Linkages between FDI and domestic enterprises in Vietnam’s manufacturing sector – some policy implications
TS. Vũ Thị Thanh Huyền
Trường Đại học Thương mại
Thanhhuyenvu86@tmu.edu.vn
(Quanlynhanuoc.vn) – Trong tiến trình hội nhập quốc tế, công nghiệp chế biến, chế tạo ngày càng khẳng định vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế và xuất khẩu của Việt Nam. Cùng với quá trình mở cửa và thu hút đầu tư nước ngoài, ngành đã mở rộng quy mô sản xuất, tăng cường năng lực xuất khẩu và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực, toàn cầu. Tuy nhiên, ngành vẫn còn đứng trước một số thách thức, như giá trị gia tăng tạo ra trong nước chưa cao, mức độ phụ thuộc vào xuất khẩu còn lớn; đặc biệt, mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa chưa chặt chẽ, khiến hiệu quả lan tỏa còn hạn chế. Trên cơ sở đó, bài viết phân tích thực trạng liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, làm rõ những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân. Từ đó, một số hàm ý chính sách được đề xuất nhằm nâng cao chất lượng liên kết, tăng cường năng lực sản xuất và khả năng tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp nội địa.
Từ khóa: Liên kết ngược; liên kết xuôi; doanh nghiệp FDI; doanh nghiệp trong nước.
Abstract: In the process of international integration, the manufacturing industry has increasingly affirmed its important role in Vietnam’s economic growth and exports. Along with economic openness and the attraction of foreign investment, the industry has expanded its production scale, strengthened its export capacity, and gradually deepened its participation in regional and global value chains. However, the industry still faces several challenges, including low domestic value added, a high dependence on exports, and, in particular, weak linkages between foreign-invested enterprises (FDI enterprises) and domestic enterprises, which have limited spillover effects. On this basis, the article analyses the current state of linkages between FDI enterprises and domestic enterprises in the manufacturing industry, clarifying the achievements, limitations, and underlying causes. It also proposes several policy implications to improve the quality of these linkages, strengthen production capacity, and enhance the participation of domestic enterprises in value chains.
Keywords: Backward linkages; forward linkages; FDI firms; domestic firms.
1. Đặt vấn đề
Những năm gần đây, công nghiệp chế biến, chế tạo được xác định là một trong những ngành giữ vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam, đóng góp lớn vào kim ngạch xuất khẩu và thu hút vốn FDI. Theo các lý thuyết về lan tỏa công nghệ, sự hiện diện của các tập đoàn đa quốc gia (MNCs) được kỳ vọng tạo ra tác động tích cực đối với doanh nghiệp nội địa thông qua các mối liên kết xuôi và liên kết ngược góp phần nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP). Tuy nhiên, sự tăng trưởng về quy mô xuất khẩu của ngành chưa đi đôi với sự phát triển tương xứng giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa. Đặc biệt, doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước vẫn gặp nhiều hạn chế trong việc tham gia mạng lưới sản xuất và cung ứng của doanh nghiệp FDI (Bộ Công Thương, 2019; Mai, 2025).
Nghiên cứu của Newman, Rand, Talbot và Tarp (2014) cho thấy, doanh nghiệp trong nước nhận được tác động lan tỏa về năng suất thông qua liên kết xuôi từ các nhà cung cấp đầu vào nước ngoài đến doanh nghiệp sử dụng đầu vào trong nước nhiều hơn so với tác động thông qua liên kết ngược từ khách hàng nước ngoài đến các nhà sản xuất đầu vào trong nước. Kết quả này gợi mở vai trò của các mối liên kết trong việc nâng cao năng suất của doanh nghiệp nội địa, đồng thời cần quan tâm hơn đến khả năng tham gia của doanh nghiệp trong nước vào mạng lưới cung ứng của doanh nghiệp FDI.
Vì vậy, việc nhận diện những hạn chế và nguyên nhân trong liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa ngành công nghiệp chế biến, chế tạo có ý nghĩa thiết thực. Bài viết phân tích thực trạng, làm rõ những vấn đề đặt ra và đề xuất một số hàm ý chính sách nhằm nâng cao chất lượng liên kết giữa hai khu vực doanh nghiệp, góp phần tăng cường năng lực sản xuất và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa; đồng thời, nâng cao giá trị gia tăng trong nước của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.
2. Phương pháp nghiên cứu
Các phương pháp nghiên cứu được lựa chọn phù hợp với mục tiêu và nội dung nghiên cứu của bài viết. Để làm rõ thực trạng liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tại Việt Nam, bài viết kết hợp một số phương pháp nghiên cứu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích dữ liệu thực tiễn và luận giải những vấn đề đặt ra. Cụ thể, các phương pháp được sử dụng gồm:
(1) Phương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu. Thông qua tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan, tác giả hệ thống hóa cơ sở lý luận về liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa; làm rõ vai trò của liên kết xuôi, liên kết ngược và tác động lan tỏa đối với năng lực sản xuất, năng suất và khả năng tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp trong nước.
