Governance of social housing policy implementation through developmental welfare and substantive equity: International experiences for Vietnam
ThS. Trần Thị Thu Trang
Tạp chí Cộng sản
(Quanlynhanuoc.vn) – Bài viết tiếp cận nhà ở xã hội từ góc độ quản lý công, coi hiệu quả thực hiện chính sách là kết quả của năng lực của Nhà nước trong việc kiến tạo thể chế, phân bổ nguồn lực và bảo đảm khả năng tiếp cận nhà ở. Dựa trên tiếp cận phúc lợi phát triển và công bằng thực chất, nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu và so sánh các trường hợp tại Áo, Singapore, Đức, Hoa Kỳ và Trung Quốc theo 6 chiều cạnh quản trị. Kết quả phân tích cho thấy việc gia tăng nguồn cung chỉ tạo ra kết quả phúc lợi bền vững khi gắn với khả năng chi trả, vị trí nhà ở, khả năng tiếp cận việc làm và dịch vụ, chất lượng quản lý vòng đời và trách nhiệm giải trình. Bài viết đề xuất Việt Nam chuyển từ quản lý chủ yếu theo chỉ tiêu xây dựng sang quản trị kết quả phúc lợi; tích hợp nhà ở với phát triển đô thị và dịch vụ; đa dạng hóa chủ thể cung ứng, đồng thời bảo đảm trách nhiệm của Nhà nước.
Từ khóa: Quản lý công; nhà ở xã hội; phúc lợi phát triển; công bằng thực chất; quản trị đô thị.
Abstract: This article examines social housing policy implementation from a public governance perspective, focusing on state capacity to shape institutions, allocate resources, and ensure access to adequate housing. Drawing on developmental welfare and substantive equity, it compares policy arrangements in Austria, Singapore, Germany, the United States, and China through six governance dimensions. The analysis suggests that expanding housing supply generates sustainable welfare outcomes only when housing affordability is linked to location, employment, essential services, lifecycle management, and public accountability. The article recommends that Vietnam move beyond construction targets towards outcome-based governance, integrate housing into urban development, and diversify providers while retaining public responsibility.
Keywords: Public governance; social housing; developmental welfare; substantive equity; urban governance.
1. Đặt vấn đề
Nhà ở xã hội nằm tại giao điểm giữa chính sách xã hội, quản lý đất đai, tài chính công và quản trị đô thị. Vì vậy, hiệu quả của chính sách không thể chỉ đo lường bằng số dự án, số căn hộ hay tiến độ giải ngân. Nguồn cung có thể tăng, nhưng mục tiêu phúc lợi vẫn không đạt được nếu người có nhu cầu thực sự không tiếp cận được, chi phí vượt khả năng chi trả, nơi ở tách khỏi nơi làm việc và các dịch vụ, hoặc tài sản nhanh chóng xuống cấp. Vấn đề cốt lõi là năng lực của Nhà nước trong việc chuyển các mục tiêu chính sách thành kết quả thực tiễn, công bằng và bền vững. Từ góc độ quản lý công, bài viết phân tích kinh nghiệm của Áo, Singapore, Đức, Hoa Kỳ và Trung Quốc về việc tạo lập nguồn lực, tổ chức cung ứng, phân bổ, vận hành và giám sát; qua đó xác định những nguyên tắc có thể tham khảo, giới hạn chuyển giao và bài học cho Việt Nam.
2. Khung tiếp cận quản lý công về phúc lợi phát triển và công bằng thực chất
2.1. Nhà ở xã hội là một lĩnh vực quản trị công
Quyền có mức sống thích đáng, trong đó có nhà ở thích đáng, được ghi nhận tại Điều 11 của Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Theo Bình luận chung số 4, nội hàm của nhà ở thích đáng không chỉ dừng ở việc có nơi trú ngụ mà còn bao gồm bảo đảm pháp lý về chỗ ở, khả năng chi trả, điều kiện sinh hoạt, khả năng tiếp cận, vị trí và sự phù hợp về văn hóa (Ủy ban về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa, 1991). Điều này đặt nhà ở trong phạm vi trách nhiệm công: Nhà nước cần tạo điều kiện để các nhóm dân cư, nhất là nhóm khó đáp ứng nhu cầu thông qua thị trường, có cơ hội tiếp cận nhà ở phù hợp.
