The role of the family in cultivating Vietnamese human values and norms
TS. Nguyễn Đình Tuấn
Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới,
Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
Email: tuanihs@yahoo.com
(Quanlynhanuoc.vn) – Gia đình là một trong những môi trường xã hội hóa đầu tiên, có vai trò giáo dục, truyền đạt và tạo điều kiện để thực hành các giá trị, chuẩn mực thông qua việc nêu gương và tương tác hằng ngày. Trên cơ sở phân tích văn kiện của Đảng và tổng hợp một số công trình nghiên cứu, bài viết làm rõ vai trò của gia đình trong việc giáo dục chuẩn mực con người Việt Nam, tập trung vào giáo dục giá trị, nêu gương và việc tổ chức môi trường thực hành. Bài viết nhận diện những yêu cầu đặt ra trước biến đổi cấu trúc gia đình và sự phát triển của môi trường số, từ đó đề xuất định hướng phát huy vai trò của gia đình gắn với sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích tài liệu, không đưa ra kết luận nhân quả dựa trên số liệu khảo sát.
Từ khóa: Gia đình; giáo dục gia đình; chuẩn mực con người Việt Nam; xã hội hóa; hệ giá trị gia đình.
Abstract: The family is among the earliest settings of socialization, where values and norms are communicated, modeled, and practiced through everyday relationships. Drawing on policy documents and selected academic studies, this article examines the family’s role in cultivating Vietnamese human values and norms, with particular attention to value education, role modeling, and opportunities for everyday practice. It identifies challenges associated with changing family structures and digital environments and proposes directions for strengthening the family’s educational role through coordination with schools and communities. The study is based on document analysis and does not claim causal findings from primary survey data.
Keywords: Family; family education; Vietnamese human values and norms; socialization; family values.
1. Đặt vấn đề
Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam có mối quan hệ chặt chẽ trong việc định hướng sự phát triển của văn hóa và con người. Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc ngày 24/11/2021, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đề cập đến các giá trị cốt lõi của bốn hệ giá trị. Theo đó, hệ giá trị quốc gia gồm hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc; hệ giá trị văn hóa gồm dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học; hệ giá trị gia đình gồm ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh; chuẩn mực con người Việt Nam gồm yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo. Các nội dung này tiếp tục được nhấn mạnh trong Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam (Báo Điện tử Chính phủ, 24/11/2021; Bộ Chính trị, 2026).
Gia đình là thiết chế xã hội có chức năng đa dạng và biến đổi theo điều kiện kinh tế, xã hội và công nghệ. Nghiên cứu về các hình thái gia đình cho thấy sự phát triển công nghệ có thể làm thay đổi cách thức tổ chức đời sống, giao tiếp và duy trì mối quan hệ giữa các thành viên (Nguyễn Tuấn Anh, 2026). Trong bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa, di cư, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, bên cạnh các giá trị truyền thống như yêu thương, trách nhiệm, hiếu nghĩa và gắn kết thế hệ, các yêu cầu về bình đẳng, tôn trọng cá nhân, tự chủ và chia sẻ trách nhiệm ngày càng được chú trọng hơn. Vì vậy, phát huy vai trò của gia đình cần được hiểu là quá trình kế thừa có chọn lọc và điều chỉnh phương thức giáo dục cho phù hợp với điều kiện xã hội hiện đại.
Định hướng này phù hợp với Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, trong đó đặt ra yêu cầu phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp và kỹ năng số (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026). Trước tác động của môi trường số, gia đình tiếp tục giữ vai trò trong việc nuôi dưỡng tình cảm, định hướng hành vi và tạo điều kiện để thực hành chuẩn mực. Trên cơ sở phân tích văn kiện, chính sách và tài liệu nghiên cứu thứ cấp, bài viết xem xét vai trò giáo dục của gia đình và những yêu cầu đặt ra trong bối cảnh mới.
2. Quan điểm của Đảng về vai trò của gia đình trong giáo dục chuẩn mực con người
Trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước, các văn kiện của Đảng luôn đề cập đến vai trò của gia đình trong việc hình thành nhân cách và giáo dục nếp sống. Chỉ thị số 49-CT/TW ngày 21/02/2005 của Ban Bí thư về xây dựng gia đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước xác định gia đình là môi trường quan trọng trong việc nuôi dưỡng, giáo dục nhân cách và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống (Ban Bí thư, 2005). Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) tiếp tục nhấn mạnh trách nhiệm phối hợp của gia đình, nhà trường, xã hội và cộng đồng trong việc xây dựng con người, đồng thời xác định gia đình là môi trường trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011). Như vậy, giáo dục chuẩn mực con người là quá trình có sự tham gia của nhiều chủ thể, trong đó gia đình giữ vị trí quan trọng nhưng không thay thế các thiết chế xã hội khác.