(2) Phương pháp thống kê, so sánh và đối chiếu. Phương pháp này sử dụng để thu thập, xử lý và phân tích các số liệu về tình hình phát triển ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, hoạt động của khu vực doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa cũng như thực trạng các mối liên kết giữa hai khu vực doanh nghiệp. Nguồn dữ liệu được khai thác từ Cục Thống kê, các báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và các cơ quan, tổ chức có liên quan. Trên cơ sở đó, tác giả tiến hành so sánh, đối chiếu các số liệu theo thời gian và giữa các nhóm doanh nghiệp nhằm nhận diện xu hướng, mức độ và những hạn chế trong các mối liên kết.
(3) Phương pháp phân tích, suy luận. Đây là phương pháp được sử dụng để luận giải các kết quả nghiên cứu, nhận diện những vấn đề còn tồn tại và nguyên nhân của những hạn chế trong liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa. Trên cơ sở phân tích, bài viết đề xuất các hàm ý chính sách nhằm nâng cao chất lượng liên kết, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, phát triển mạng lưới nhà cung ứng trong nước và tăng cường năng lực tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp nội địa trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo.
3. Tổng quan một số nghiên cứu về vai trò của liên kết đối với sự phát triển của ngành chế biến, chế tạo
Nghiên cứu về vai trò của dòng vốn FDI và tác động của việc tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế. Nghiên cứu tại Litva cho thấy, FDI có thể tạo ra tác động lan tỏa tích cực đến năng suất của doanh nghiệp nội địa thông qua mối liên kết với các nhà cung cấp đầu vào trong nước (Smarzynska Javorcik, 2004). Doanh nghiệp FDI trong các ngành sử dụng đầu vào có thể tạo ra tác động lan tỏa tích cực đến năng suất của doanh nghiệp nội địa thuộc các ngành cung cấp đầu vào. Thông qua các mối liên kết trong chuỗi cung ứng dọc, doanh nghiệp FDI có thể chuyển giao công nghệ và kinh nghiệm sản xuất cho các doanh nghiệp này (Blalock & Gertler, 2002). Đặc biệt, liên kết ngược giữa chi nhánh của doanh nghiệp FDI và các nhà cung cấp trong nước được xác định là một trong những kênh chủ yếu truyền dẫn tác động lan tỏa về năng suất tại các nền kinh tế đang phát triển và mới nổi (Jordaan & cộng sự, 2020).
Ngoài ra, hiệu quả lan tỏa từ FDI không chỉ phụ thuộc vào hình thức liên kết mà còn chịu ảnh hưởng của lộ trình tiếp nhận vốn đầu tư và năng lực hấp thụ của nền kinh tế. Vì vậy, việc tiếp nhận FDI theo lộ trình phù hợp có thể tạo điều kiện để các khoản đầu tư ban đầu phát huy hiệu ứng lan tỏa, đồng thời giúp nền kinh tế nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ và vốn từ các dự án tiếp theo. Nghiên cứu tại Trung Quốc cũng cho thấy, liên kết ngược là kênh quan trọng thúc đẩy lan tỏa công nghệ đến doanh nghiệp nội địa trong dài hạn; liên kết xuôi có tác động tích cực đến tăng trưởng năng suất của các doanh nghiệp sản xuất trong nước (Li & Tanna, 2018).
Tại Việt Nam, một số nghiên cứu đã tập trung phân tích tác động lan tỏa của FDI thông qua các mối liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa. Kết quả nghiên cứu cho thấy, doanh nghiệp trong nước nhận được tác động lan tỏa về năng suất thông qua liên kết xuôi (từ nhà cung cấp đầu vào nước ngoài đến doanh nghiệp sử dụng đầu vào trong nước) lớn hơn so với liên kết ngược (từ khách hàng nước ngoài đến nhà sản xuất đầu vào trong nước). Theo đó, tác động lan tỏa từ các ngành cung cấp đầu vào có sự tham gia của nhà đầu tư nước ngoài thông qua hình thức liên doanh; trong khi đó, doanh nghiệp thuộc các ngành sử dụng đầu vào có thể tiếp nhận chuyển giao công nghệ trực tiếp từ doanh nghiệp FDI 100% vốn nước ngoài hoạt động trong các ngành cung cấp đầu vào (Newman & cộng sự, 2014).