Theo cách tiếp cận này, quản trị thực hiện chính sách nhà ở xã hội là quá trình Nhà nước sử dụng thẩm quyền, thể chế, nguồn lực và các công cụ điều phối để tổ chức mạng lưới chủ thể cùng cung ứng nhà ở có khả năng chi trả, bảo đảm đúng đối tượng và tạo ra kết quả phát triển. Khái niệm quản trị không làm giảm vai trò của Nhà nước; ngược lại, nó đòi hỏi Nhà nước chuyển từ can thiệp đơn tuyến sang năng lực thiết kế luật chơi, định hướng thị trường, phối hợp liên ngành, quản lý hợp đồng, kiểm soát xung đột lợi ích và chịu trách nhiệm cuối cùng về kết quả.
2.2. Phúc lợi phát triển và công bằng thực chất
Phúc lợi phát triển xem chi tiêu xã hội không chỉ là khoản bù đắp thụ động mà còn là đầu tư vào năng lực con người và sự tham gia kinh tế – xã hội. Midgley (1995) nhấn mạnh sự cần thiết phải gắn chính sách xã hội với quá trình phát triển kinh tế nhằm cải thiện đời sống, đồng thời mở rộng cơ hội tham gia vào quá trình phát triển. Vận dụng vào lĩnh vực nhà ở, cách tiếp cận này đòi hỏi chính sách nhà ở xã hội phải hỗ trợ người dân ổn định cuộc sống, duy trì việc làm, nuôi dưỡng và giáo dục con cái, tiếp cận dịch vụ y tế, hình thành quan hệ cộng đồng và nâng cao năng lực ứng phó với rủi ro.
Theo đó, nhà ở xã hội không nên được xem đơn thuần như một sản phẩm giá rẻ. Giá thuê hoặc giá bán thấp nhưng chi phí đi lại cao, hạn chế về việc làm, thiếu trường học, y tế và không gian cộng đồng có thể làm tăng tổng chi phí sinh hoạt, qua đó làm giảm lợi ích hỗ trợ. Tiêu chí đánh giá, vì vậy, cần xem xét khả năng sống và mức độ tham gia xã hội mà chính sách tạo ra. Cách tiếp cận này có điểm tương đồng với quan điểm phát triển dựa trên năng lực của Sen (1999), trong đó phúc lợi được đánh giá thông qua những cơ hội và tự do thực chất của con người, chứ không chỉ dựa trên các nguồn lực mang tính danh nghĩa.
Công bằng thực chất cũng không phải là đối xử giống nhau với mọi người. Trong điều kiện điểm xuất phát, thu nhập, tình trạng việc làm, quy mô hộ gia đình và mức độ dễ bị tổn thương khác nhau, việc áp dụng một điều kiện hỗ trợ đồng nhất có thể tạo ra bình đẳng về hình thức nhưng vẫn duy trì bất bình đẳng trên thực tế. Công bằng thực chất đòi hỏi mức hỗ trợ và phương thức tiếp cận tương xứng với nhu cầu và mức độ bất lợi, đồng thời phải ngăn ngừa việc ưu đãi công bị chuyển thành lợi ích tư không chính đáng.
Công bằng trong thực hiện chính sách nhà ở xã hội cần được xem xét trên các phương diện: công bằng tiếp cận thông tin và thủ tục; công bằng trong nhận diện nhu cầu và lựa chọn đối tượng; công bằng phân phối đất đai, tài chính và cơ hội có nhà ở; công bằng trong chất lượng nhà ở, hạ tầng và vị trí đô thị; công bằng về kết quả, thể hiện ở khả năng chi trả, ổn định cư trú, tiếp cận việc làm, dịch vụ và hòa nhập xã hội. Chỉ khi năm phương diện này được kết nối, chính sách mới chuyển từ “đúng quy trình” sang “đúng mục tiêu”.
2.3. Khung phân tích kinh nghiệm quốc tế
Bài viết không xếp hạng các quốc gia theo tiêu chí thành công hay thất bại tuyệt đối, mà so sánh các cơ chế quản trị và giới hạn áp dụng của chúng. Sáu chiều cạnh phân tích gồm: năng lực kiến tạo và tính ổn định của cam kết công; cơ chế đất đai và tài chính; tổ chức cung ứng và phối hợp đa chủ thể; xác định và phân bổ đối tượng; tích hợp nhà ở với không gian đô thị và dịch vụ; quản lý vòng đời, giám sát và trách nhiệm giải trình. Cách tiếp cận này phù hợp với khuyến nghị của OECD (2021) về việc kết hợp khả năng chi trả, hiệu quả thị trường, tính bao trùm và chất lượng quản trị trong chính sách nhà ở.
