguồn vốn dài hạn để hấp thụ giai đoạn đầu tư chuyển đổi.
Số liệu tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu cũng củng cố nhận định về áp lực sinh lời. Năm 2023, tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu thuần của toàn bộ doanh nghiệp Hà Nội là 3,70%, giảm từ 4,51% năm 2022; riêng doanh nghiệp ngoài nhà nước đạt 1,93%, giảm từ 3,36%. Doanh nghiệp nhỏ và vừa không đồng nhất với doanh nghiệp ngoài nhà nước, nhưng phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa thuộc khu vực này, nên xu hướng giảm biên lợi nhuận là một tín hiệu cần lưu ý. Trong bối cảnh đó, mục tiêu quản trị không thể chỉ là tăng doanh số mà phải kiểm soát tốc độ quay vòng vốn, biên lợi nhuận và chi phí tài trợ.
Đến năm 2024 – 2025, các chỉ báo đầu ra cho thấy, điều kiện khai thác vốn thuận lợi hơn. Năm 2024, bán buôn bán lẻ tăng 8,58%; năm 2025, tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ tăng 12,7%. Hoạt động thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và bán hàng đa kênh mở rộng; trong dịp Tết 2025, tại một số đơn vị phân phối lớn doanh thu trực tuyến chiếm khoảng 25% tổng doanh thu, số đơn hàng tăng 15 – 20% và thanh toán không dùng tiền mặt chiếm tỷ trọng cao. Những thay đổi này có tiềm năng rút ngắn chu kỳ tiền mặt, giảm chi phí giao dịch và tăng doanh thu trên một đơn vị tài sản vật chất. Tuy nhiên, do chưa có bộ số liệu hiệu quả vốn năm 2024 – 2025 phân tổ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa thương mại – dịch vụ, nghiên cứu chỉ kết luận đây là điều kiện thuận lợi chứ không khẳng định tỷ suất hiệu quả vốn đã tăng tương ứng (Thống kê thành phố Hà Nội, 2025c).
Bảng 2. Một số chỉ tiêu phản ánh hiệu quả sử dụng vốn của doanh nghiệp Hà Nội
| Chỉ tiêu | Năm 2022 | Năm 2023 | Diễn giải |
| Doanh thu thuần/vốn bình quân | ≈0,599* | 0,57 | Năm 2023 giảm 4,81% so với 2022. |
| Lợi nhuận/vốn bình quân | ≈0,0269* | 0,021 | Năm 2023 giảm 21,99% so với 2022 |
| Lợi nhuận/doanh thu thuần – toàn bộ doanh nghiệp (%) | 4,51 | 3,70 | Biên lợi nhuận bình quân suy giảm |
| Lợi nhuận/doanh thu thuần – doanh nghiệp ngoài nhà nước (%) | 3,36 | 1,93 | Áp lực sinh lời rõ hơn ở khu vực ngoài nhà nước |
Bổ sung cho các chỉ tiêu hiệu quả ở cấp doanh nghiệp, hệ số ICOR cung cấp một góc nhìn vĩ mô về chất lượng chuyển hóa vốn đầu tư thành tăng trưởng của Hà Nội. Theo Sách trắng doanh nghiệp Hà Nội năm 2024, vốn đầu tư phát triển toàn xã hội của Hà Nội giai đoạn 2021 đến 9 tháng năm 2024 đạt khoảng 1,71 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 33,8% GRDP; ICOR bình quân ba năm 2021-2023 theo giá hiện hành là 4,91, cao hơn mức 4,38 của cả nước. Điều này cho thấy, để tạo thêm một đơn vị GRDP, Hà Nội cần lượng vốn tăng thêm tương đối lớn hơn mức bình quân chung, qua đó củng cố nhận định rằng quy mô đầu tư và thị trường tăng nhanh nhưng chất lượng chuyển hóa vốn thành kết quả đầu ra vẫn còn dư địa cải thiện (Thống kê thành phố Hà Nội, 2024b).