Ở một khía cạnh khác, tác động lan tỏa thông qua liên kết ngược cần được xem xét trong mối quan hệ với cạnh tranh từ hàng hóa trung gian nhập khẩu và hoạt động đổi mới công nghệ của doanh nghiệp nội địa. Doanh nghiệp trong nước có thể tiếp nhận tác động lan tỏa công nghệ thông qua liên kết dọc với doanh nghiệp nước ngoài nhưng sự hiện diện của các doanh nghiệp nước ngoài trong cùng ngành cũng có thể ảnh hưởng tiêu cực đến năng suất của doanh nghiệp nội địa (Le & Pomfret, 2011). Điều này cho thấy, doanh nghiệp nội địa vừa có cơ hội tiếp nhận công nghệ thông qua liên kết sản xuất, vừa phải đối mặt với áp lực cạnh tranh từ doanh nghiệp nước ngoài. Vì vậy, tác động của FDI không hoàn toàn mang tính tích cực mà còn phụ thuộc vào khả năng tiếp nhận công nghệ, khai thác cơ hội hợp tác và ứng phó với áp lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước.
Ngoài hình thức liên kết, năng lực nội tại của doanh nghiệp trong nước cũng là yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả lan tỏa từ FDI. Các tác động lan tỏa từ doanh nghiệp FDI thông qua liên kết ngang và liên kết ngược có thể mang tính tiêu cực; tuy nhiên, năng lực của doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước, đặc biệt là chất lượng nguồn nhân lực, có thể góp phần hạn chế những tác động bất lợi này (To Trung Thanh & Nguyen Quynh Trang, 2025). Như vậy, hiệu quả lan tỏa từ FDI không chỉ phụ thuộc vào mức độ và hình thức liên kết giữa các doanh nghiệp mà còn chịu tác động từ khả năng tiếp nhận và khai thác các lợi ích lan tỏa của doanh nghiệp nội địa.
Từ những phân tích trên, có thể thấy các nghiên cứu trong và ngoài nước đã làm rõ vai trò của liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa đối với quá trình chuyển giao công nghệ, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp tại nước tiếp nhận đầu tư. Tuy nhiên, hiệu quả của các mối liên kết không đồng nhất mà phụ thuộc vào hình thức liên kết, đặc điểm ngành và năng lực của doanh nghiệp nội địa. Bên cạnh những tác động tích cực, FDI cũng có thể tạo ra những ảnh hưởng bất lợi đối với doanh nghiệp trong nước, nhất là khi năng lực tham gia chuỗi cung ứng và khả năng tiếp nhận công nghệ còn hạn chế. Các kết quả nghiên cứu trên gợi mở hướng phân tích thực trạng liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tại Việt Nam, đồng thời cung cấp luận cứ cho việc đề xuất các hàm ý chính sách phù hợp.
4. Thực trạng liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa ngành công nghiệp chế biến, chế tạo
4.1. Khái quát về ngành chế biến, chế tạo tại Việt Nam
Trong những năm trở gần đây, công nghiệp chế biến, chế tạo luôn giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, xuất khẩu và thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Trong giai đoạn 2015 – 2024, tốc độ tăng trưởng bình quân hằng năm của ngành đạt 8,6%, cao hơn mức tăng trưởng GDP bình quân hằng năm của cả nước 6,15% (Cục thống kê, 2026). Kết quả này cho thấy, công nghiệp chế biến, chế tạo là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển công nghiệp của Việt Nam.
Hình 1: Tốc độ tăng trưởng của GDP và các ngành kinh tế Việt Nam giai đoạn 2015 – 2024

Nguồn: Cục Thống kê, 2026.
Về thu hút FDI và hoạt động xuất, nhập khẩu, công nghiệp chế biến, chế tạo là ngành thu hút tỷ trọng lớn nhất vốn FDI và đóng góp chủ yếu vào kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Đây cũng là lĩnh vực chiếm tỷ trọng lớn trong vốn đăng ký ở cả ba hình thức: (1) Đầu tư mới; (2) Điều chỉnh vốn; (3) Góp vốn, mua cổ phần. Năm 2024, vốn FDI đăng ký đạt 25,58 tỷ USD, chiếm 66,9% tổng vốn FDI đăng ký tại Việt Nam và tăng 1,1% so với năm 2023 (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2025).
Không chỉ thu hút phần lớn vốn FDI, công nghiệp chế biến, chế tạo còn đóng góp đáng kể vào hoạt động xuất khẩu của Việt Nam, với các nhóm hàng xuất khẩu chủ lực như: hàng điện tử, máy tính và linh kiện; điện thoại các loại và linh kiện; giày dép; hàng dệt may và nguyên phụ liệu dệt may. Tuy nhiên, sản xuất của ngành vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguyên liệu, linh kiện và hàng hóa trung gian nhập khẩu. Thực tế này đặt ra yêu cầu tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước, nhất là doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, nhằm nâng cao năng lực cung ứng đầu vào và gia tăng giá trị nội địa.