Chuỗi đánh giá gồm năm cấp độ: đầu vào là thể chế, đất, vốn, dữ liệu và tổ chức; quá trình là quy hoạch, phối hợp, lựa chọn đối tượng, cung ứng và giám sát; đầu ra là số lượng, loại hình, giá và tiến độ; kết quả là khả năng tiếp cận, khả năng chi trả, chất lượng sống và sự hài lòng; tác động là phát triển năng lực, hòa nhập xã hội, công bằng không gian và niềm tin vào Nhà nước. Điểm phương pháp luận quan trọng là không đồng nhất đầu ra với kết quả: xây dựng được nhiều căn hộ chưa đương nhiên đồng nghĩa với việc thực hiện tốt phúc lợi nhà ở.
3. Kinh nghiệm quốc tế về quản trị thực hiện chính sách nhà ở xã hội
3.1. Áo: năng lực chính quyền đô thị và mô hình nhà ở xã hội có tính bao trùm tại Vienna
Theo thông tin công bố của thành phố Vienna, hệ thống nhà ở được hỗ trợ của đô thị có khoảng 220.000 căn hộ thuộc sở hữu của thành phố và khoảng 200.000 căn nhà ở trợ cấp; hơn 60% dân số sinh sống trong hai loại hình này (City of Vienna, n.d.). Quy mô và tính liên tục của hệ thống phản ánh chính sách tích lũy quỹ đất, nguồn lực tài chính và năng lực tổ chức trong nhiều thập niên. Đây là kinh nghiệm có giá trị tham khảo về việc duy trì cam kết công dài hạn, nhưng không đồng nghĩa với việc có thể sao chép nguyên trạng cơ cấu sở hữu và tài chính của Vienna.
Thứ nhất, chính quyền đô thị tham gia với vai trò kiến tạo thị trường nhà ở dài hạn. Việc duy trì quỹ nhà ở công tương đối lớn vừa hỗ trợ các hộ gia đình thụ hưởng vừa có thể ảnh hưởng đến chuẩn chất lượng và mặt bằng giá thuê. Bên cạnh khu vực sở hữu công, các tổ chức phát triển nhà ở lợi nhuận hạn chế hoạt động theo cơ chế thu hồi chi phí, giới hạn việc phân phối lợi nhuận và tái đầu tư. Đây là sự kết hợp giữa trách nhiệm công và năng lực cung ứng ngoài bộ máy hành chính, trong đó mục tiêu phúc lợi được bảo đảm thông qua các thiết chế và điều kiện hoạt động.
Thứ hai, tính bao trùm được thúc đẩy thông qua phạm vi thụ hưởng tương đối rộng và chủ trương kết hợp các nhóm thu nhập trong khu vực. Nhà ở xã hội không chỉ dành riêng cho các hộ nghèo nhất. Việc phân bổ nơi cư trú của các nhóm thu nhập khác nhau được định hướng nhằm hạn chế sự phân tách xã hội và tăng tính ổn định của cộng đồng. Đồng thời, chính sách nhà ở được gắn với giao thông, trường học, không gian công cộng và các dịch vụ thiết yếu. Theo đó, nhà ở được xem là một cấu phần của quản trị đô thị, chứ không phải là một khu vực hỗ trợ tách biệt.
Tuy nhiên, không nên lý tưởng hóa mô hình. Nó được nâng đỡ bởi quỹ đất, tài sản công, thiết chế tài chính và các tổ chức nhà ở đã được tích lũy lâu dài; trong khi đó, điều kiện cư trú và thủ tục tiếp cận cũng có thể gây bất lợi cho nhóm người mới đến. Vì vậy, điều có thể chuyển giao không phải toàn bộ mô hình sở hữu mà là các nguyên tắc: cam kết dài hạn, quỹ nhà ở cho thuê đủ lớn, giới hạn lợi nhuận đi kèm nghĩa vụ tái đầu tư, cơ cấu cư dân đa dạng và tích hợp nhà ở với các dịch vụ đô thị.
3.2. Singapore: quản trị tích hợp đất đai, tài chính, quy hoạch và phát triển cộng đồng
Theo Housing & Development Board (HDB), Singapore đã xây dựng hơn 1,25 triệu căn hộ công, cung cấp chỗ ở cho gần 80% dân số thường trú (Housing & Development Board, n.d.). Đặc điểm đáng chú ý của mô hình không chỉ là khả năng huy động đất đai mà còn là sự phối hợp giữa quy hoạch, tài chính, phát triển và quản lý khu ở trong một hệ thống tổ chức. Đây là cơ sở để xem xét năng lực điều phối của Nhà nước trong việc cung ứng nhà ở quy mô lớn.