Diễn biến 2024 – 2025 tiếp tục đặt ra yêu cầu nâng năng suất vốn khi tổng vốn đầu tư phát triển trên địa bàn năm 2024 đạt 548,7 nghìn tỷ đồng, tăng 10,5%, trong khi GRDP tăng 6,52%; năm 2025 vốn đầu tư phát triển đạt 594,7 nghìn tỷ đồng, tăng 11,4%. Do khác biệt về thời điểm chốt và phương pháp tổng hợp giữa báo cáo nhanh và niên giám, bài viết không tự tính chuỗi ICOR 2024-2025 mà sử dụng mức ICOR 4,91 đã được cơ quan thống kê công bố làm mốc chính thức. Đồng thời, ICOR cấp Thành phố không được đồng nhất với ICOR của doanh nghiệp thương mại – dịch vụ; giá trị của chỉ tiêu nằm ở việc cho thấy, bối cảnh chung đòi hỏi khu vực doanh nghiệp phải rút ngắn chu kỳ vốn lưu động, lựa chọn đầu tư có suất sinh lợi phù hợp và tăng doanh thu trên một đơn vị tài sản (Thống kê thành phố Hà Nội, 2025a, 2025b, 2026).
Bảng 3. Một số chỉ báo ICOR và vốn đầu tư phát triển của Hà Nội
| Chỉ tiêu | Hà Nội | Cả nước/so sánh | Hàm ý đánh giá |
| Tỷ lệ vốn đầu tư phát triển toàn xã hội/GRDP, 2021-9 tháng 2024 | Khoảng 33,8% | Nguồn công bố cho biết cao hơn chỉ tiêu của cả nước | Cường độ huy động vốn của Hà Nội ở mức cao |
| ICOR bình quân 2021-2023 (giá hiện hành) | 4,91 | 4,38 | Hà Nội cần nhiều vốn tăng thêm hơn để tạo một đơn vị tăng trưởng so với bình quân cả nước |
| Vốn đầu tư phát triển năm 2024 | 548,7 nghìn tỷ đồng; +10,5% | GRDP Hà Nội +6,52% | Quy mô vốn tăng nhanh, yêu cầu cải thiện năng suất vốn |
| Vốn đầu tư phát triển năm 2025 | 594,7 nghìn tỷ đồng; +11,4% | – | Tiếp tục mở rộng đầu tư; cần theo dõi hiệu quả chuyển hóa vốn trong các năm sau |
4.4. Những kết quả chủ yếu
Kết quả nổi bật trước hết là điều kiện khai thác vốn theo chiều thị trường được cải thiện rõ rệt sau cú sốc năm 2021. Quy mô bán lẻ và dịch vụ tăng liên tục trong giai đoạn 2022 – 2025 đã tạo cơ sở để hàng hóa và dịch vụ luân chuyển nhanh hơn, công suất kinh doanh được phục hồi và cơ hội tạo doanh thu trên nền tài sản hiện có được mở rộng. Cùng với đó, việc sử dụng website, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, giao hàng và thanh toán điện tử ngày càng phổ biến đã tạo khả năng giảm chi phí giao dịch, tối ưu tồn kho và rút ngắn thời gian thu tiền. Tuy nhiên, kết quả này cần được hiểu là sự cải thiện về điều kiện và năng lực khai thác vốn, bởi dữ liệu năm 2023 vẫn cho thấy, doanh thu/vốn và lợi nhuận/vốn bình quân của khu vực doanh nghiệp suy giảm, do vậy, chưa có căn cứ để khẳng định hiệu quả vốn của doanh nghiệp đã tăng đồng đều.
Bên cạnh sự phục hồi của thị trường, nền tảng thể chế và nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp được củng cố. Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017, Nghị định số 80/2021/NĐ-CP và Đề án hỗ trợ doanh nghiệp Hà Nội giai đoạn 2026 – 2030 tạo khuôn khổ cho hỗ trợ tín dụng, tư vấn, công nghệ, nhân lực và tham gia chuỗi giá trị; riêng Đề án của Hà Nội đặt mục tiêu hỗ trợ trực tiếp tối thiểu 5.000 doanh nghiệp, đào tạo tối thiểu 15.000 người và 1.000 CEO mỗi năm (UBND thành phố Hà Nội, 2025). Đồng thời, vốn đầu tư thực hiện của khu vực ngoài nhà nước năm 2024 đạt 302 nghìn tỷ đồng, chiếm 56,5% tổng vốn đầu tư thực hiện cho thấy, vai trò ngày càng lớn của nguồn lực tư nhân. Dù các chỉ tiêu này không đồng nhất với vốn của doanh nghiệp thương mại – dịch vụ, chúng tạo nền tảng thuận lợi hơn cho việc mở rộng kênh tài trợ, liên kết và đầu tư của khu vực doanh nghiệp.