Xét về mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, khu vực doanh nghiệp FDI giữ vai trò chủ đạo trong xuất khẩu của Việt Nam, chiếm khoảng 73% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong khi đó, tỷ lệ doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu giảm từ 35% năm 2009 xuống còn 18% năm 2023 (WB, 2024). Những số liệu này cho thấy, mặc dù Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào thương mại quốc tế, mức độ kết nối của doanh nghiệp trong nước với các chuỗi giá trị toàn cầu vẫn còn hạn chế.
Bên cạnh mức độ tham gia chuỗi giá trị, năng lực nội tại của doanh nghiệp trong nước cũng là yếu tố ảnh hưởng đến khả năng kết nối với các chuỗi cung ứng. Theo World Bank, khoảng 98% doanh nghiệp thuộc khu vực tư nhân trong nước là hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp quy mô nhỏ, hoạt động phi chính thức; chỉ khoảng 17% doanh nghiệp hoàn toàn thuộc sở hữu trong nước có tham gia xuất khẩu. Đồng thời, năng suất của nhóm doanh nghiệp này thấp hơn đáng kể so với doanh nghiệp quy mô lớn, doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp FDI (WB, 2025).
4.2. Liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa
Về liên kết xuôi, số liệu khảo sát PCI-FDI cho thấy, tỷ lệ doanh nghiệp FDI có khách hàng là doanh nghiệp tư nhân Việt Nam tăng từ 46,3% năm 2023 lên 55% năm 2024, tương ứng tăng 8,7 điểm phần trăm. Tương tự, tỷ lệ doanh nghiệp FDI có khách hàng là doanh nghiệp nhà nước tăng từ 7,4% lên 18%; tỷ lệ có khách hàng là cơ quan nhà nước tăng từ 3,3% lên 13,7%. Đối với nhóm khách hàng cá nhân Việt Nam, tỷ lệ doanh nghiệp FDI có khách hàng thuộc nhóm này cũng tăng từ 23% năm 2023 lên 38,6% năm 2024 (VCCI, 2025).
Những số liệu trên cho thấy, tỷ lệ doanh nghiệp FDI có khách hàng trong nước có xu hướng tăng trong năm 2024, tuy nhiên, tỷ lệ doanh nghiệp FDI có khách hàng là cá nhân hoặc cơ quan nhà nước không phản ánh trực tiếp quan hệ liên kết sản xuất giữa hai khu vực doanh nghiệp. Do đó, khi đánh giá liên kết xuôi, cần tập trung xem xét nhóm khách hàng là doanh nghiệp trong nước, bởi đây là nhóm phản ánh trực tiếp có quan hệ cung ứng và tiêu thụ giữa hai khu vực doanh nghiệp.
Bảng 2: Khách hàng của doanh nghiệp FDI tại Việt Nam
| Năm | Khách hàng thuộc khu vực Nhà nước | Khách hàng thuộc khu vực tư nhân Việt Nam | Khách hàng nước ngoài tại Việt Nam | Xuất khẩu | |||||
| Doanh nghiệp nhà nước | Cơ quan nhà nước | Cá nhân | Gộp | Doanh nghiệp | Cá nhân | Gộp | Doanh nghiệp | ||
| 2014 | 12,9 | 5,2 | N.A | 39,2 | N.A | N.A | 46,1 | N.A | 53,0 |
| 2015 | 13,6 | 4,1 | N.A | 40,2 | N.A | N.A | 51,6 | N.A | 55,4 |
| 2016 | 11,9 | 4,8 | 18,3 | N.A | 41,1 | 13,3 | N.A | 53,1 | 56,2 |
| 2017 | 10,7 | 4,3 | 18,3 | N.A | 41,0 | 11,6 | N.A | 56,0 | 47,3 |
| 2018 | 5,3 | 2,5 | 14,1 | N.A | 33,9 | 7,2 | N.A | 53,5 | 42,3 |
| 2019 | 8,4 | 3,5 | 16,9 | N.A | 40,7 | 10,4 | N.A | 57,1 | 45,4 |
| 2020 | 9,2 | 3,4 | 21,7 | N.A | 42,4 | 10,2 | N.A | 53,2 | 44,7 |
| 2021 | 5,2 | 1,9 | 13,1 | N.A | 32,8 | 7,2 | N.A | 48,4 | 45,8 |
| 2022 | 6,0 | 1,7 | 12,1 | N.A | 33,6 | 7,0 | N.A | 45,0 | 40,9 |
| 2023 | 7,4 | 3,3 | 23,0 | N.A | 46,3 | 13,5 | N.A | 55,0 | 51,8 |
| 2024 | 18,0 | 13,7 | 38,6 | N.A | 55,0 | 32,1 | N.A | 49,6 | 36,5 |
Về liên kết ngược, doanh nghiệp FDI mua hàng hóa, dịch vụ và các yếu tố đầu vào từ doanh nghiệp trong nước, từ đó, tạo cơ hội để doanh nghiệp nội địa tham gia vào mạng lưới cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia. Số liệu khảo sát PCI-FDI cho thấy, năm 2024, tỷ lệ doanh nghiệp FDI có nhà cung cấp là doanh nghiệp tư nhân trong nước đạt 67,4%, giảm so với mức 75% năm 2023. Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn cho thấy doanh nghiệp tư nhân trong nước là một bộ phận đáng kể trong mạng lưới cung ứng của doanh nghiệp FDI. Bên cạnh đó, tỷ lệ doanh nghiệp FDI có nhà cung cấp là cá nhân, hộ kinh doanh tăng từ 23,4% năm 2023 lên 29,5% năm 2024. Đáng chú ý, tỷ lệ doanh nghiệp FDI tự sản xuất các yếu tố đầu vào tăng từ 14,3% năm 2023 lên 31,4% năm 2024. Điều này cho thấy, bên cạnh việc mua đầu vào từ các nhà cung cấp bên ngoài, một bộ phận doanh nghiệp FDI còn chủ động tổ chức sản xuất một số yếu tố đầu vào. Do đó, việc mở rộng liên kết ngược không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu sử dụng đầu vào của doanh nghiệp FDI mà vẫn đòi hỏi doanh nghiệp nội địa cần nâng cao năng lực cung ứng đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp FDI về chất lượng, quy mô và tiến độ giao hàng (VCCI, 2025).