HDB không chỉ là chủ đầu tư xây dựng. Cơ quan này tham gia lập kế hoạch đô thị, phát triển hạ tầng, tổ chức phân phối, quản lý khu dân cư, cải tạo tài sản và phát triển cộng đồng. Chính sách đất đai, tiết kiệm bắt buộc, tín dụng mua nhà và quy hoạch các đô thị mới được kết nối thành một chuỗi liên hoàn. Nhờ đó, khoảng cách giữa quyết định quy hoạch và tổ chức cung ứng được rút ngắn; trách nhiệm không bị phân tán qua quá nhiều đầu mối. Đây là biểu hiện của năng lực điều phối theo chiều dọc và chiều ngang trong quản lý công.
Dẫu vậy, cơ chế ưu tiên sở hữu nhà, nguồn đất do Nhà nước kiểm soát và hệ thống tiết kiệm bắt buộc của Singapore mang tính đặc thù. Nếu chỉ sao chép mục tiêu sở hữu mà không có nền tảng đất đai, tài chính và quản lý tương ứng, chính sách có thể làm tăng gánh nặng nợ hoặc thu hẹp cơ hội của nhóm không đủ khả năng mua. Bài học phù hợp hơn với Việt Nam là tổ chức đầu mối đủ năng lực, tích hợp quy hoạch – đất – vốn – hạ tầng, phân tầng hỗ trợ theo nhu cầu và quản lý khu ở như một cộng đồng phát triển.
3.3. Đức: điều tiết khả năng chi trả và huy động doanh nghiệp nhà ở công tại Berlin
Berlin sử dụng kết hợp nhà ở thuộc sở hữu của doanh nghiệp công, các công cụ điều tiết giá thuê và hỗ trợ nhà ở có khả năng chi trả. Theo thông tin chính thức năm 2023 của chính quyền Berlin, sáu doanh nghiệp nhà ở thuộc thành phố khi đó sở hữu khoảng 358.000 căn hộ; thỏa thuận hợp tác mới đồng thời điều chỉnh cơ chế tăng giá thuê và trách nhiệm đầu tư, vận hành (The Governing Mayor of Berlin, 2023). Số liệu này phản ánh quy mô được công bố tại thời điểm năm 2023, không phải thống kê cập nhật đến năm 2026. Trường hợp Berlin cho thấy mục tiêu khả năng chi trả có thể được cụ thể hóa thông qua nghĩa vụ quản trị đối với chủ thể cung ứng nhà ở công.
Chứng nhận đủ điều kiện thuê nhà được trợ cấp (Wohnberechtigungsschein – WBS) tại Berlin được cấp dựa trên các điều kiện nhất định, trong đó có thu nhập và tình trạng cư trú. Tuy nhiên, việc được cấp chứng nhận không đồng nghĩa với việc đương nhiên được bố trí nhà khi nguồn cung hạn chế (Berlin Welcome Center, 2026). Đây là điểm cần phân biệt giữa công bằng về điều kiện thủ tục và khả năng thụ hưởng trên thực tế. Ngược lại, việc gia tăng nguồn cung nếu không bảo đảm quyền lợi của người thuê cũng có thể làm giảm hiệu quả của việc phân phối hỗ trợ.
3.4. Hoa Kỳ: bài học từ Pruitt-Igoe về thất bại của quản trị vòng đời
Pruitt-Igoe tại St. Louis là một dự án nhà ở công cộng quy mô lớn, được xây dựng trong thập niên 50, thế kỷ XX và sau đó bị đóng cửa, phá dỡ vào thập niên 70, thế kỷ XX. Trường hợp này trở thành chủ đề tranh luận về các yếu tố thiết kế, tài chính, quản lý vận hành, biến đổi dân cư và môi trường đô thị (State Historical Society of Missouri, n.d.; Newman, 1996). Không nên quy kết thất bại của dự án cho một nguyên nhân đơn lẻ như kiến trúc cao tầng hoặc đặc điểm của cư dân; các yếu tố quản trị và điều kiện kinh tế – xã hội cần được xem xét đồng thời.
Nguồn thu phục vụ vận hành và duy tu nhà ở phụ thuộc vào cấu trúc tài chính, mức thuê và khả năng bảo đảm kinh phí từ khu vực công. Khi nguồn lực bảo trì không đáp ứng yêu cầu, chất lượng hạ tầng và điều kiện sống có thể suy giảm, qua đó làm tăng khó khăn trong việc duy trì tỷ lệ cư trú. Phân tích của Newman (1996) về không gian có khả năng tự bảo vệ cũng gợi ý rằng thiết kế không gian chung và khả năng kiểm soát của cư dân có liên quan đến việc quản lý an ninh và vận hành khu dân cư. Tuy nhiên, đây là các cơ chế giải thích cần xem xét trong bối cảnh cụ thể, chứ không phải là bằng chứng xác định một quan hệ nhân quả duy nhất đối với Pruitt-Igoe.