4.5. Hạn chế và nguyên nhân
Hạn chế cốt lõi là hiệu quả sử dụng vốn chưa ổn định và chưa theo kịp tốc độ mở rộng của thị trường. Năm 2023, cả doanh thu/vốn và lợi nhuận/vốn của doanh nghiệp Hà Nội đều giảm so với năm 2022, trong khi ICOR bình quân 2021 – 2023 của thành phố ở mức 4,91, cao hơn mức 4,38 của cả nước. Hai nhóm chỉ tiêu được xác lập ở cấp độ khác nhau nhưng cùng cho thấy, yêu cầu nâng chất lượng phân bổ và năng suất vốn. Đối với doanh nghiệp thương mại – dịch vụ, rủi ro hiệu quả thấp thường tập trung ở hàng tồn kho, khoản phải thu, mặt bằng và các khoản đầu tư số chưa đạt quy mô đủ lớn để tạo năng suất.
Đồng thời, cấu trúc vốn và quản trị vốn lưu động của một bộ phận doanh nghiệp còn thiếu cân đối. Khả năng tiếp cận vốn trung và dài hạn hạn chế khiến doanh nghiệp dễ sử dụng nguồn ngắn hạn cho cả nhu cầu vận hành và đầu tư; trong khi đó, quản trị dòng tiền, phân loại tồn kho, kiểm soát công nợ và thiết lập ngưỡng thanh khoản chưa được chuẩn hóa. Khi doanh số tăng nhanh, lượng tồn kho và khoản phải thu có thể tăng nhanh hơn dòng tiền, làm phát sinh trạng thái tăng trưởng nhưng thiếu tiền. Hạn chế này càng rõ trong doanh nghiệp dịch vụ có tỷ trọng tài sản vô hình lớn nhưng tín dụng vẫn phụ thuộc đáng kể vào tài sản bảo đảm.
Ngoài ra, hiệu quả đầu tư công nghệ và mức độ liên kết chuỗi chưa đồng đều. Việc tham gia các kênh số tương đối phổ biến nhưng tích hợp dữ liệu bán hàng, tồn kho, kế toán, khách hàng và dòng tiền còn hạn chế, làm cho chi phí số hóa chưa chuyển hóa đầy đủ thành năng suất vốn. Vì vậy, thương lượng thấp với nhà cung cấp, chủ mặt bằng, nền tảng trung gian và khách hàng lớn cũng khiến doanh nghiệp phải duy trì tồn kho an toàn cao hoặc chấp nhận kỳ thanh toán bất lợi. Những hạn chế này bắt nguồn từ quy mô nhỏ, năng lực quản trị tài chính còn thiên về kinh nghiệm, hệ thống kế toán chủ yếu phục vụ tuân thủ, sức ép chi phí logistics và mặt bằng của một đô thị lớn, dữ liệu tín dụng còn phân tán và cơ chế hỗ trợ chưa hoàn toàn dựa trên kết quả đầu ra; đồng thời, thiếu dữ liệu thống kê phân tổ sâu làm giảm khả năng thiết kế chính sách theo từng nhóm ngành và quy mô.
5. Giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư
Thứ nhất, Hà Nội cần chuyển trọng tâm hỗ trợ từ mở rộng quy mô vốn sang nâng năng suất của vốn; đồng thời, yêu cầu doanh nghiệp chuyển từ tư duy “tìm thêm vốn” sang quản trị hiệu quả từng đồng vốn. Trên cơ sở Đề án hỗ trợ doanh nghiệp giai đoạn 2026 – 2030, thành phố nên chuẩn hóa một bộ chỉ tiêu quản trị tối thiểu gồm doanh thu/vốn, lợi nhuận/vốn, vòng quay tồn kho, số ngày phải thu, chu kỳ chuyển đổi tiền mặt và dòng tiền từ hoạt động kinh doanh để tích hợp vào các chương trình tư vấn, đào tạo CEO và hỗ trợ chuyển đổi số. Với đặc thù Hà Nội có mật độ thương mại cao, chi phí mặt bằng lớn và sức ép cạnh tranh mạnh, việc theo dõi các chỉ tiêu này theo tháng hoặc quý sẽ giúp doanh nghiệp phát hiện sớm vốn bị ứ đọng và hạn chế tình trạng tăng doanh số nhưng suy giảm thanh khoản.
Thứ hai, cần hình thành cơ chế tài chính phù hợp hơn với cấu trúc tài sản của doanh nghiệp thương mại – dịch vụ Hà Nội. Sở Tài chính, các tổ chức tín dụng, hiệp hội doanh nghiệp và các nền tảng thanh toán nên thúc đẩy chấm điểm tín dụng dựa trên dòng tiền qua tài khoản, hóa đơn điện tử, dữ liệu bán hàng và hợp đồng, qua đó, giảm phụ thuộc vào bất động sản thế chấp. Đối với doanh nghiệp tham gia chuỗi phân phối, du lịch, logistics, ăn uống và dịch vụ B2B, thành phố nên ưu tiên kết nối các mô hình tài trợ dựa trên đơn hàng, khoản phải thu và hóa đơn; các cơ chế bảo lãnh hoặc hỗ trợ chi phí vốn cần gắn với tiêu chí đầu ra như rút ngắn chu kỳ vốn lưu động, tăng năng suất hoặc nâng tỷ lệ giao dịch số, thay vì phân bổ dàn trải.
Thứ ba, chuyển đổi số cần được thiết kế trực tiếp như một công cụ nâng cao hiệu quả vốn. Thay vì hỗ trợ doanh nghiệp mua các phần mềm rời rạc, Hà Nội nên khuyến khích các gói giải pháp có khả năng liên thông bán hàng – tồn kho – hóa đơn – kế toán – ngân hàng và dữ liệu khách hàng. Đối với các cụm thương mại, chợ, tuyến phố kinh doanh, trung tâm dịch vụ và hệ sinh thái du lịch của Thủ đô, việc chuẩn hóa dữ liệu giao dịch và thanh toán không dùng tiền mặt vừa giúp doanh nghiệp dự báo nhu cầu, giảm tồn kho, rút ngắn thời gian thu tiền, vừa tạo lịch sử dòng tiền có thể sử dụng trong tiếp cận tín dụng. Hiệu quả của hỗ trợ số hóa cần được đánh giá bằng mức giảm chi phí giao dịch và thời gian luân chuyển vốn, không chỉ bằng số lượng doanh nghiệp cài đặt công nghệ.
Thứ tư, cần khai thác lợi thế thị trường lớn của Hà Nội để tăng liên kết chuỗi và giảm chi phí vốn bị chiếm dụng. Thành phố có thể tổ chức các chương trình kết nối theo nhóm ngành giữa doanh nghiệp với hệ thống bán lẻ hiện đại, doanh nghiệp du lịch, logistics, doanh nghiệp FDI và các đơn vị mua sắm lớn, trong đó doanh nghiệp đầu chuỗi công bố tiêu chuẩn mua hàng, kế hoạch nhu cầu và điều kiện thanh toán. Song song với đó, việc phát triển điểm trung chuyển, giao nhận thông minh, hạ tầng logistics đô thị và minh bạch thông tin mặt bằng kinh doanh cần được xem là giải pháp tài chính gián tiếp, bởi giảm thời gian giao hàng, chi phí kho bãi và vốn nằm chờ sẽ trực tiếp cải thiện vòng quay vốn của doanh nghiệp.