Trên cơ sở định hướng nêu trong Cương lĩnh năm 2011, Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước tiếp tục nhấn mạnh việc xây dựng gia đình thành môi trường hình thành nhân cách văn hóa, giáo dục nếp sống, đồng thời phát huy giá trị truyền thống và xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh (Ban Chấp hành Trung ương, 2014). Cách tiếp cận này cho thấy giáo dục chuẩn mực không chỉ là truyền đạt quan niệm mà còn gắn với việc tổ chức môi trường sống, cách ứng xử và trách nhiệm giữa các thành viên.
Chỉ thị số 06-CT/TW ngày 24/6/2021 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xây dựng gia đình trong tình hình mới tiếp tục nhấn mạnh chức năng lưu giữ, giáo dục và truyền dạy các giá trị văn hóa dân tộc của gia đình (Ban Bí thư, 2021). Văn kiện Đại hội XIII đặt ra yêu cầu nghiên cứu, xác định và triển khai hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người, gắn với việc giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021). Đến Đại hội XIV và Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026, định hướng phát triển con người toàn diện tiếp tục được đặt trong mối quan hệ với việc xây dựng môi trường văn hóa, trong đó coi trọng sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội (Bộ Chính trị, 2026; Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026). Từ những định hướng này, vai trò giáo dục của gia đình cần được xem xét trên cả các chuẩn mực đạo đức, ý thức công dân, kỹ năng sống và kỹ năng số.
Qua các giai đoạn, quan điểm của Đảng về gia đình trong xây dựng con người Việt Nam thể hiện sự kế thừa và phát triển. Từ Chỉ thị số 49-CT/TW, Nghị quyết số 33-NQ/TW đến Chỉ thị số 06-CT/TW, gia đình được xác định là môi trường quan trọng trong việc hình thành nhân cách, giáo dục nếp sống và truyền đạt các giá trị văn hóa. Các định hướng tại Đại hội XIII, Đại hội XIV và Nghị quyết số 80-NQ/TW tiếp tục nhấn mạnh mối quan hệ giữa hệ giá trị gia đình, chuẩn mực con người và yêu cầu phát triển toàn diện. Đây là cơ sở chính trị để xem xét vai trò của gia đình trong giáo dục và thực hành các chuẩn mực phù hợp với bối cảnh hiện nay.
3. Vai trò của gia đình trong giáo dục chuẩn mực con người Việt Nam
Gia đình là một trong những môi trường xã hội hóa đầu tiên của mỗi cá nhân, nơi các giá trị và chuẩn mực được truyền đạt và thực hành thông qua những tương tác hằng ngày. Theo Grusec (2011), quá trình xã hội hóa trong gia đình không chỉ phụ thuộc vào hành vi giáo dục của cha mẹ mà còn liên quan đến cách trẻ tiếp nhận, lý giải các thông điệp và đến tính chất của quan hệ cha mẹ – con cái. Vì vậy, vai trò của gia đình không chỉ dừng lại ở việc giải thích những giá trị cần hướng tới mà còn thể hiện ở việc tạo điều kiện để trẻ quan sát, trải nghiệm và tự điều chỉnh hành vi. Những câu chuyện, lời dạy, tập quán sinh hoạt và cách ứng xử giữa các thế hệ có thể góp phần hình thành nhận thức về tình yêu quê hương, sự gắn bó, nghĩa tình và trách nhiệm. Mức độ tác động của các hoạt động này còn phụ thuộc vào điều kiện và chất lượng mối quan hệ trong từng gia đình.
Giáo dục chuẩn mực trong gia đình còn được thể hiện qua cách ứng xử và hành động hằng ngày của các thành viên. Ông bà, cha mẹ có thể nêu gương về lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương và sự sáng tạo. Chẳng hạn, ý thức công dân có thể được giáo dục thông qua việc tôn trọng lịch sử, tuân thủ pháp luật, thực hiện nghĩa vụ đối với cộng đồng và tham gia các hoạt động xã hội phù hợp. Tinh thần đoàn kết, nghĩa tình được thể hiện qua sự quan tâm, chăm sóc, chia sẻ trách nhiệm, giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại và hỗ trợ người khác khi họ gặp khó khăn. Qua những tình huống cụ thể, chuẩn mực ở cấp độ xã hội có thể được chuyển hóa thành hành vi trong đời sống gia đình và cộng đồng (Nguyễn Đình Tuấn, 2025).