Kinh nghiệm Pruitt-Igoe gợi ra 3 yêu cầu đối với quản lý nhà ở công cộng. Một là, cần xác định cơ chế tài chính để vận hành, duy tu và sửa chữa trong suốt vòng đời của dự án. Hai là, cần chú ý tác động của việc tập trung các nhóm dân cư gặp bất lợi vào khu vực thiếu kết nối với dịch vụ và cơ hội phát triển. Ba là, cần xây dựng điều kiện để cư dân tham gia giám sát và quản lý cộng đồng, thay vì chỉ được xem là bên tiếp nhận tài sản. Trường hợp này không chứng minh nhà ở công kém hiệu quả mà cho thấy, cần đánh giá đầy đủ cấu trúc quản trị tương ứng với mục tiêu xã hội.
3.5. Trung Quốc: mở rộng nhanh nguồn cung và giới hạn của quản trị dựa trên địa vị cư trú
Một số khu nhà ở giá thấp được bố trí ở ngoại vi để giảm chi phí đất, nhưng lại xa nơi làm việc và các dịch vụ. Phần tiết kiệm từ giá nhà có thể bị bào mòn theo thời gian và bởi chi phí đi lại. Khi quy hoạch nhà ở tách rời khỏi cấu trúc sinh kế, chính sách vô tình chuyển chi phí từ ngân sách hoặc chủ đầu tư sang hộ gia đình. Đây là biểu hiện của tối ưu hóa cục bộ: giảm chi phí dự án nhưng làm tăng tổng chi phí xã hội.
Hệ thống đăng ký hộ khẩu từng tạo ra những rào cản đối với việc tiếp cận nhà ở và các dịch vụ đô thị của một bộ phận người lao động di cư ở Trung Quốc. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB) và Trung tâm Nghiên cứu Phát triển thuộc Quốc vụ viện Trung Quốc (2014) phân tích tác động của cơ chế hộ khẩu đối với sự dịch chuyển lao động và khả năng tiếp cận các dịch vụ. Nghiên cứu của Peng & Wang (2023) về chính sách nhà ở cho lao động di cư tại 97 đô thị cũng cho thấy, sự khác biệt đáng kể giữa các cách tiếp cận của chính quyền địa phương. Các kết quả này cho thấy việc mở rộng nguồn cung cần đi đôi với điều kiện tiếp cận dựa trên nhu cầu thực tế.
Bài học rút ra là năng lực mở rộng nguồn cung không thể thay thế cho việc xác định đúng đối tượng và tổ chức không gian cư trú phù hợp. Dữ liệu hành chính cần phản ánh nơi cư trú, nơi làm việc và nhu cầu thực tế, tránh tạo ra rào cản không cần thiết cho nhóm dân cư di động. Việc phân bổ minh bạch, quản lý chất lượng, khả năng tiếp cận dịch vụ và khả năng điều chỉnh khi cơ cấu dân số và thị trường lao động thay đổi là những điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả phúc lợi (WB, 2025).
3.6. Giá trị khái quát từ các trường hợp nghiên cứu
So sánh các trường hợp cho thấy không có một công cụ đơn lẻ nào có thể tạo ra một mô hình tốt. Vienna dựa vào cam kết đô thị dài hạn và khu vực nhà ở có lợi nhuận hạn chế; Singapore nổi bật nhờ tích hợp tổ chức; Berlin sử dụng doanh nghiệp công và điều tiết thị trường cho thuê; Pruitt-Igoe cảnh báo về thiếu hụt quản trị vòng đời; Trung Quốc cho thấy giới hạn của việc mở rộng nguồn cung khi vị trí và tư cách cư trú làm suy giảm khả năng tiếp cận. Điểm chung của kinh nghiệm thành công là sự ăn khớp giữa mục tiêu, nguồn lực, cách tổ chức thực hiện và cơ chế duy trì kết quả.