Thứ năm, Hà Nội cần xây dựng cơ chế quản lý dựa trên dữ liệu để theo dõi hiệu quả vốn theo ngành và quy mô doanh nghiệp. Sở Tài chính phối hợp với cơ quan thống kê và các đơn vị liên quan nên hình thành bộ dữ liệu định kỳ về vốn bình quân, doanh thu/vốn, lợi nhuận/vốn, ROA, ROE, tỷ lệ nợ, khả năng thanh toán và mức độ tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp, trước mắt ưu tiên các nhóm bán buôn – bán lẻ, lưu trú – ăn uống, du lịch, vận tải – logistics và dịch vụ hỗ trợ. Việc theo dõi đồng thời các chỉ tiêu doanh nghiệp với ICOR cấp Thành phố sẽ giúp phân biệt rõ hiệu quả vĩ mô và vi mô, nhận diện nhóm doanh nghiệp suy giảm năng suất vốn và đánh giá chính xác hơn tác động của các chương trình hỗ trợ; qua đó, nguồn lực ngân sách của Thành phố có thể tập trung vào những doanh nghiệp và mô hình có khả năng tạo giá trị gia tăng cao, thay vì hỗ trợ theo số lượng đơn thuần.
6. Kết luận
Giai đoạn 2021 – 2025 cho thấy, thị trường thương mại – dịch vụ Hà Nội phục hồi mạnh, tạo điều kiện cải thiện khả năng khai thác vốn của doanh nghiệp. Tuy nhiên, sự mở rộng đầu ra chưa đồng nghĩa với nâng cao hiệu quả vốn, khi năm 2023 doanh thu/vốn và lợi nhuận/vốn bình quân của doanh nghiệp đều giảm, trong khi ICOR bình quân Hà Nội giai đoạn 2021-2023 ở mức 4,91. Vì vậy, trọng tâm chính sách cần chuyển từ mở rộng nguồn vốn sang nâng năng suất, tốc độ luân chuyển và chất lượng phân bổ vốn. Đối với Hà Nội, sự kết hợp giữa quản trị tài chính doanh nghiệp, tín dụng dựa trên dữ liệu, chuyển đổi số tích hợp, liên kết chuỗi, giảm chi phí logistics và hệ thống thống kê theo dõi hiệu quả sẽ là nền tảng để nâng sức cạnh tranh và tính bền vững của doanh nghiệp thương mại – dịch vụ.
Tài liệu tham khảo:
Beck, T., & Demirgüç-Kunt, A. (2006). Small and medium-size enterprises: Access to finance as a growth constraint. Journal of Banking & Finance, 30(11), 2931–2943.
Brigham, E. F., & Houston, J. F. (2022). Fundamentals of financial management (16th ed.). Cengage.
Chính phủ (2021). Nghị định số 80/2021/NĐ-CP ngày 26/8/2021 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Quốc hội (2017). Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017.
Sở Tài chính Hà Nội (2026). Tình hình phát triển kinh tế – xã hội tháng 12 năm 2025 của thành phố Hà Nội.
Thống kê thành phố Hà Nội (2022). Niên giám thống kê thành phố Hà Nội năm 2021.
Thống kê thành phố Hà Nội (2023). Niên giám thống kê thành phố Hà Nội năm 2022.
Thống kê thành phố Hà Nội (2024a). Niên giám thống kê điện tử thành phố Hà Nội năm 2023.
Thống kê thành phố Hà Nội (2024b). Sách trắng doanh nghiệp Hà Nội năm 2024.
Thống kê thành phố Hà Nội (2025a). Niên giám thống kê điện tử thành phố Hà Nội năm 2024.
Thống kê thành phố Hà Nội (2025b). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2024.
Thống kê thành phố Hà Nội (2025c). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội thành phố Hà Nội tháng 3 và quý I năm 2025.
Thống kê thành phố Hà Nội (2026). Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2025.
Trung tâm Xúc tiến đầu tư, thương mại, du lịch Hà Nội (2024). Hà Nội: Kết quả thực hiện Nghị quyết 58/NQ-CP của Chính phủ về một số chính sách, giải pháp trọng tâm hỗ trợ doanh nghiệp chủ động thích ứng, phục hồi nhanh và phát triển bền vững đến năm 2025.
Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội. (2025). Quyết định số 5418/QĐ-UBND ngày 01/11/2025 phê duyệt Đề án Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2026-2030.