Tinh thần tự cường được gia đình giáo dục thông qua việc khuyến khích các thành viên chủ động giải quyết khó khăn, từng bước hình thành tính tự lập, biết tiếp nhận sự hỗ trợ phù hợp và chịu trách nhiệm về những lựa chọn của mình. Trong quá trình đó, sự hỗ trợ của gia đình không nhằm tạo ra sự phụ thuộc mà giúp mỗi thành viên, nhất là thế hệ trẻ, phát triển khả năng tự chủ, kiên trì và thích ứng với những thay đổi trong cuộc sống.
Đối với những chuẩn mực như nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm và kỷ cương, gia đình vừa thực hiện chức năng giáo dục vừa là môi trường thực hành trực tiếp. Nghĩa tình được thể hiện qua sự quan tâm, chăm sóc, thủy chung, chia sẻ khó khăn và biết ơn; trung thực được rèn luyện qua việc tôn trọng sự thật, giữ lời và biết nhận trách nhiệm khi có sai sót; trách nhiệm và kỷ cương được thể hiện trong việc thực hiện nghĩa vụ giữa vợ chồng, cha mẹ và con cái, giữa các thế hệ, cũng như tuân thủ những nguyên tắc sinh hoạt chung trên cơ sở tôn trọng và bình đẳng. Cuối cùng, đối với sáng tạo, gia đình có thể khuyến khích sự tò mò, tư duy độc lập, đặt câu hỏi, thử nghiệm những cách làm mới và chủ động tìm giải pháp cho các vấn đề phù hợp với lứa tuổi và điều kiện của từng thành viên. Như vậy, thực hành chuẩn mực trong gia đình không phải là sự tuân thủ máy móc mà là quá trình gắn các giá trị với những tình huống và mối quan hệ cụ thể trong đời sống hằng ngày.
Gia đình là môi trường quan trọng trong việc truyền đạt, giáo dục và thực hành các giá trị, chuẩn mực giữa các thế hệ. Tuy nhiên, việc tiếp nhận chuẩn mực không diễn ra một chiều mà phụ thuộc vào chất lượng quan hệ, cách truyền đạt và sự tham gia chủ động của mỗi cá nhân. Từ đó, vai trò giáo dục của gia đình cần được xem xét thông qua sự thống nhất giữa lời nói, việc nêu gương và những trải nghiệm thực tế, thay vì giả định rằng mọi thành viên đều tiếp nhận các giá trị theo cùng một cách (Hồ Sĩ Quý, 2024).
4. Phát huy vai trò của gia đình trong giáo dục chuẩn mực con người trong giai đoạn mới
Trong bối cảnh thay đổi về cấu trúc, quy mô và chức năng gia đình, hoạt động giáo dục và sự trao truyền giá trị giữa các thế hệ cũng chịu tác động từ môi trường công nghệ. Mạng xã hội và các nền tảng số mở rộng nguồn thông tin, không gian giao tiếp và các tác nhân xã hội hóa bên ngoài gia đình. Sự phát triển này vừa tạo cơ hội tiếp cận tri thức, vừa đặt ra vấn đề chọn lọc thông tin, khác biệt về giá trị và cách ứng xử trực tuyến (Nguyễn Tuấn Anh, 2026). Cha mẹ và người chăm sóc vì vậy cần điều chỉnh phương thức trao đổi, nêu gương và hỗ trợ con em sử dụng công nghệ một cách phù hợp.
Một là, gia đình cần phát huy đồng thời vai trò giáo dục, nêu gương và tạo môi trường thực hành chuẩn mực. Giáo dục chuẩn mực không chỉ bằng lời nói mà còn thông qua cách người lớn ứng xử, cách các thành viên thực hiện trách nhiệm, giải quyết mâu thuẫn và tôn trọng lẫn nhau trong đời sống hằng ngày. Do đó, gia đình cần định hướng và chọn lọc các giá trị phù hợp; đề cao sự thống nhất giữa lời nói và hành động; phân công trách nhiệm hợp lý, công bằng; đồng thời cụ thể hóa các giá trị thành những yêu cầu, cách ứng xử và thực hành phù hợp với từng mối quan hệ và hoàn cảnh của gia đình.
Hai là, gia đình cần kế thừa các giá trị truyền thống, đồng thời tiếp nhận có chọn lọc những giá trị phù hợp với xã hội hiện đại. Trong bối cảnh mới, gia đình không chỉ trao truyền, giáo dục về lòng yêu nước, trung thực, cần cù, hiếu nghĩa, thủy chung, trách nhiệm, đoàn kết, tương trợ và gắn bó giữa các thế hệ, mà còn cần coi trọng bình đẳng giới, tôn trọng cá nhân, dân chủ và chia sẻ trách nhiệm trong quan hệ gia đình. Việc giáo dục và thực hành chuẩn mực con người cần chú ý sự hài hòa giữa nghĩa tình, gắn kết với tự chủ cá nhân; giữa gia phong, kỷ cương với dân chủ và bình đẳng; giữa trách nhiệm gia đình với cơ hội phát triển của mỗi thành viên; giữa truyền thống với đổi mới, sáng tạo; giữa sử dụng công nghệ với duy trì tương tác trực tiếp và tôn trọng đời sống riêng tư.