4. Kinh nghiệm cho Việt Nam
Tại Việt Nam, Luật Nhà ở năm 2023 và Nghị định số 100/2024/NĐ-CP ngày 26/7/2024 là những căn cứ quan trọng cho việc phát triển và quản lý nhà ở xã hội (Quốc hội, 2023; Chính phủ, 2024). Nghị quyết số 201/2025/QH15 ngày 29/5/2025 thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, trong đó có Quỹ nhà ở quốc gia; Nghị định số 192/2025/NĐ-CP ngày 01/7/2025 và Nghị định số 302/2025/NĐ-CP ngày 19/11/2025 quy định các nội dung triển khai tương ứng (Quốc hội, 2025; Chính phủ, 2025a, 2025c). Các quy định về nhà ở xã hội tiếp tục được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 261/2025/NĐ-CP ngày 10/10/2025, Nghị định số 54/2026/NĐ-CP ngày 09/02/2026 và Nghị định số 136/2026/NĐ-CP ngày 07/4/2026 (Chính phủ, 2025b, 2026a, 2026b). Cùng với Đề án đầu tư xây dựng ít nhất một triệu căn hộ nhà ở xã hội giai đoạn 2021–2030 được phê duyệt tại Quyết định số 338/QĐ-TTg ngày 03/4/2023 (Thủ tướng Chính phủ, 2023), các văn bản này định hướng mở rộng nguồn cung và cải thiện khả năng tiếp cận. Vấn đề cần được quan tâm là chuyển các công cụ chính sách thành năng lực tổ chức thực hiện và kết quả phúc lợi có thể đo lường được.
Thứ nhất, chuyển từ quản lý chỉ tiêu xây dựng sang quản trị kết quả phúc lợi.
Đổi mới hệ thống mục tiêu và đánh giá. Số dự án, số căn hộ, diện tích sàn và tỷ lệ hoàn thành tiến độ là các chỉ tiêu đầu ra cần thiết, nhưng không phản ánh đầy đủ khả năng tiếp cận và chất lượng thụ hưởng. Nếu chỉ chú trọng số lượng, việc lựa chọn quỹ đất hoặc nhóm đối tượng có thể chưa phù hợp với mục tiêu phúc lợi. Vì vậy, bên cạnh các chỉ tiêu xây dựng, cần theo dõi kết quả về khả năng chi trả, vị trí, điều kiện sống và mức độ hài lòng của người thụ hưởng (OECD, 2021).
Hệ thống đánh giá cần bổ sung các chỉ số kết quả: tỷ lệ hộ đúng nhu cầu được tiếp cận; gánh nặng chi phí nhà ở trên thu nhập; thời gian đi đến nơi làm việc; khả năng tiếp cận trường học, y tế và giao thông công cộng; tỷ lệ lấp đầy; chất lượng vận hành; mức độ hài lòng; tỷ lệ khiếu nại được xử lý; và mức độ hòa nhập của cư dân. Dữ liệu phải được phân tách theo nhóm thu nhập, nghề nghiệp, tình trạng cư trú, giới, tình trạng khuyết tật và quy mô hộ để nhận diện những bất bình đẳng bị che khuất bởi các con số trung bình.
Thứ hai, thiết kế nhà ở xã hội là một bộ phận của chiến lược phát triển đô thị và con người.
Quy hoạch nhà ở xã hội phải đi trước một bước và được tích hợp với quy hoạch việc làm, giao thông và các dịch vụ công. Quỹ đất dành cho nhà ở xã hội không thể được hiểu là phần đất còn lại sau khi đã phân bổ cho các mục tiêu thương mại. Đất rẻ nhưng xa sinh kế có thể làm tăng chi phí xã hội và tạo ra sự phân tầng không gian. Cần xem xét khả năng tiếp cận giao thông công cộng, trường học, y tế, các thiết chế văn hóa và không gian cộng đồng như một tiêu chí bắt buộc khi lựa chọn vị trí.
Thứ ba, phát triển hệ thống cung ứng đa tầng, lấy nhà ở cho thuê làm cấu phần thiết yếu.
Cần khắc phục xu hướng đồng nhất nhà ở xã hội với căn hộ để bán. Nhu cầu của người lao động trẻ, người di cư, hộ có thu nhập không ổn định và nhóm dễ bị tổn thương rất khác nhau. Một hệ thống thiên về sở hữu có thể loại trừ chính nhóm cần hỗ trợ nhất vì họ không đủ tiền trả trước hoặc không đáp ứng các điều kiện tín dụng. Nhà ở cho thuê dài hạn, nhà ở thuê mua, ký túc xá và mô hình chuyển tiếp cần được phát triển thành các tầng cung ứng liên thông.
Quỹ nhà ở quốc gia cần được vận hành theo nguyên tắc bảo toàn và phát triển nguồn lực, ưu tiên tạo lập quỹ nhà cho thuê, hỗ trợ chuẩn bị đất đai, hạ tầng và tài chính dài hạn. Cần phân định rõ chức năng chính sách của quỹ với hoạt động kinh doanh; công khai tiêu chí phân bổ; đánh giá hiệu quả xã hội trên mỗi đơn vị nguồn lực; đồng thời có cơ chế kiểm toán và giải trình. Quỹ chỉ tạo giá trị khi trở thành một thiết chế tài chính ổn định qua nhiều chu kỳ, chứ không phải là một kênh cấp vốn ngắn hạn.