Bảng 3: Nhà cung cấp đầu vào của doanh nghiệp FDI tại Việt Nam
| Năm | Doanh nghiệp nhà nước | Doanh nghiệp tư nhân | Cá nhân/hộ kinh doanh | Tự sản xuất | Doanh nghiệp nước xuất xứ | Nước thứ ba | Người mua nước ngoài | Tập đoàn đa quốc gia |
| 2014 | 11,5 | 62,6 | 15,9 | 8,3 | 55,5 | 34,8 | N.A | N.A |
| 2015 | 11,9 | 68,9 | 19,3 | 8,5 | 58,0 | 38,3 | N.A | N.A |
| 2016 | 12,1 | 68,5 | 18,4 | 9,9 | 58,7 | 39,0 | N.A | N.A |
| 2017 | 10,0 | 62,5 | 16,1 | 6,9 | 49,2 | 26,6 | N.A | N.A |
| 2018 | 6,8 | 60,2 | 15,0 | 5,7 | 47,1 | 22,8 | N.A | N.A |
| 2019 | 10,1 | 66,0 | 17,1 | 7,3 | 44,3 | 24,8 | N.A | N.A |
| 2020 | 8,2 | 62,5 | 14,8 | 7,5 | 41,4 | 26,8 | N.A | N.A |
| 2021 | 6,9 | 52,4 | 9,9 | 4,9 | 38,3 | 22,6 | 5,8 | 5,0 |
| 2022 | 5,7 | 63,3 | 13,4 | 5,5 | 30,5 | 16,0 | 12,5 | 6,4 |
| 2023 | 10,0 | 75,0 | 23,4 | 14,3 | 45,4 | 26,2 | 16,4 | 10,6 |
| 2024 | 18,2 | 67,4 | 29,5 | 31,4 | 45,3 | 22,4 | 15,9 | 12,4 |
Mặc dù đã hình thành các mối liên kết nhất định, liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo vẫn còn hạn chế về phạm vi và chiều sâu. Trong nhiều chuỗi cung ứng, doanh nghiệp Việt Nam chủ yếu tham gia vào các công đoạn cung ứng sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng thấp; số lượng doanh nghiệp đủ năng lực trở thành nhà cung cấp cho doanh nghiệp FDI còn hạn chế, nhất là trong các ngành sản xuất, lắp ráp ô tô, điện tử và máy móc công nghiệp. Vì vậy, tác động lan tỏa từ khu vực FDI đến năng lực sản xuất và đổi mới của doanh nghiệp nội địa chưa đạt như kỳ vọng. Những thách thức trên xuất phát từ nguyên nhân chủ yếu sau:
Thứ nhất, năng lực cung ứng của doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước còn hạn chế. Số lượng doanh nghiệp có khả năng tham gia mạng lưới cung ứng của doanh nghiệp FDI còn khá khiêm tốn; nhiều doanh nghiệp chưa đáp ứng yêu cầu về quy mô sản xuất và chất lượng sản phẩm.
Thứ hai, năng lực công nghệ và trình độ quản trị của doanh nghiệp nội địa chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của chuỗi cung ứng. Trình độ công nghệ, hệ thống quản lý chất lượng và năng lực nghiên cứu, phát triển sản phẩm của một bộ phận doanh nghiệp còn hạn chế. Điều này ảnh hưởng đến khả năng cải tiến quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng và đáp ứng các yêu cầu về giá thành, tiêu chuẩn kỹ thuật của doanh nghiệp FDI.