Ba là, giáo dục chuẩn mực trong gia đình cần đặt trong mối quan hệ với mục tiêu phát triển con người Việt Nam toàn diện về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp và kỹ năng số (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026). Trên cơ sở đó, gia đình có thể góp phần bồi dưỡng tinh thần tự lực, trách nhiệm xã hội, thói quen học tập, năng lực thích ứng và khả năng sử dụng công nghệ an toàn, đồng thời tạo điều kiện để mỗi thành viên phát triển năng lực, sở trường và thực hiện trách nhiệm với gia đình và cộng đồng.
Bốn là, điều kiện kinh tế, môi trường văn hóa và chất lượng các mối quan hệ trong gia đình có thể tác động đến điều kiện thực hiện và phát huy vai trò giáo dục của gia đình. Vì vậy, cần tạo điều kiện để các gia đình nâng cao đời sống vật chất, tiếp cận các dịch vụ xã hội thiết yếu, chăm sóc trẻ em và người cao tuổi, cân bằng giữa công việc và gia đình; xây dựng môi trường gia đình an toàn, không bạo lực; đề cao bình đẳng và trách nhiệm trong quan hệ gia đình. Đồng thời, việc giáo dục và thực hành chuẩn mực con người không chỉ diễn ra trong gia đình mà còn trong nhà trường, cộng đồng, môi trường lao động và không gian số. Vì vậy, phát huy vai trò của gia đình cần gắn với sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cộng đồng và xã hội, tránh tuyệt đối hóa vai trò của bất kỳ một môi trường xã hội hóa nào.
5. Kết luận
Gia đình là môi trường quan trọng trong việc hình thành chuẩn mực của người Việt Nam. Thông qua giáo dục, nêu gương và tương tác hằng ngày, các thành viên có điều kiện nhận biết, tiếp nhận và thực hành các giá trị, chuẩn mực; qua đó định hướng thái độ, hành vi và sự phát triển nhân cách. Trong bối cảnh chuyển đổi số và biến đổi xã hội, việc phát huy vai trò của gia đình cần gắn với việc gìn giữ các giá trị phù hợp, tăng cường đối thoại, bình đẳng và trách nhiệm giữa các thế hệ, đồng thời nâng cao năng lực lựa chọn thông tin và ứng xử trên môi trường số. Vai trò này cần được thực hiện phối hợp với nhà trường, cộng đồng và các thiết chế xã hội khác. Những kết luận trên được rút ra từ phân tích tài liệu; để đánh giá mức độ tác động đối với các nhóm gia đình cụ thể, cần có nghiên cứu thực chứng bổ sung.
Tài liệu tham khảo:
Ban Bí thư (2005). Chỉ thị số 49-CT/TW ngày 21/02/2005 về xây dựng gia đình trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Ban Bí thư (2021). Chỉ thị số 06-CT/TW ngày 24/6/2021 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xây dựng gia đình trong tình hình mới.
Ban Chấp hành Trung ương (2014). Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của đất nước.
Báo Điện tử Chính phủ (24/11/2021). Toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc. https://baochinhphu.vn/toan-van-phat-bieu-cua-tong-bi-thu-nguyen-phu-trong-tai-hoi-nghi-van-hoa-toan-quoc-102304394.htm
Bộ Chính trị (2026). Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2011). Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011).
Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập I). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. https://daihoidang.vn/toan-van-nghi-quyet-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xiv-cua-dang-post6782.html
Grusec, J. E. (2011). Socialization processes in the family: Social and emotional development. Annual Review of Psychology, 62, 243–269. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.121208.131650
Hồ Sĩ Quý (2024). Về hệ giá trị gia đình Việt Nam. Nghiên cứu Triết học, 12(3). https://vjol.info.vn/thvn/vi/article/view/102004/
Nguyễn Đình Tuấn (2025). Vai trò của gia đình trong việc phổ biến hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Tạp chí Triết học (9/2025). https://iopjournal.vn/index.php/tcth/vi/article/view/vjol-article-129378
Nguyễn Tuấn Anh (2026). Biến đổi hình thái gia đình trong tiến trình phát triển công nghệ. Tạp chí Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, (3), 45–58. https://vjol.info.vn/tcncconnguoigiadinhvagioi-vie/vi/article/view/236643/