Thứ tư, quản trị dựa trên dữ liệu, minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Cần hình thành cơ sở dữ liệu thống nhất về nhu cầu và quá trình thụ hưởng nhà ở xã hội, kết nối phù hợp với dữ liệu dân cư, thu nhập, bảo hiểm, việc làm, đất đai, tín dụng và tình trạng sở hữu nhà. Mục tiêu là giảm yêu cầu người dân tự chứng minh những thông tin mà Nhà nước đã có; đồng thời ngăn chặn việc một người hưởng nhiều lần, chuyển nhượng sai quy định hoặc lợi dụng chênh lệch giá.
Cổng thông tin thống nhất cần công khai danh mục dự án, tiến độ, giá, quỹ căn hộ, điều kiện, số lượng hồ sơ, kết quả xét duyệt và tình trạng xử lý kiến nghị nhưng phải bảo vệ dữ liệu cá nhân. Trách nhiệm giải trình cần gắn với từng khâu và từng cơ quan. Khi dự án chậm, giá tăng, sai đối tượng hoặc chất lượng không bảo đảm, hệ thống phải xác định được chủ thể chịu trách nhiệm và biện pháp khắc phục, thay vì hòa tan trách nhiệm trong phối hợp liên ngành.
Thứ năm, thiết lập đầu mối điều phối và nâng cao năng lực quản trị đa chủ thể.
Cần có cơ chế điều phối đủ mạnh giữa xây dựng, quy hoạch, đất đai, tài chính, ngân hàng, lao động, chính quyền cơ sở và doanh nghiệp. Việc thành lập thêm một tổ chức chỉ có ý nghĩa khi tổ chức đó được giao rõ thẩm quyền, dữ liệu, nguồn lực và trách nhiệm về kết quả. Có thể thiết kế đầu mối điều phối nhà ở xã hội ở cấp tỉnh, nhưng phải tránh tạo thêm tầng nấc trung gian hoặc làm mờ trách nhiệm của người đứng đầu.
Sự tham gia của người dân cần được tổ chức ngay từ khâu thiết kế dự án, không chỉ sau khi dự án được bàn giao. Tham vấn về vị trí, loại hình căn hộ, dịch vụ và cơ chế vận hành giúp giảm sai lệch giữa thiết kế hành chính và nhu cầu thực tế. Ban quản trị, tổ chức cộng đồng và các thiết chế xã hội tại khu nhà ở cần có vị trí rõ ràng trong hệ thống quản trị, qua đó chuyển người dân từ đối tượng thụ hưởng thụ động thành chủ thể cùng duy trì các giá trị phúc lợi.
Thứ sáu, quản lý toàn bộ vòng đời và xây dựng cơ chế tự điều chỉnh chính sách.
Mỗi dự án cần có phương án tài chính cho vận hành, bảo trì và cải tạo dài hạn ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Kinh nghiệm Pruitt-Igoe gợi ý rằng đầu tư ban đầu, nếu thiếu nguồn lực và cơ chế quản lý sau bàn giao, có thể dẫn đến suy giảm chất lượng tài sản và gia tăng chi phí xã hội. Quỹ bảo trì, nghĩa vụ của chủ sở hữu, trách nhiệm của đơn vị quản lý và quyền giám sát của cư dân cần được xác định rõ ràng; chất lượng vận hành cần có cơ chế kiểm tra và công bố phù hợp (Newman, 1996).
Cần hình thành chu trình phản hồi: dữ liệu vận hành và ý kiến cư dân được tổng hợp; cơ quan có thẩm quyền công bố đánh giá; các bất cập được điều chỉnh trong tiêu chí, quy trình và việc phân bổ nguồn lực. Năng lực tự điều chỉnh là dấu hiệu của quản trị công hiện đại. Một hệ thống tốt không phải là hệ thống không có sai lệch mà là hệ thống phát hiện sớm, xác định đúng trách nhiệm và sửa sai kịp thời.
5. Kết luận
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhà ở xã hội chỉ trở thành phúc lợi phát triển khi Nhà nước kết nối được mục tiêu xã hội với đất đai, tài chính, quy hoạch, tổ chức cung ứng và quản lý vòng đời. Vienna khẳng định giá trị của cam kết dài hạn và khu vực nhà ở có tính bao trùm; Singapore cho thấy sức mạnh của quản trị tích hợp; Berlin làm rõ vai trò của doanh nghiệp công và điều tiết khả năng chi trả; Pruitt-Igoe cảnh báo hậu quả của việc coi xây dựng là điểm kết thúc; Trung Quốc cho thấy tăng nguồn cung không tự động tạo công bằng nếu vị trí và điều kiện cư trú còn gây loại trừ.