Thứ ba, cơ chế kết nối và trao đổi thông tin giữa doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước với doanh nghiệp FDI chưa thực sự hiệu quả. Do đó, doanh nghiệp nội địa gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin thị trường, nắm bắt yêu cầu của đối tác và tìm kiếm cơ hội tham gia chuỗi cung ứng (Phan Hữu Thắng, 2026).
Nhìn chung, liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tại Việt Nam đã có những chuyển biến nhất định, thể hiện qua cả liên kết xuôi và liên kết ngược. Tuy nhiên, mức độ liên kết chưa tương xứng với quy mô và vai trò của khu vực FDI; khả năng tham gia của doanh nghiệp nội địa vào mạng lưới cung ứng, nhất là ở những khâu có giá trị gia tăng cao. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu, cần phải nâng cao năng lực của doanh nghiệp nội địa, cải thiện cơ chế kết nối và tạo điều kiện thuận lợi hơn để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI.
5. Hàm ý chính sách
Thông qua phân tích thực trạng liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tại Việt Nam, có thể nhận thấy, các mối liên kết đã từng bước được hình thành và mở rộng, góp phần thúc đẩy sản xuất, xuất khẩu và tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị. Tuy nhiên, mức độ liên kết vẫn chưa tương xứng với quy mô và vai trò của khu vực FDI. Phạm vi tham gia của doanh nghiệp nội địa còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở các hoạt động cung ứng, tiêu thụ sản phẩm; các hình thức hợp tác sâu hơn về công nghệ, phát triển sản phẩm và đổi mới sáng tạo chưa phổ biến. Bên cạnh đó, chênh lệch về năng lực giữa hai khu vực doanh nghiệp và những hạn chế trong cơ chế kết nối, hỗ trợ phát triển nhà cung ứng cũng ảnh hưởng đến khả năng hình thành các mối liên kết bền vững.
Từ thực trạng trên, chính sách cần chuyển trọng tâm từ mở rộng quy mô thu hút FDI sang nâng cao chất lượng liên kết, gia tăng giá trị tạo ra trong nước và cải thiện năng lực tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp nội địa. Trên cơ sở đó, một số hàm ý chính sách được đề xuất như sau:
Thứ nhất, đổi mới cách thức thu hút và đánh giá hiệu quả dự án FDI theo hướng coi trọng mức độ liên kết với doanh nghiệp trong nước.
Việc đánh giá hiệu quả của các dự án FDI không nên chủ yếu dựa trên quy mô vốn, số lượng dự án hay giá trị xuất khẩu, mà cần bổ sung các tiêu chí phản ánh mức độ gắn kết với khu vực doanh nghiệp nội địa. Trong đó, cần quan tâm đến khả năng sử dụng nhà cung ứng trong nước, mức độ tham gia vào các chương trình phát triển nhà cung ứng, hoạt động hợp tác sản xuất, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực. Cách tiếp cận này góp phần chuyển trọng tâm đánh giá từ kết quả đầu tư trực tiếp sang hiệu quả lan tỏa và mức độ đóng góp của dự án FDI đối với năng lực sản xuất trong nước.
Bên cạnh đó, cần xây dựng và hoàn thiện cơ chế khuyến khích doanh nghiệp FDI phát triển mạng lưới nhà cung ứng nội địa. Các chính sách ưu đãi và hỗ trợ cần gắn với cam kết, kế hoạch và kết quả thực hiện hoạt động kết nối, phát triển nhà cung ứng, chuyển giao công nghệ và đào tạo lao động trong nước.
Ngoài ra, cần có sự chọn lọc trong thu hút FDI, ưu tiên các dự án có khả năng tạo liên kết với doanh nghiệp nội địa, có nhu cầu sử dụng sản phẩm công nghiệp hỗ trợ trong nước và có tiềm năng thúc đẩy chuyển giao công nghệ. Đối với ngành chế biến, chế tạo, việc thu hút các dự án có công nghệ tiên tiến, phương thức quản trị hiện đại và khả năng kết nối với hệ thống sản xuất trong nước sẽ góp phần mở rộng cơ hội tham gia của doanh nghiệp nội địa vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn. Qua đó, nâng cao hiệu quả thu hút FDI không chỉ ở quy mô vốn mà còn ở khả năng đóng góp vào phát triển năng lực sản xuất và công nghiệp hỗ trợ trong nước.
Thứ hai, nâng cao năng lực doanh nghiệp nội địa.
Năng lực của doanh nghiệp nội địa là điều kiện quan trọng quyết định khả năng hình thành và duy trì liên kết với doanh nghiệp FDI. Vì vậy, cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong nước, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, nâng cao năng lực tài chính, công nghệ, quản trị và chất lượng nguồn nhân lực. Trước hết, cần phát triển các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới thiết bị, cải tiến quy trình sản xuất, áp dụng hệ thống quản lý chất lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường của thị trường và đối tác quốc tế. Các chương trình hỗ trợ này cần được thiết kế phù hợp với yêu cầu cụ thể của từng ngành, từng nhóm sản phẩm và tiêu chuẩn của các doanh nghiệp FDI, tránh triển khai dàn trải, thiếu định hướng thị trường.
Tăng cường khả năng tiếp cận các nguồn vốn trung và dài hạn để doanh nghiệp nội địa có điều kiện đầu tư đổi mới công nghệ, mở rộng quy mô sản xuất và nâng cao năng lực cung ứng. Trong đó, phát triển tài chính chuỗi cung ứng là một hướng cần được quan tâm, nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa khắc phục hạn chế về vốn lưu động, vốn đầu tư và dòng tiền trong quá trình thực hiện đơn hàng. Các cơ chế tín dụng dựa trên đơn hàng, hợp đồng cung ứng và quan hệ giao dịch với doanh nghiệp FDI có thể góp phần giảm khó khăn về tài chính, tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia ổn định hơn vào mạng lưới cung ứng.
Chú trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực nghiên cứu, phát triển (R&D) của doanh nghiệp nội địa. Việc tăng cường hợp tác giữa doanh nghiệp với các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và tổ chức khoa học – công nghệ sẽ góp phần nâng cao trình độ kỹ thuật, khả năng làm chủ công nghệ và năng lực đổi mới sản phẩm. Đặc biệt, các chương trình đào tạo cần gắn với yêu cầu thực tế của doanh nghiệp FDI, tập trung vào kỹ năng kỹ thuật, quản lý chất lượng, quản trị sản xuất và khả năng vận hành công nghệ hiện đại. Qua đó, doanh nghiệp nội địa từng bước nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của đối tác, mở rộng cơ hội trở thành nhà cung ứng trực tiếp và tham gia vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi sản xuất.
Thứ ba, tăng cường vai trò điều phối của chính quyền địa phương và các thiết chế trung gian trong hình thành liên kết.
Việc kết nối doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa không nên chỉ được xem là kết quả tự phát của thị trường, bởi sự khác biệt về quy mô, năng lực và khả năng tiếp cận thông tin có thể tạo ra những trở ngại đối với quá trình tìm kiếm, thiết lập quan hệ hợp tác giữa hai khu vực doanh nghiệp. Do đó, chính quyền địa phương cần phát huy vai trò điều phối, hỗ trợ kết nối và tạo lập môi trường thuận lợi để các mối liên kết được hình thành, duy trì và phát triển. Trước hết, cần xây dựng cơ sở dữ liệu về doanh nghiệp FDI, nhu cầu cung ứng đầu vào và năng lực của các doanh nghiệp nội địa; thường xuyên cập nhật thông tin về tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu chất lượng, quy mô đơn hàng và điều kiện lựa chọn nhà cung ứng. Đây là cơ sở để doanh nghiệp trong nước chủ động đánh giá khả năng đáp ứng, điều chỉnh kế hoạch sản xuất và tìm kiếm đối tác phù hợp.
Đổi mới hoạt động xúc tiến đầu tư theo hướng gắn kết với xúc tiến thương mại và phát triển công nghiệp hỗ trợ. Các chương trình kết nối cung – cầu, hội nghị nhà cung ứng, hoạt động giới thiệu sản phẩm và tư vấn nâng cấp doanh nghiệp cần được tổ chức thường xuyên, có trọng tâm theo từng ngành và nhóm sản phẩm. Thông qua các hoạt động này, doanh nghiệp nội địa có điều kiện tiếp cận trực tiếp với bộ phận thu mua, kỹ thuật và quản lý sản xuất của doanh nghiệp FDI, từ đó, hiểu rõ hơn yêu cầu của đối tác và từng bước hoàn thiện năng lực cung ứng. Ngoài ra, cần có cơ chế theo dõi, đánh giá kết quả sau kết nối để xác định khả năng hình thành các hợp đồng cung ứng và quan hệ hợp tác lâu dài, tránh tình trạng hoạt động kết nối chỉ dừng lại ở trao đổi thông tin.
Đặc biệt, cần phát huy vai trò của các khu công nghiệp trong hình thành hệ sinh thái sản xuất và cung ứng, tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp FDI, doanh nghiệp nội địa, cơ sở đào tạo và các tổ chức hỗ trợ đổi mới sáng tạo tăng cường hợp tác. Cùng với đó, các hiệp hội ngành hàng, tổ chức tư vấn và cơ sở nghiên cứu cần tham gia sâu hơn vào quá trình cung cấp thông tin thị trường, hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn tiêu chuẩn và kết nối doanh nghiệp. Thông qua việc phát huy vai trò của các thiết chế trung gian này, doanh nghiệp nội địa có thể giảm chi phí tìm kiếm đối tác, thu hẹp khoảng cách thông tin và tiếp cận tốt hơn các cơ hội tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI.