Đối với Việt Nam, nhiệm vụ đặt ra không chỉ là tăng tốc độ xây dựng mà còn là nâng cao chất lượng quản trị trong quá trình thực thi chính sách. Gia tăng nguồn cung cần gắn với việc xác định đúng đối tượng, khả năng chi trả, chất lượng sống, khả năng tiếp cận việc làm và dịch vụ, công bằng về không gian và trách nhiệm giải trình. Trọng tâm cải cách vì vậy cần chuyển từ quản lý riêng lẻ từng dự án sang quản trị toàn bộ quá trình cung ứng và thụ hưởng; từ ưu đãi đầu vào sang đánh giá kết quả; từ cung cấp đơn vị nhà ở sang tạo điều kiện để người dân phát triển năng lực sống đô thị bền vững.
Tài liệu tham khảo:
Berlin Welcome Center (2026). WBS (certificate of eligibility for subsidized housing). https://willkommenszentrum.berlin.de/en/housing/wbs-certificate-eligibility-subsidized-housing
Chính phủ (2024). Nghị định số 100/2024/NĐ-CP ngày 26/7/2024 quy định chi tiết một số điều của Luật Nhà ở về phát triển và quản lý nhà ở xã hội.
Chính phủ (2025a). Nghị định số 192/2025/NĐ-CP ngày 1/7/2025 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Nghị quyết số 201/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội.
Chính phủ (2025b). Nghị định số 261/2025/NĐ-CP ngày 10/10/2025 sửa đổi, bổ sung Nghị định số 100/2024/NĐ-CP và Nghị định số 192/2025/NĐ-CP về nhà ở xã hội.
Chính phủ (2025c). Nghị định số 302/2025/NĐ-CP ngày 19/11/2025 quy định chi tiết về Quỹ nhà ở quốc gia và biện pháp thi hành Nghị quyết số 201/2025/QH15
Chính phủ (2026a). Nghị định số 136/2026/NĐ-CP ngày 07/4/2026 sửa đổi, bổ sung Nghị định số 100/2024/NĐ-CP về phát triển và quản lý nhà ở xã hội.
Chính phủ (2026b). Nghị định số 54/2026/NĐ-CP ngày 9/2/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của các nghị định về lĩnh vực nhà ở và kinh doanh bất động sản.
City of Vienna. (n.d.). The Vienna model. https://socialhousing.wien/policy/the-vienna-model
Housing & Development Board. (n.d.). About us. https://www.hdb.gov.sg/about-us
Midgley, J. (1995). Social development: The developmental perspective in social welfare. SAGE Publications.
Newman, O. (1996). Creating defensible space. U.S. Department of Housing and Urban Development. https://www.huduser.gov/publications/pdf/def.pdf
OECD. (2021). Brick by brick: Building better housing policies. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/b453b043-en
Peng, C., & Wang, J. S.-H. (2023). Accommodating China’s floating population: Local variations and determinants of housing policies for rural migrant workers. The China Quarterly, 253, 158–182. https://doi.org/10.1017/S030574102200162X
Quốc hội (2023). Luật Nhà ở năm 2023.
Quốc hội (2025). Nghị quyết số 201/2025/QH15 ngày 29/5/2025 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển nhà ở xã hội.
Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
State Historical Society of Missouri. (n.d.). Pruitt-Igoe Action Program report (collection S0409). https://files.shsmo.org/manuscripts/saint-louis/S0409.pdf
The Governing Mayor of Berlin. (2023, September 26). State-owned housing companies allowed to raise rents from 2024 onwards. https://www.berlin.de/en/news/8472683-5559700-stateowned-housing-companies-allowed-to-.en.html
Thủ tướng Chính phủ (2023). Quyết định số 338/QĐ-TTg ngày 03/4/2023 phê duyệt Đề án đầu tư xây dựng ít nhất 01 triệu căn hộ nhà ở xã hội cho đối tượng thu nhập thấp và công nhân khu công nghiệp giai đoạn 2021–2030.
World Bank (2025). China economic update: Unlocking consumption to sustain growth. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/06/13/unlocking-consumption-to-sustain-growth-in-china-world-bank-economic-update
World Bank & Development Research Center of the State Council. (2014). Urban China: Toward efficient, inclusive, and sustainable urbanization. World Bank. https://www.worldbank.org/en/country/china/publication/urban-china-toward-efficient-inclusive-sustainable-urbanization.
Ủy ban về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa (1991). Bình luận chung số 4: Quyền có nhà ở thích đáng (Điều 11 của Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa). Liên Hợp quốc. https://www.ohchr.org/Documents/Publications/HousingRightsen.pdf