6. Kết luận
Liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao năng lực sản xuất, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và gia tăng giá trị trong nước của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo. Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, mặc dù các mối liên kết đã từng bước hình thành và mở rộng, chất lượng và mức độ liên kết vẫn chưa tương xứng với quy mô, vai trò của khu vực FDI. Sự tham gia của doanh nghiệp nội địa vào mạng lưới cung ứng còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở các hoạt động giao dịch thương mại và những khâu có giá trị gia tăng thấp. Hạn chế này gắn với những bất cập về năng lực công nghệ, quản trị, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của doanh nghiệp trong nước, cũng như hiệu quả kết nối giữa hai khu vực doanh nghiệp.
Vì vậy, trong thời gian tới, việc nâng cao hiệu quả liên kết cần được đặt trong định hướng chuyển từ thu hút FDI theo quy mô vốn sang chú trọng chất lượng, hiệu quả và mức độ lan tỏa; từ quan hệ mua bán đơn thuần sang hợp tác sản xuất, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo. Qua đó, từng bước nâng cao năng lực của doanh nghiệp nội địa, mở rộng khả năng tham gia mạng lưới cung ứng và cải thiện vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu, góp phần gia tăng giá trị trong nước và thúc đẩy ngành công nghiệp chế biến, chế tạo phát triển bền vững.
Tài liệu tham khảo:
Blalock, G., & Gertler, P. (2002). Technology diffusion from foreign direct investment through supply chains: working paper, University of California, Berkeley and Cornell University, July 20, 2002.
Bộ Công Thương (2019). Thực trạng công nghiệp Việt Nam trong thời gian qua. http://hdll.vn/vi/thong-tin-ly-luan/thuc-trang-cong-nghiep-viet-nam-thoi-gian-qua.html
Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2025). Tình hình thu hút đầu tư nước ngoài năm 2024. https://fileportalcms.mpi.gov.vn/TinBai/VanBan/2025-01/BC%20FDI-DTRNN-T12.pdf.
Jordaan, Jacob A.; Douw, Willem; Qiang, Christine Zhenwei (2020). Multinational Corporation Affiliates, Backward Linkages, and Productivity Spillovers in Developing and Emerging Economies: Evidence and Policy Making. Policy Research Working Paper; No. 9364. © World Bank. https://doi.org/10.1596/1813-9450-9364
Le, H. Q., & Pomfret, R. (2011). Technology spillovers from foreign direct investment in Vietnam: horizontal or vertical spillovers? Journal of the Asia Pacific Economy, 16(2), 183-201. https://doi.org/10.1080/13547860.2011.564746
Li, C., Tanna, S. (2018). FDI Spillover Effects in China’s Manufacturing Sector: New Evidence From Forward and Backward Linkages. In: Tsounis, N., Vlachvei, A. (eds.). Advances in Panel Data Analysis in Applied Economic Research. ICOAE 2017. Springer Proceedings in Business and Economics. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-319-70055-7_15
Mai, N. T. T. (2025). Linkages Between Domestic and Foreign Enterprises: A Case Study of The Electronics Industry in Vietnam. Paper presented at the New Challenges of the Global Economy for Business Management (EEEU 2024), Springer Proceedings in Business and Economics, Singapore.
Newman, C., Rand, J., Talbot, T., & Tarp, F. (2014). Technology transfers, foreign investment and productivity spillovers: evidence from Vietnam.
Nguyễn Anh Tuấn (2025). Thúc đẩy liên kết giữa FDI và doanh nghiệp trong nước: yêu cầu cấp thiết. https://vcci.com.vn/news/thuc-day-lien-ket-giua-fdi-va-doanh-nghiep-trong-nuoc-yeu-cau-buc-thiet.
Phan Hữu Thắng (2026). Lời giải cho bài toán liên kết giữa doanh nghiệp Việt Nam và FDI. Báo điện tử Vnbusiness. https://vnbusiness.vn/loi-giai-cho-bai-toan-lien-ket-giua-doanh-nghiep-viet-va-fdi.html
Smarzynska Javorcik, Beata. 2004. Does Foreign Direct Investment Increase the Productivity of Domestic Firms? In Search of Spillovers Through Backward Linkages. American Economic Review 94 (3): 605-627.DOI: 10.1257/0002828041464605
To Trung Thanh, Nguyen Quynh Trang (2025). The spillover effects of foreign direct investment on the technical efficiency of domestic supporting industry firms in Vietnam. International Journal of Business Environment. Vol. 16, No. 2. https://doi.org/10.1504/IJBE.2025.145281
VCCI (2025). Báo cáo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh của Việt Nam năm 2024. https://vcci.com.vn/an-pham/pci-2024-chi-so-nang-luc-canh-tranh-cap-tinh-cua-viet-nam
World Bank (2026). Cập nhật tình hình kinh tế Việt Nam: Kiên định cải cách, ứng phó với biến động. https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099749005122637192



